5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Hayatımızdaki Ekonomi
Bütçemi Planlıyorum
- bütçe
- gelir
- gider
- ihtiyaç
- istek
- tasarruf
- bilinçli tüketici
Bütçe nedir, kişisel bütçe nasıl planlanır?
Bütçe, kişi, aile veya kurumların belli bir süre için gelir ve giderlerini planlamasıdır ve bu planda giderler gelirleri aşmamalıdır. Bütçe hazırlarken önce ihtiyaç ile istek ayrılır. İhtiyaç; beslenme, giyinme, barınma gibi yaşamak için mutlaka karşılanması gereken ürün ve hizmetlerdir ve karşılandıktan bir süre sonra yeniden ortaya çıkar. İstek ise zorunlu olmayan ama mutlu eden şeylerdir; kişiden kişiye değişir ve sınırsızdır. Aile bütçesinde kira, faturalar, mutfak, sağlık ve eğitim giderleri ihtiyaca, sinema ya da konser istek harcamasına örnektir. Örneğin aylık 1000 TL harçlığı olan biri 700 TL ihtiyaçlara harcarsa istekleri veya birikim için 300 TL kalır. 10 saniye kuralına göre almadan önce ürünün istek mi ihtiyaç mı olduğu, bütçede yeri olup olmadığı, daha ucuzunun bulunup bulunamayacağı ve benzerinin elde olup olmadığı sorulur. Bütçe hazırlamak finansal okuryazarlığın ilk basamağıdır ve tasarruf beklenmedik durumlara hazırlıklı olmayı sağlar.
Bütçemi Planlıyorum: konu anlatımı ve özeti
Paranı nasıl harcadığın hem senin hem de ailenin geleceğini etkiler. Bu konu, gelir ve giderleri dengeleyerek bütçe hazırlamayı ve bilinçli harcama yapmayı öğretir.
- Bütçe, belli bir süre için gelirlerin ve giderlerin planlanmasıdır. Giderler gelirleri aşmamalıdır.
- İhtiyaç, yaşamak için mutlaka karşılanması gereken ürün ve hizmetlerdir: beslenme, giyinme, barınma gibi. İhtiyaçlar karşılandıktan bir süre sonra yeniden ortaya çıkar.
- İstek, yaşamak için zorunlu olmayan ama bizi mutlu eden şeylerdir. İstekler kişiden kişiye değişir ve sınırsızdır.
- Aile bütçesinde kira, faturalar, mutfak, sağlık ve eğitim giderleri ihtiyaçlara; sinema ya da konser gibi harcamalar isteklere örnektir.
- Örnek: Aylık 1000 TL harçlığın varsa ve 700 TL'lik ihtiyaç harcaman olursa, isteklerin ya da birikim için 300 TL'n kalır.
1000 TL'lik bütçe: 700 TL ihtiyaçlara gidince istekler ya da birikim için 300 TL kalır - "10 saniye kuralı": Almadan önce kendine "İstek mi, ihtiyaç mı? Bütçemde yeri var mı? Daha ucuzunu bulabilir miyim? Benzeri bende var mı?" diye sor.
- Tasarruf yapmak, beklenmedik durumlara hazırlıklı olmayı ve ileride büyük hedeflere ulaşmayı sağlar.
Unutma: Bir ürünü "almasam da olur" diyebiliyorsan, o büyük ihtimalle bir istektir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bütçe yapmayı üç kutu ile düşünebilirsin.
- Gelir kutusu: Belli bir sürede eline geçen parayı yaz. Örneğin bir ayda 500 TL harçlık.
- İhtiyaç kutusu: Mutlaka karşılaman gereken giderleri yaz ve önce bunları ayır: okul servisi, kırtasiye gibi. Diyelim ki 300 TL.
- İstek ve birikim kutusu: Kalan parayı isteklerin ve birikimin arasında paylaştır. 100 TL istekler, 100 TL birikim olabilir.
Giderlerin toplamı geliri aşmıyorsa bütçen dengededir.
Günlük hayattan: Kumbarana her hafta küçük bir miktar atmak, birkaç ay sonra istediğin bir kitabı ya da oyuncağı almanı sağlar.
Sık yapılan hata: "Param kaldıysa hepsini hemen harcamalıyım." Doğrusu: Beklenmedik bir ihtiyaç ortaya çıkabilir; bir kısmını biriktirmek seni hazırlıklı yapar.
Derinleş
Bir ay boyunca bütün harcamalarını küçük bir deftere kaydet ve her birini ihtiyaç ya da istek olarak işaretle. Ay sonunda harcamalarını bir grafikle göster. İsteklerine giden payı azaltmak için hangi alışkanlıklarını değiştirebilirsin? Bir arkadaşının aynı ürünü ihtiyaç, senin istek olarak işaretlediğin bir örnek bulursanız bu farkın nedenini tartışın.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
SB.5.5.2İhtiyaç ve isteklerini karşılamak için gerekli bütçe kaynaklarını yönetebilme
- a) İhtiyaç ve isteklerini karşılamaya yönelik bütçe için gerekli olan kaynakları belirler.
- b) İhtiyaç ve isteklerini karşılamaya yönelik bütçe için gerekli olan kaynakları temin etme ve etkin kullanmaya ilişkin bir taslak oluşturur.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Ali'nin dedesi, ay ortasında harçlığı biten Ali'ye "Ayağını yorganına göre uzat." diyor ve ona her hafta ne kadar harcayabileceğini hesaplamasını öneriyor. Dedenin bu atasözüyle Ali'ye öğütlediği davranış hangisidir?
- A) Daha çok harcama yapmasını
- B) Borç almayı alışkanlık edinmesini
- C) Harcamalarını gelirine göre yapmasını
- D) Tasarrufu önemsememesini
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Harcamalarını gelirine göre yapmasını
Atasözü, kişinin harcamalarını gelirini aşmayacak biçimde yapması gerektiğini anlatır. Borç almak gelirden fazla harcamanın sonucudur; dede tam tersine Ali'nin harcamalarını sınırlamasını istemektedir.
Kolay
2Yağız ay başında bir tablo hazırlıyor. Tablonun bir sütununa bu ay alacağı harçlığı, diğer sütununa da kırtasiye, servis ve kitap için yapacağı harcamaları yazıyor. Ay sonunda da ne kadar para biriktirebileceğini hesaplıyor. Yağız'ın hazırladığı bu plana ne ad verilir?
- A) Kira
- B) Bütçe
- C) Fatura
- D) Vergi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bütçe
Belli bir süre için gelir ve giderlerin planlanmasına bütçe denir. Fatura ise satın alınan bir mal ya da hizmet için düzenlenen belgedir; gelir ve giderleri birlikte planlamaz.
Kolay
3Defne'nin ailesi gelecek ayın bütçesini hazırlıyor. Bütçede önce olmazsa olmaz giderlere, sonra kalan paraya göre diğer harcamalara yer verecekler. Annesi listedeki temel ihtiyacı önce yazmalarını söylüyor. Listede ilk sıraya yazılması gereken gider hangisidir?
- A) Evin kirası
- B) Konser bileti
- C) Yeni model telefon
- D) Oyun konsolu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Evin kirası
Ev kirası barınma ihtiyacını karşılar; barınma temel ihtiyaçlardandır ve önce bütçeye yazılır. Yeni model telefon günlük hayatı kolaylaştırsa da zorunlu değildir; bir istektir.
Kolay
4Sınıfta yapılan bir etkinlikte öğrenciler kartları iki gruba ayırıyor. Birinci gruptaki kartlarda su, yemek, giyecek, barınma ve sağlık hizmeti yazıyor; bunlar olmadan sağlıklı bir yaşam sürdürülemiyor. Birinci gruptaki kartlar için kullanılan kavram hangisidir?
- A) İhtiyaç
- B) İstek
- C) Tasarruf
- D) Gelir
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İhtiyaç
Sağlıklı yaşam için mutlaka karşılanması gereken ürün ve hizmetlere ihtiyaç denir. İstek ise karşılanmadığında yaşamı tehlikeye atmayan, keyif veren arzulardır.
Kolay
5Bir ailenin bu ayki planlanan harcamaları arasında konser bileti, takı, muayene ve ilaç gideri ile kafede yemek bulunuyor. Bu harcamalardan hangisi bir ihtiyaçtır?
- A) Konser bileti
- B) Takı
- C) Kafede yemek
- D) Muayene ve ilaç gideri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Muayene ve ilaç gideri
Sağlık harcamaları yaşamı sağlıklı sürdürmek için zorunludur; bu yüzden ihtiyaçtır. Konser, takı ve kafede yemek ise mutluluk veren ama zorunlu olmayan isteklerdir.
Kolay
6Ayşe'nin istek listesinde yeni bir kitap, Can'ın listesinde ise oyuncak araba var. İkisi de her hafta listelerine yeni şeyler ekliyor. Bu durum isteklerle ilgili hangi bilgiyi destekler?
- A) İstekler herkes için aynıdır ve sınırlıdır.
- B) İstekler karşılanmazsa yaşam sürdürülemez.
- C) İstekler yalnızca yetişkinlerde görülür.
- D) İstekler kişiden kişiye değişir ve sınırsızdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İstekler kişiden kişiye değişir ve sınırsızdır.
Ayşe ile Can'ın farklı şeyler istemesi isteklerin kişiden kişiye değiştiğini, listelerin sürekli uzaması da isteklerin sınırsız olduğunu gösterir. İstekler karşılanmasa da yaşam sürer; bu özellik ihtiyaçlara aittir.
Kolay
7Beden eğitimi dersinde koşan Zeynep susuyor ve su içiyor. Bir saat sonra yine susuyor. Bu örnek ihtiyaçların hangi özelliğini gösterir?
- A) Kişiden kişiye değişip sınırsız olması
- B) Karşılandıktan bir süre sonra yeniden ortaya çıkması
- C) Karşılanmasa da yaşamın kolayca sürmesi
- D) Yalnızca alışveriş yaparken ortaya çıkması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Karşılandıktan bir süre sonra yeniden ortaya çıkması
İhtiyaçlar karşılandıktan belirli bir süre sonra tekrarlanır; su içen kişinin bir süre sonra yeniden susaması buna örnektir. Kişiden kişiye değişip sınırsız olmak ise isteklerin özelliğidir.
Kolay
8Aşağıdakilerden hangisi bir aile bütçesinde gelir unsurudur?
- A) Elektrik faturası
- B) Kira ödemesi
- C) Anne ve babanın aylık maaşı
- D) Market alışverişi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Anne ve babanın aylık maaşı
Maaş aileye giren paradır; bu yüzden bir gelir unsurudur. Fatura, kira ve market alışverişi ise aileden çıkan paradır, yani giderdir.
Kolay
9Gelirleri akıllıca ve en çok fayda sağlayacak şekilde değerlendirebilme becerisine ne ad verilir?
- A) Vatandaşlık okuryazarlığı
- B) Finansal okuryazarlık
- C) Medya okuryazarlığı
- D) Harita okuryazarlığı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Finansal okuryazarlık
Gelirleri akıllıca ve faydalı biçimde değerlendirme becerisi finansal okuryazarlıktır. Vatandaşlık okuryazarlığı ise haklarını bilip arayabilmek ve karar süreçlerine katılabilmektir.
Kolay
10Yeni bir buzdolabı alacak olan bir aile, enerji verimliliği yüksek ve A sınıfı etiketi olan bir model seçiyor. Ailenin bu tercihi aşağıdakilerden hangisini sağlar?
- A) Daha fazla elektrik tüketimi
- B) Daha yüksek fatura
- C) Enerji tasarrufu
- D) Gereksiz harcama
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Enerji tasarrufu
Enerji verimliliği yüksek ürünler daha az elektrik harcar; böylece hem enerji hem para tasarrufu sağlanır. Bu tercih tüketimi artırmaz, azaltır.
Kolay
11Dedesi, harçlığının bir kısmını kumbarasına atan Elif'e "Ak akçe kara gün içindir." diyor. Dedesinin bu sözle anlatmak istediği düşünce aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Para kazanılır kazanılmaz harcanmalıdır.
- B) Birikim, zor günlerde kullanılmak için yapılmalıdır.
- C) Beyaz renkli eşyalar daha değerlidir.
- D) Biriktirmek gereksiz bir davranıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Birikim, zor günlerde kullanılmak için yapılmalıdır.
Atasözü, bugünden biriktirilen paranın beklenmedik ve zor günlerde işe yarayacağını anlatır. Sözdeki 'ak akçe' biriktirilen parayı anlatır; renklerle ilgili değildir.
Kolay
12Ders kitabına göre bütçe hazırlamak finansal okuryazarlığın hangi basamağıdır?
- A) Son basamağı
- B) Gereksiz bir basamağı
- C) İlk basamağı
- D) Yalnızca bankalara ait bir basamağı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İlk basamağı
Bütçe hazırlamak, gelir ve giderler arasında denge kurmayı öğrettiği için finansal okuryazarlığın ilk basamağıdır. Bütçe yalnızca kurumlara değil kişi ve ailelere de gereklidir.
Kolay
13Elif kırtasiyede renkli kalem seti görüyor. Evde dört kalem seti olduğunu hatırlıyor ve "Almasam da olur." diyor. Elif'in görmüş olduğu kalem seti onun için aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bir ihtiyaç
- B) Bir zorunlu gider
- C) Bir istek
- D) Bir fatura
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bir istek
'Almasam da olur' denilebilen ürün ya da hizmet istektir. Evde dört seti olan Elif için yeni set zorunlu olmadığından ihtiyaç değildir.
Kolay
14Aşağıdakilerden hangisi tasarruf etmenin faydalarından biridir?
- A) Geleceğimizi güvence altına almak
- B) Harcamaları kontrolsüz biçimde artırmak
- C) Doğal kaynakları daha hızlı tüketmek
- D) Birikimleri kısa sürede bitirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Geleceğimizi güvence altına almak
Tasarruf, birikim yaparak geleceği güvence altına almayı ve beklenmedik durumlara hazırlıklı olmayı sağlar. Doğal kaynakları hızlı tüketmek tasarrufun tam tersidir.
Kolay
15Babaannesi, eski kumaş parçalarını atmayıp saklayan Defne'ye "Sakla samanı, gelir zamanı." diyor. Bu atasözünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Saman yalnızca hayvanlar için saklanmalıdır.
- B) Eskiyen her şey hemen atılmalıdır.
- C) Biriktirilen şeyler hiçbir zaman kullanılmaz.
- D) Bugün gereksiz görünen bir şey ileride işe yarayabilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bugün gereksiz görünen bir şey ileride işe yarayabilir.
Atasözü, elimizdekileri hemen tüketmeyip saklamanın ileride fayda sağlayacağını anlatır. Söz yalnızca samandan söz etmez; samanı her türlü birikimin örneği olarak kullanır.
Kolay
16Can'ın haftalık harçlığı 300 TL'dir. Aşağıdaki harcama planlarından hangisi bütçe dengesine uygundur?
- A) 350 TL harcayıp eksik kalanı borç almak
- B) Tamamını ilk gün harcayıp sonra para istemek
- C) 250 TL harcayıp 50 TL biriktirmek
- D) 400 TL harcayıp ay sonunu beklemek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 250 TL harcayıp 50 TL biriktirmek
Bütçede giderler gelirleri aşmamalıdır; 250 TL harcayıp 50 TL biriktirmek bu kurala uyar. 350 ve 400 TL'lik harcamalar 300 TL'lik harçlığı aştığı için bütçe dengesini bozar.
Kolay
17Ödevinde bütçe hazırlayan Kaan şöyle diyor: “Bütçede yalnız ihtiyaçlar için yapılan harcamalar gider sayılır. Sinemaya gitmek gibi istekler için harcanan para gider değildir.” Kaan'ın düşüncesini düzelten ifade aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İstekler sınırsız olduğu için bütçeye hiç yazılmaz.
- B) Yalnız istekler gider sayılır; ihtiyaçlar zorunlu olduğu için sayılmaz.
- C) İhtiyaçlar için de istekler için de yapılan harcamalar giderdir.
- D) Gider, ailenin bir ay içinde elde ettiği kazançtır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İhtiyaçlar için de istekler için de yapılan harcamalar giderdir.
Ders kitabına göre ihtiyaç ve isteklerimiz giderlerimiz içinde yer alır; ikisi için yapılan harcamalar da giderdir. İsteklerin sınırsız olması onların bütçeye yazılmayacağı anlamına gelmez; bütçede isteklere de yer ayrılır. Kazanç gider değil gelirdir.
Kolay
18Fatma Hanım birkaç yıl boyunca harcamalarını kısarak para biriktiriyor. Biriktirdiği parayla bir dikiş makinesi alıyor ve evde dikiş işi yaparak gelir elde etmeye başlıyor. Fatma Hanım'ın durumu tasarrufun aşağıdaki faydalarından hangisine örnektir?
- A) Doğal kaynaklarımızı koruyabiliriz.
- B) Yatırım yapabiliriz.
- C) Daha yaşanılabilir bir dünyaya katkıda bulunabiliriz.
- D) Para kazanmak için harcadığımız zamanın kıymetini biliriz.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yatırım yapabiliriz.
Fatma Hanım biriktirdiği parayı gelir getirecek bir araca harcamış ve bu sayede kazanç elde etmeye başlamıştır; bu, tasarrufun yatırım yapma imkânı sağlamasına örnektir. Örnekte enerji ya da doğal kaynak tasarrufu, çevreye katkı ve paranın kazanılma süresinin değeriyle ilgili bir bilgi yoktur.
Orta
19Öğle yemeğini yiyip doyan Mert, okul dönüşü markette çikolata görüyor ve almak istiyor. Annesi ona, çikolatanın şu an aç olduğu için değil canı istediği için alınacağını söylüyor. Mert'in çikolata almak istemesi aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) İsteğe
- B) İhtiyaca
- C) Gelire
- D) Bütçe açığına
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İsteğe
Mert beslenme ihtiyacını karşılamıştır; çikolata almak zorunlu değil, canı istediği için yapılacak bir harcamadır, yani istektir. İhtiyaç olsaydı Mert aç olur ve yemek için bir şey alırdı.
Orta
20Bir ailenin aylık giderleri bir tabloya yazılmış: Elektrik faturası | 600 TL Kira | 9000 TL Mutfak alışverişi | 7000 TL Sinema ve kafe | 1200 TL Aile bütçesi daralınca giderlerden birini azaltmaya karar veriyor. Ailenin istek kapsamında olduğu için azaltabileceği gider hangisidir?
- A) Sinema ve kafe
- B) Elektrik faturası
- C) Kira
- D) Mutfak alışverişi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sinema ve kafe
Sinema ve kafe harcaması keyif için yapılan bir istektir; bütçe daralınca önce bu tür giderler azaltılır. Mutfak alışverişi beslenme ihtiyacını karşıladığı için en yüksek giderlerden biri olsa da vazgeçilemez.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.