5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız

Anadolu'nun İlk Yerleşim Yerlerinde Sosyal Hayat

yerleşik hayat
avcı-toplayıcı
Göbeklitepe
Çatalhöyük
Çayönü
höyük
arkeoloji
milat

Anadolu'nun ilk yerleşim yerlerinde sosyal hayat nasıldı?

Anadolu'nun ilk yerleşim yerlerinde insanlar avcı-toplayıcı yaşamdan yerleşik hayata geçmiş, tarım yapmış, kerpiç evlerde yaşamış ve bakırı işleyerek eşyalar üretmiştir. Yerleşik hayattan önce insanlar yiyecek bulmak için göç eder, Karain (Antalya) ve Yarımburgaz (İstanbul) gibi mağaralarda barınırdı. Şanlıurfa'daki Göbeklitepe, yaklaşık 12 bin yıl önce yapılmış, bilinen ilk inanç merkezidir; burada insanlar yaşamamış, ziyaret için gelmiştir. Çayönü (Diyarbakır), Çatalhöyük (Konya) ve Hacılar (Burdur) ilk köy yerleşimlerindendir. Çayönü'nde insanlar tarım yapmış, bakırı dövüp iğne ve boncuk üretmiştir. Çatalhöyük'te evler kerpiçten ve bitişik yapılmıştır; sokak olmadığı için eve çatıdan merdivenle girilir ve bir duvar resmi dünyanın ilk haritası kabul edilir. Üst üste kurulan yerleşimlerin kalıntılarıyla oluşan yapay tepeye höyük, bu alanları bilimsel kazıyla inceleyen bilime arkeoloji denir. İnsanlar yerleşim yerini seçerken su kaynağına, verimli toprağa ve güvenliğe dikkat etmiştir.

Anadolu'nun İlk Yerleşim Yerlerinde Sosyal Hayat: konu anlatımı ve özeti

Anadolu, insanlığın yerleşik hayata geçtiği ilk yerlerden biridir. Bu konu, Anadolu'daki ilk yerleşim yerlerinde insanların nasıl yaşadığını anlatır.

Yerleşik hayattan önce insanlar avcı ve toplayıcıydı; yiyecek bulmak için göç eder, mağaralarda barınırdı. Karain (Antalya) ve Yarımburgaz (İstanbul) bu mağaralardandır.
Takvimde Hz. İsa'nın doğumu milat kabul edilir. Milattan önceki (MÖ) tarihlerde sayı büyüdükçe olay daha eskidir.
Zaman ekseni: Hz. İsa’nın doğumu milattır; öncesi MÖ, sonrası MS; MÖ tarihlerde sayı büyüdükçe olay daha eskidir
Göbeklitepe (Şanlıurfa), yaklaşık 12 bin yıl önce yapılmış, bilinen ilk inanç merkezidir. Burada insanlar yaşamamış, ziyaret için gelmiştir.
Çayönü (Diyarbakır), Çatalhöyük (Konya) ve Hacılar (Burdur) Anadolu'nun ilk köy yerleşimlerindendir.
Çayönü'nde insanlar tarım yapmış, bakırı dövüp iğne ve boncuk gibi eşyalar üretmiştir.
Çatalhöyük'te evler kerpiçten ve bitişik yapılmıştır. Sokak yoktur; insanlar çatıdan merdivenle eve girer. Bir duvar resmi dünyanın ilk haritası kabul edilir.
Höyük, üst üste kurulan yerleşimlerin kalıntılarıyla oluşan yapay tepedir. Bu alanları bilimsel kazıyla inceleyen bilime arkeoloji denir.

Unutma: İnsanlar yerleşim yerini seçerken su kaynağına, verimli toprağa ve güvenliğe dikkat etmiştir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

İlk yerleşim yerlerini anlamak için kendini avcı-toplayıcı bir insanın yerine koy.

Avcı-toplayıcı insan yiyeceğini bulmak için hayvanların ve meyvelerin peşinden göç eder; kalıcı bir evi yoktur.
Tohumların toprağa düşünce yeniden filizlendiğini fark edince tarım yapmayı öğrenir.
Ekinleri beklemek için bir yerde kalması gerekir; böylece evler yapar ve köyler kurar. Bu, yerleşik hayattır.

Tarih okuma ipucu: MÖ yazılan tarihlerde sayı büyüdükçe olay daha eskidir. MÖ 7000 yılı, MÖ 3000 yılından daha eskidir.

Günlük hayattan: Bugün de köylerimizin çoğu su kaynaklarının ve tarım arazilerinin yakınındadır; ilk yerleşimlerdeki seçimle aynı mantık sürmektedir.

Sık yapılan hata: "Göbeklitepe bir köydü." Doğrusu: Göbeklitepe'de insanların yaşadığına dair bir köy yerleşimi değil, bir inanç merkezi bulunmuştur; Çatalhöyük ve Çayönü ise insanların yaşadığı köy yerleşimleridir.

Derinleş

Çatalhöyük'te evler bitişikti ve sokak yoktu; insanlar eve çatıdan giriyordu. Bu yerleşim düzeninin hangi yararları ve zorlukları olmuş olabilir? Güvenlik, iklim ve komşuluk ilişkileri açısından bugünkü bir mahalleyle karşılaştır. Bulgularını bir maket ya da çizimle göster ve bir arkeoloğun bu sorulara nasıl cevap aradığını araştır.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

SB.5.3.2Anadolu’da ilk yerleşimleri kuran toplumların sosyal hayatlarına yönelik bakış
- a) Anadolu’da ilk yerleşimleri kuran toplumların sosyal hayatlarını kaynaklardan edindiği bilgiler doğrultusunda yorumlar.
- b) Anadolu’da ilk yerleşimleri kuran toplumların sosyal hayatlarına ilişkin tarihsel bağlam oluşturur.
- c) Anadolu’da ilk yerleşimleri kuran toplumların sosyal hayatlarına ilişkin bakış açısını kaynaklar doğrultusunda yapılandırır.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir kazı alanında çalışanlar toprağı fırça ve küçük spatulalarla yavaş yavaş kazıyor, bulunan her çömlek parçasının yerini fotoğraflayıp not ediyor. Amaçları geçmişte yaşayan insanların izlerini zarar vermeden ortaya çıkarmak. Bu çalışmayı yapan bilim dalı hangisidir?
- A) Coğrafya
- B) Astronomi
- C) Arkeoloji
- D) Ekonomi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Arkeoloji
Toprak altındaki kalıntıları bilimsel kazılarla çıkarıp inceleyen bilim dalı arkeolojidir. Coğrafya yeryüzünü ve insan-doğa ilişkisini inceler; kazı yaparak geçmişin kalıntılarını çıkarmaz.
Kolay
2Bir müzede, birbirine bitişik kerpiç evlerden oluşan ve evlere çatıdan girilen yaklaşık 9000 yıllık bir köyün maketi var. Maketin altındaki etikette bu yerleşimin Çumra ilçesinde, Çarşamba Çayı kenarında bulunduğu yazıyor. Maketi yapılan Çatalhöyük hangi ilimizin sınırları içindedir?
- A) Diyarbakır
- B) Burdur
- C) Antalya
- D) Konya
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Konya
Çatalhöyük, Konya'nın Çumra ilçesindedir. Burdur'da Hacılar höyüğü bulunur; ilk yerleşimleri birbirine karıştıran öğrenci bu şıkkı seçebilir.
Kolay
3Ova ortasında yükselen bir tepede kazı yapan arkeologlar, en üstte yakın bir döneme ait duvarlar, onun altında daha eski evler, en altta da çok eski bir köyün kalıntılarını buluyor. Bu tepe, yıkılan yerleşimlerin kalıntıları yüzyıllarca üst üste birikerek oluşmuştur. Bu tür yapay tepelere ne ad verilir?
- A) Mağara
- B) Höyük
- C) Vadi
- D) Ova
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Höyük
Yıkılan yerleşim kalıntılarının üst üste birikmesiyle oluşan yapay tepelere höyük denir. Vadi ve ova doğal yeryüzü şekilleridir; kalıntıların birikmesiyle oluşmaz.
Kolay
4Bir belgeselde, büyük T biçimli taş dikilitaşlar üzerine tilki, yaban domuzu ve akrep kabartmaları yapılmış bir alan gösteriliyor. Anlatıcı burasının tarihte bilinen en eski inanç merkezi olduğunu ve Harran Ovası yakınlarında bulunduğunu söylüyor. Belgeselde anlatılan Göbeklitepe hangi ilimizdedir?
- A) Konya
- B) Şanlıurfa
- C) Burdur
- D) Diyarbakır
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Şanlıurfa
Göbeklitepe Şanlıurfa'dadır; Harran Ovası da bu ilin sınırları içindedir. Diyarbakır'da Çayönü, Konya'da Çatalhöyük, Burdur'da Hacılar gibi başka ilk yerleşimler bulunur.
Kolay
5Avcı ve toplayıcı insanların çakmak taşını yontarak yaptığı aletlerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bakır tencere
- B) Demir saban
- C) Kazıyıcı
- D) Cam şişe
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kazıyıcı
Bu dönemde çakmak taşından balta, kesici, delici ve kazıyıcı gibi basit aletler yapılmıştır. Bakır, demir ve cam eşyalar çok daha sonra üretilmiştir.
Kolay
6Yerleşik hayata geçmeden önce yiyecek bulmak için sürekli göç eden, avlanan ve hazır bitkileri toplayan insanlara ne ad verilir?
- A) Çiftçi
- B) Tüccar
- C) Zanaatkâr
- D) Avcı ve toplayıcı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Avcı ve toplayıcı
Üretim yapmadan önce avlanıp hazır bitkileri toplayan insanlar avcı ve toplayıcıdır. Çiftçiler ise yerleşik hayata geçip tarım yapan insanlardır.
Kolay
7Göbeklitepe hangi ilimizdedir?
- A) Konya
- B) Şanlıurfa
- C) Diyarbakır
- D) Burdur
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Şanlıurfa
Göbeklitepe Şanlıurfa'dadır. Çatalhöyük Konya'da, Çayönü Diyarbakır'da, Hacılar ise Burdur'dadır.
Kolay
8Çatalhöyük'teki bir evde bulunan ve dünyanın ilk haritası kabul edilen eser hangisidir?
- A) Bir çivi yazılı tablet
- B) Bir bakır levha
- C) Bir duvar resmi
- D) Bir taş heykel
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bir duvar resmi
Çatalhöyük'te bir evin duvarındaki resim dünyanın ilk haritası kabul edilmiştir. Çivi yazılı tabletler çok daha sonraki dönemlere aittir.
Kolay
9İnsanların yerleşik yaşama geçerek tarımsal üretime başladığı kabul edilen dönem hangisidir?
- A) MS 1000 yılları
- B) MÖ 10 000 yılları
- C) MS 2000 yılları
- D) MÖ 600 000 yılları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) MÖ 10 000 yılları
İnsanların MÖ 10 000 yıllarında yerleşik yaşama geçip tarıma başladığı kabul edilir. MÖ 600 000 ise Şarklı Keper Mağarası'nın kullanıldığı düşünülen dönemdir.
Kolay
10Göbeklitepe'deki dikilitaşlarda aşağıdaki figürlerden hangisinin bulunduğu bilinmektedir?
- A) At arabası
- B) Gemi
- C) Kale
- D) Turna
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Turna
Göbeklitepe dikilitaşlarında aslan, boğa, tilki, turna, yılan ve insan tasvirleri bulunur. At arabası, gemi ve kale tasvirleri bu taşlarda yer almaz.
Kolay
11İstanbul'da bulunan ve avcı-toplayıcı insanların kullandığı mağara hangisidir?
- A) Yarımburgaz Mağarası
- B) Karain Mağarası
- C) Beldibi Mağarası
- D) Şarklı Keper Mağarası
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yarımburgaz Mağarası
Yarımburgaz Mağarası İstanbul'dadır. Karain ve Beldibi Antalya'da, Şarklı Keper ise Gaziantep'tedir.
Kolay
12Günümüzde kullandığımız miladi takvimin başlangıcı olarak kabul edilen olay hangisidir?
- A) Göbeklitepe'nin inşa edilmesi
- B) Çatalhöyük'ün kurulması
- C) Yazının bulunması
- D) Hz. İsa'nın doğumu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hz. İsa'nın doğumu
Miladi takvim Hz. İsa'nın doğumunu başlangıç alır ve bu güne milat denir. Göbeklitepe ve Çatalhöyük çok daha eski dönemlere aittir.
Kolay
13Aşağıdaki haberleşme araçlarından hangisi en eski döneme aittir?
- A) Mektup
- B) Çivi yazılı tablet
- C) Telgraf
- D) Cep telefonu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çivi yazılı tablet
Haberleşme araçları geçmişten günümüze çivi yazılı tablet, mektup, telgraf ve cep telefonu şeklinde sıralanır. Cep telefonu en yeni araçtır.
Kolay
14Avcı ve toplayıcı insanlar barınmak ve korunmak için çoğunlukla nereleri kullanmıştır?
- A) Kerpiç evleri
- B) Taş sarayları
- C) Mağaraları
- D) Ahşap köşkleri
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mağaraları
Göçebe yaşayan avcı ve toplayıcılar barınmak için mağaralara yerleşmiştir. Kerpiç evler yerleşik hayata geçildikten sonra yapılmıştır.
Kolay
15Hacılar yerleşim yeri hangi ilimizdedir?
- A) Burdur
- B) Şanlıurfa
- C) Konya
- D) Antalya
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Burdur
Hacılar Burdur'da bulunan Anadolu'nun ilk köy yerleşimlerinden biridir. Göbeklitepe Şanlıurfa'da, Çatalhöyük Konya'dadır.
Kolay
16Gaziantep'teki Şarklı Keper Mağarası'nda yapılan kazılarda bulunan ve mağaranın çok eski dönemlerde kullanıldığını gösteren buluntular nelerdir?
- A) Bakır iğneler
- B) Çivi yazılı tabletler
- C) Çakmak taşından aletler
- D) Kerpiç duvarlar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çakmak taşından aletler
Şarklı Keper'de çakmak taşından aletler bulunmuş ve mağaranın MÖ 600 000 yıllarında kullanıldığı düşünülmüştür. Bakır iğneler Çayönü'nde bulunmuştur.
Kolay
17Bir müzedeki “Haberleşmenin Yolculuğu” panosunda dört haberleşme aracının kartı karışık sırayla asılmış: telgraf, mektup, cep telefonu ve çivi yazılı tablet. Müze görevlisi kartları, bu araçların kullanılmaya başlandığı sıraya göre en eskiden en yeniye doğru dizecektir. Görevlinin yapması gereken sıralama aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mektup – çivi yazılı tablet – telgraf – cep telefonu
- B) Çivi yazılı tablet – telgraf – mektup – cep telefonu
- C) Mektup – telgraf – çivi yazılı tablet – cep telefonu
- D) Çivi yazılı tablet – mektup – telgraf – cep telefonu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çivi yazılı tablet – mektup – telgraf – cep telefonu
Çivi yazılı kil tabletler binlerce yıl önce kullanılan en eski haberleşme aracıdır. Kâğıda yazılan mektup tabletten sonra, elektrikle çalışan telgraf mektuptan sonra kullanılmaya başlanmıştır. Cep telefonu ise bu araçların en yenisidir. Doğru sıra: çivi yazılı tablet, mektup, telgraf, cep telefonu.
Kolay
18Anadolu'daki ilk köylerden birinde yapılan kazıda, evlerin ilk yapıldığında tek odalı olduğu, sonraki yıllarda bu evlere ürün saklamak için yeni bölümler eklendiği anlaşılıyor. Bu durum ilk yerleşimlerle ilgili aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Yapılar yeni ihtiyaçlara göre değiştirilmiştir.
- B) Köyde yaşayanlar sürekli yer değiştirmiştir.
- C) Köyde yaşayanlar yalnız avcılıkla geçinmiştir.
- D) Evler hiçbir plana uyulmadan rastgele yapılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yapılar yeni ihtiyaçlara göre değiştirilmiştir.
Yerleşik yaşama geçildikten sonra yapıların malzeme ve planlarında zamanla değişiklik olmuş, binalara yeni gereksinimleri karşılayacak ekler yapılmıştır. Ürün saklamak için eklenen bölümler bunun örneğidir. Evlerine ek yapan insanlar yer değiştirmemiş, aynı yerde yaşamayı sürdürmüştür; ürün saklamaları da yalnız avcılıkla geçinmediklerini, üretim yaptıklarını gösterir.
Orta
19Göbeklitepe'de dev dikilitaşlar ve kabartmalar bulunmuş; ancak alanın, insanlar tarıma başlayıp köylerde yaşamadan önce, avcı-toplayıcı topluluklar tarafından yapıldığı düşünülüyor. Bu, eskiden sanılanın aksine bir sonuçtur. Göbeklitepe'nin keşfi hangi bilgiyi ortaya koymuştur?
- A) Para ile alışverişin ilk kez burada başladığını
- B) Yazının ilk kez bu bölgede kullanıldığını
- C) Tekerleğin ilk kez burada taşımacılıkta kullanıldığını
- D) İnanç ve ibadetin yerleşik hayattan önce de var olduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İnanç ve ibadetin yerleşik hayattan önce de var olduğunu
Göbeklitepe yerleşik hayata geçilmeden önce yapılmış bir inanç merkezi olduğu için inancın yerleşik hayattan önce de var olduğunu göstermiştir. Yazı ise Mezopotamya'da binlerce yıl sonra Sümerlerce bulunmuştur; Göbeklitepe'de yazı yoktur.
Orta
20Bir mağarada yapılan kazıda ok uçları, taştan kesici aletler, hayvan kemikleri ve ocak külleri bulunuyor; ama ev kalıntısı, tahıl ambarı ya da tarla izi bulunmuyor. Arkeologlar burada yerleşik hayattan önce yaşayan insanların izlerine ulaştıklarını düşünüyor. Bu buluntulara göre o dönemin insanları için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Kerpiç evlerde yaşayıp tarlalarda tahıl ekmişlerdir.
- B) Alışverişte para kullanıp pazar yerleri kurmuşlardır.
- C) Surlarla çevrili büyük şehirlerde yaşamışlardır.
- D) Avcılık ve toplayıcılıkla geçinip yer yer mağaralarda barınmışlardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Avcılık ve toplayıcılıkla geçinip yer yer mağaralarda barınmışlardır.
Ok uçları ve hayvan kemikleri avcılığı, ev ve tarla izinin olmaması da henüz yerleşik hayata geçilmediğini gösterir. Kerpiç evler ve tarım yerleşik hayatın özelliğidir; bu buluntularda yoktur.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.