5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Hayatımızdaki Ekonomi
Kaynaklarımızın Verimli Kullanımı
- kaynak
- doğal kaynak
- yenilenebilir
- yenilenemez
- verimlilik
- israf
- geri dönüşüm
Doğal kaynaklar nasıl verimli kullanılır?
Doğal kaynaklar; israf edilmeden, azalt, yeniden kullan ve geri dönüştür ilkesine uyularak verimli kullanılır. Kaynak, insan hayatını destekleyen ve ekonomik faaliyetlerde kullanılan her türlü maddedir. Toprak, su, orman, madenler, bitkiler, güneş ve rüzgâr insan emeğiyle yapılmamış doğal kaynaklardır ve yenilenebilir ya da yenilenemez olarak ikiye ayrılır. Toprak tarımda ve tuğla, seramik üretiminde; su içmede ve hidroelektrik santrallerinde; ormanlar kâğıt ve mobilya yapımında kullanılır. Bor madeni sabun, deterjan ve roket yakıtı gibi pek çok alanda işe yarar. Nüfus artışı ve bilinçsiz tüketim kuraklık, iklim değişikliği ve canlı türlerinin yok olması gibi sorunlara yol açar. Diş fırçalarken musluğu kapatmak gibi küçük alışkanlıklar su kazandırır. Washington Carver atıkları kılık değiştirmiş bir başka kaynak olarak tanımlamıştır; atık çöp değil, başka bir ürün için ham madde olabilir. 22 Mart Dünya Su Günü de bu bilinci artırmak için kutlanır.
Kaynaklarımızın Verimli Kullanımı: konu anlatımı ve özeti
Yaşamımızı sürdürmek için pek çok kaynağa ihtiyaç duyarız, ancak bu kaynakların bir kısmı sınırlıdır. Bu konu, doğal kaynakları tanımanı ve onları israf etmeden kullanmanın yollarını öğrenmeni sağlar.
- Kaynak, insan hayatını destekleyen ve ekonomik faaliyetlerde kullanılan her türlü maddedir.
- Doğal kaynaklar insan emeğiyle yapılmamıştır: toprak, su, orman, madenler, bitkiler, güneş ve rüzgâr gibi.
- Doğal kaynaklar yenilenebilir (güneş, rüzgâr) ve yenilenemez (madenler gibi) olarak ikiye ayrılır.
- Toprak tarımda ve tuğla, seramik üretiminde; su içmede ve hidroelektrik santrallerinde; ormanlar kâğıt ve mobilya yapımında kullanılır. Bor madeni deterjandan roket yakıtına kadar pek çok alanda işe yarar.
- Nüfus artışı ve bilinçsiz tüketim; kuraklık, iklim değişikliği ve canlı türlerinin yok olması gibi sorunlara yol açar.
- Azalt, yeniden kullan ve geri dönüştür ilkesi kaynakları korur. Örneğin dişini fırçalarken musluğu kapatmak günde litrelerce su kazandırır.
- 22 Mart Dünya Su Günü, tatlı su kaynaklarını verimli kullanma bilincini artırmak için kutlanır.
Unutma: Atık, aslında başka bir ürün için ham madde olabilir; bir şeyi atmadan önce yeniden kullanıp kullanamayacağını düşün.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Kaynakları verimli kullanmanın en kolay yolu, "azalt, yeniden kullan, geri dönüştür" sırasını izlemektir.
- Azalt: İhtiyacından fazlasını kullanma. Bulaşık makinesini tam dolmadan çalıştırmamak su ve elektrik tasarrufu sağlar.
- Yeniden kullan: Bir eşyayı atmadan önce başka bir işe yarayıp yaramayacağını düşün. Cam kavanoz kalemlik olabilir.
- Geri dönüştür: Kullanılamayacak hâle gelen kâğıt, cam, plastik ve metali ayrı kutulara at.
Günlük hayattan: Defterin boş kalan sayfalarını ayırıp bir taslak defteri yapmak hem kâğıt hem para kazandırır.
Sık yapılan hata: "Güneş ve rüzgâr gibi kaynaklar bitmediğine göre hiçbir kaynağı korumamıza gerek yok." Doğrusu: Madenler gibi bazı kaynaklar yenilenemez, su ve toprak da kirlenirse kullanılamaz hâle gelir; bu yüzden kaynakları dikkatli kullanmalıyız.
Derinleş
Bir hafta boyunca evinde su ya da elektrik kullanımını gözlemle; israf olduğunu düşündüğün üç durumu not et. Ailenle birlikte bu durumlar için uygulanabilir önlemler belirle ve bir sonraki faturayı ya da sayaç değerini önceki ayla karşılaştır. Önlemlerin hangileri kolay, hangileri zor oldu? Bir okul ya da apartman bu önlemleri birlikte uygulasa ne değişirdi?
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
SB.5.5.1Kaynakları verimli kullanmanın doğa ve insanlar üzerindeki etkisini yorumlayabilme
- a) Kaynakları verimli kullanmanın doğa ve insanlar üzerindeki etkisini farklı kaynaklar üzerinden inceler.
- c) Kaynakları verimli kullanmanın doğa ve insanlar üzerindeki etkisini nesnel, doğru ve anlamı değiştirmeyecek şekilde yeniden ifade eder.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir maden müzesindeki panoda şöyle yazıyor: "Bu madenin dünyadaki rezervlerinin büyük bölümü Türkiye'dedir. Roket yakıtında, sabun ve deterjanda, ısıya dayanıklı cam yapımında kullanılır." Panoda anlatılan maden hangisidir?
- A) Bor
- B) Altın
- C) Gümüş
- D) Bakır
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bor
Rezervlerinin büyük bölümü Türkiye'de bulunan ve deterjandan ısıya dayanıklı cama kadar pek çok alanda kullanılan maden bordur. Bakır da Türkiye'de çıkarılır ama elektrik kablolarında kullanılır ve dünya rezervlerinin büyük bölümü ülkemizde değildir.
Kolay
2Belediyenin su tasarrufu afişinde şöyle yazıyor: "Bugün tatlı su kaynaklarımızı korumak için farkındalık günü! Damlayan musluğu onar, dişini fırçalarken suyu kapat." Bu gün her yıl Birleşmiş Milletlerin belirlediği bir tarihte kutlanır. Afişte sözü edilen Dünya Su Günü hangi tarihtedir?
- A) 5 Haziran
- B) 22 Mart
- C) 23 Nisan
- D) 29 Ekim
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 22 Mart
Dünya Su Günü her yıl 22 Mart'ta kutlanır. 5 Haziran ise Dünya Çevre Günü'dür; ikisi de doğa ile ilgili olduğu için karıştırılabilir.
Kolay
3Ceren'in ödev listesinde şunlar var: toprak, akarsular, ormanlar, bakır madeni. Öğretmen bunların hepsinin insan emeğiyle yapılmadığını, doğada hazır bulunduğunu ve insanların ihtiyaçlarını karşılamak için kullanıldığını söylüyor. Ceren'in listesindeki kaynaklara ne ad verilir?
- A) Beşerî unsur
- B) Gider
- C) Doğal kaynak
- D) Bütçe
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Doğal kaynak
Doğada hazır bulunan ve insan emeğiyle yapılmamış toprak, su, orman ve madenlere doğal kaynak denir. Beşerî unsur ise insanların yaptığı yapılardır; köprü ya da fabrika gibi.
Kolay
4Bir köyde tepelere dev pervaneler kuruluyor. Köylüler bu pervanelerin kömür ya da petrol gibi tükenen bir yakıt yakmadan, esen havayla elektrik ürettiğini ve bu kaynağın hiç bitmeyeceğini öğreniyor. Bu santrallerde kullanılan yenilenebilir enerji kaynağı hangisidir?
- A) Rüzgâr
- B) Kömür
- C) Petrol
- D) Doğal gaz
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Rüzgâr
Rüzgâr tükenmeyen, sürekli yenilenen bir enerji kaynağıdır. Kömür, petrol ve doğal gaz ise yer altından çıkarılan ve kullanıldıkça tükenen kaynaklardır.
Kolay
5Aşağıdakilerden hangisi ormanların canlılar için önemini gösterir?
- A) Oksijen kaynağı ve yaban hayvanlarına yaşam alanı olmaları
- B) Yer altından çıkarılan madenleri oluşturmaları
- C) Akarsuların üzerine kurulan santralleri çalıştırmaları
- D) Tuğla ve kiremit üretiminde kullanılmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Oksijen kaynağı ve yaban hayvanlarına yaşam alanı olmaları
Ormanlar canlılar için oksijen kaynağıdır ve yabani hayvanlara yaşam alanı sağlar. Tuğla ve kiremit üretiminde kullanılan kaynak orman değil topraktır.
Kolay
6Aşağıdakilerden hangisi "kaynak" kavramını en iyi açıklar?
- A) İnsan hayatını destekleyen, ekonomide kullanılan her türlü madde
- B) Yalnızca fabrikalarda makinelerle üretilen eşyalar
- C) Sadece para ve bankalardaki birikimler
- D) Yalnızca yer altından çıkarılan değerli madenler
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İnsan hayatını destekleyen, ekonomide kullanılan her türlü madde
Kaynak, insan hayatını destekleyen ve ekonomik faaliyetlerde kullanılan her türlü maddedir. Madenler bir kaynak türüdür ama kaynakların tamamı madenlerden oluşmaz.
Kolay
7Defne, sebze ve meyveleri yıkadığı suyu döküp atmak yerine bir kapta biriktiriyor. Daha sonra bu suyla saksıdaki çiçekleri suluyor. Defne'nin bu davranışı aşağıdaki ilkelerden hangisine örnektir?
- A) Geri dönüştürme
- B) Yeniden kullanma
- C) İsraf etme
- D) Kaynak tüketimini artırma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yeniden kullanma
Kullanılmış suyu başka bir işte tekrar kullanmak yeniden kullanmadır. Geri dönüştürmede ise atık bir işlemden geçirilerek yeni bir ürüne dönüştürülür; Defne suyu işlemeden kullanmıştır.
Kolay
8Akarsular üzerine kurulan santrallerde elektrik enerjisi üretilir. Bu santrallerde hangi doğal kaynaktan yararlanılır?
- A) Toprak
- B) Orman
- C) Su
- D) Kömür
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Su
Hidroelektrik santralleri akarsuların gücünü kullanarak elektrik üretir. Kömür de enerji üretiminde kullanılır ama akarsu üzerindeki santrallerde kullanılan kaynak sudur.
Kolay
9Bir atölyede çanak çömlek, kiremit ve tuğla üretiliyor. Bu ürünlerin yapımında kullanılan temel doğal kaynak aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Orman
- B) Rüzgâr
- C) Petrol
- D) Toprak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Toprak
Toprak çanak çömlek, kiremit, tuğla, seramik ve çimento yapımında kullanılır. Orman ise kâğıt ve mobilya gibi ürünlerin ham maddesidir.
Kolay
10Otomobil, boya ve elektronik araç üretiminde ham madde olarak kullanılan doğal kaynak aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Rüzgâr
- B) Güneş ışığı
- C) Madenler
- D) Ormanlar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Madenler
Madenler demir çelik, boya, otomotiv ve elektronik araç üretiminde ham madde olarak kullanılır. Ormanlar ise daha çok kâğıt ve mobilya yapımında kullanılır.
Kolay
11Bir kâğıt fabrikası ve bir mobilya atölyesi aynı doğal kaynağı ham madde olarak kullanıyor. Bu doğal kaynak aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Rüzgâr
- B) Orman
- C) Güneş
- D) Deniz
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Orman
Ormanlar kâğıt ve mobilya yapımında ham madde olarak kullanılır. Rüzgâr ve güneş enerji kaynağıdır; ham madde olarak kâğıt ya da mobilyaya dönüşmez.
Kolay
12Ders kitabına göre günümüzde doğal kaynakların tüketiminin artmasının nedenlerinden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dünya nüfusunun hızla artması
- B) Kaynakların hiç kullanılmaması
- C) İhtiyaçların giderek azalması
- D) Ekonomik faaliyetlerin durması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dünya nüfusunun hızla artması
Nüfusun hızla artması ve kaynakların ekonomik faaliyetlerde ham madde olarak kullanılması tüketimi artırır. İhtiyaçlar azalmamış, aksine çoğalıp çeşitlenmiştir.
Kolay
13Ders kitabına göre ülkemizdeki en eski ve bilinen atık yönetimi uygulaması aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çiftçilerin hayvan dışkısını gübre olarak kullanması
- B) Plastik şişelerin fabrikalarda eritilmesi
- C) Elektronik atıkların toplama kutularına atılması
- D) Kâğıtların makinelerde yeniden işlenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çiftçilerin hayvan dışkısını gübre olarak kullanması
Çiftçilerin hayvan dışkılarını gübre olarak kullanması ve tezek olarak yakması ülkemizdeki en eski atık yönetimi uygulamasıdır. Plastik ve elektronik atıkların işlenmesi daha yeni uygulamalardır.
Kolay
14Can, okul yemekhanesinde yiyebileceğinden fazla yemek almıyor ve tabağında yemek bırakmıyor. Can'ın bu davranışı aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Atıkları geri dönüştürmeye
- B) Tüketimi azaltıp israfı önlemeye
- C) Kaynakları bilinçsizce tüketmeye
- D) Ürünleri yeniden kullanmaya
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tüketimi azaltıp israfı önlemeye
İhtiyaçtan fazlasını almamak tüketimi azaltır ve israfı önler. Can bir ürünü tekrar kullanmadığı için davranışı yeniden kullanma örneği değildir.
Kolay
15"Bakarsan bağ olur, bakmazsan dağ olur." atasözünde anlatılmak istenen düşünce aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dağlar bağlardan daha fazla ürün verir.
- B) Toprağa bakmadan da bol ürün alınabilir.
- C) Bağcılık yalnızca dağlarda yapılabilir.
- D) Kaynaklara emek verip iyi bakılırsa verim alınır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kaynaklara emek verip iyi bakılırsa verim alınır.
Atasözü, toprağa ve kaynaklara özen gösterilirse verimli olacağını, bakılmazsa işe yaramaz hâle geleceğini anlatır. Atasözündeki 'dağ' sözcüğü bakımsız kalmış, verimsizleşmiş yeri anlatır; gerçek bir dağı değil.
Kolay
16Okulda her teneffüs nöbetçi öğrenciler boş kalan sınıfların ışıklarını ve akıllı tahtalarını kapatıyor. Nöbetçi öğrencilerin bu davranışı aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Enerjiyi israf etmeye
- B) Doğal dengeyi bozmaya
- C) Eşyaları geri dönüştürmeye
- D) Kaynakları verimli kullanmaya
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kaynakları verimli kullanmaya
Kullanılmayan cihazları kapatmak enerji kaynaklarının boşa harcanmasını önler. Öğrenciler bir atığı yeni ürüne dönüştürmediği için davranış geri dönüşüm değildir.
Kolay
17Bir okulda 22 Mart'ta “Her Damla Değerli” adlı bir etkinlik düzenleniyor. Etkinlik, Birleşmiş Milletlerin kararıyla her yıl kutlanan Dünya Su Günü kapsamında yapılıyor. Bu günün kutlanmasının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Denizlerdeki tuzlu suyun içme suyu olarak kullanımını artırmak
- B) Kısıtlı tatlı su kaynaklarının verimli kullanılması bilincini yükseltmek
- C) Akarsular üzerine yeni santraller kurulmasını teşvik etmek
- D) Su sporlarının yaygınlaşması için yarışmalar düzenlemek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kısıtlı tatlı su kaynaklarının verimli kullanılması bilincini yükseltmek
22 Mart Dünya Su Günü'nün amacı, kısıtlı tatlı su kaynaklarının verimli kullanılması konusunda bireysel ve toplumsal bilinci yükseltmektir. Gün; deniz suyunun içme suyu yapılması, santral kurulması ya da su sporlarıyla ilgili değildir.
Kolay
18Coğrafya kulübündeki öğrenciler ormanların nerelerde görüldüğünü inceliyor. İki bölgeyi karşılaştırıyorlar: Birinci bölgede yağışlar yıl boyunca düzenli ve yeterlidir; ikinci bölgede ise yağış çok azdır. Öğrencilerin ders kitabındaki bilgilere göre ulaşabileceği sonuç hangisidir?
- A) Ormanlar daha çok ikinci bölgedeki gibi alanlarda görülür.
- B) Ormanların yayılışı yağış miktarıyla ilgili değildir.
- C) Ormanlar daha çok birinci bölgedeki gibi alanlarda görülür.
- D) İki bölgede de ormanlar aynı genişlikte yayılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ormanlar daha çok birinci bölgedeki gibi alanlarda görülür.
Ders kitabına göre ormanlar, yağışların düzenli ve yeterli olduğu alanlarda görülür. Bu yüzden ormanlar daha çok birinci bölgedeki gibi alanlarda yayılır. Yağışın çok az olduğu ikinci bölge orman için elverişli değildir; ormanların yayılışı yağışla doğrudan ilgilidir.
Orta
19Ailenin su faturasını inceleyen Emre, annesinin önerisiyle bir hafta boyunca dişlerini fırçalarken musluğu kapatıyor. Hafta sonunda evde kullanılan suyun azaldığını fark ediyor. Emre'nin gösterdiği davranış aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Kaynakları verimli kullanma
- B) İsraf etme
- C) Çevreyi kirletme
- D) Gereksiz tüketim yapma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kaynakları verimli kullanma
Musluğu kapatmak suyu gereksiz yere harcamamak, yani kaynakları verimli kullanmaktır. İsraf, kaynağı gerekenden fazla harcamaktır; Emre bunun tersini yapmıştır.
Orta
20Bir çiftçi tarlasını ark açarak suyu serbestçe bırakıp suluyor. Bir süre sonra suyun büyük kısmının toprağa sızıp boşa gittiğini, tarlanın bazı yerlerinin göllendiğini ve toprakta tuzlanma başladığını fark ediyor. Çiftçinin kullandığı sulama yöntemi hangisidir?
- A) Damla sulama
- B) Salma sulama
- C) Yağmurlama sulama
- D) Basınçlı sulama
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Salma sulama
Suyun tarlaya serbestçe bırakıldığı yönteme salma sulama denir; su kaybına ve toprak bozulmasına yol açar. Damla sulama ise suyu bitkinin köküne damla damla verir ve suyu en verimli kullanan yöntemdir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.