5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz
Demokrasi ve Cumhuriyetin Temel Nitelikleri
- demokrasi
- cumhuriyet
- millî egemenlik
- çoğulculuk
- katılım
- hukukun üstünlüğü
- seçme ve seçilme hakkı
Demokrasi ve cumhuriyetin temel nitelikleri nelerdir?
Demokrasinin temel nitelikleri özgürlük, eşitlik, seçme ve seçilme hakkı, millî egemenlik, çoğulculuk, katılım ve hukukun üstünlüğüdür. Cumhuriyet ise gücünü halktan alan ve halkın seçtiği temsilcilerle yönetilen yönetim biçimidir. Demokrasi kelimesi Antik Yunan'da "halk" ve "egemenlik" anlamına gelen sözcüklerden doğmuştur. Millî egemenlik yönetme gücünün halka ait olması, çoğulculuk ise seçimlerde birden fazla parti ya da adayın yarışabilmesidir. Katılım oy kullanmak, dilekçe vermek ya da sivil toplum çalışmalarına katılmakla gerçekleşir; sınıf başkanı seçimi de bir demokrasi uygulamasıdır. Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiş ve ilk cumhurbaşkanı Mustafa Kemal Atatürk olmuştur. 1930'lu yılların başında Türk kadınına seçme ve seçilme hakkı tanınmıştır. Farklı fikirlere saygı duymak ve herkesi eşit görmek demokratik davranıştır. Demokrasi ile cumhuriyet aynı şey değildir; cumhuriyet bir yönetim biçimi, demokrasi ise hem yönetim hem yaşam anlayışıdır.
Demokrasi ve Cumhuriyetin Temel Nitelikleri: konu anlatımı ve özeti
Demokrasi, halkın yönetimde söz sahibi olduğu bir yönetim ve yaşam biçimidir. Bu konu, demokrasinin ve cumhuriyetin temel özelliklerini, hayatımızdaki örnekleriyle anlatır.
- Demokrasi kelimesi Antik Yunan'da "halk" ve "egemenlik" anlamına gelen sözcüklerden doğmuştur.
- Demokrasinin temel nitelikleri: özgürlük, eşitlik, seçme ve seçilme hakkı, millî egemenlik, çoğulculuk, katılım ve hukukun üstünlüğü.
- Millî egemenlik, yönetme gücünün halka ait olmasıdır. Çoğulculuk, seçimlerde birden fazla parti ya da adayın yarışabilmesidir.
- Katılım; oy kullanmak, dilekçe vermek ya da sivil toplum çalışmalarına katılmakla olur. Sınıf başkanı seçimi de bir demokrasi uygulamasıdır.
- Cumhuriyet, gücünü halktan alan ve halkın seçtiği temsilcilerle yönetilen bir yönetim biçimidir. Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edildi; ilk cumhurbaşkanımız Mustafa Kemal Atatürk'tür.
- Atatürk döneminde TBMM'nin açılması ve saltanatın kaldırılması gibi adımlar atıldı. 1930'lu yılların başında Türk kadınına seçme ve seçilme hakkı tanındı.
- Demokrasi aynı zamanda bir davranış biçimidir: farklı fikirlere saygı duymak ve herkesi eşit görmek demokratik davranıştır.
Unutma: Demokrasi ile cumhuriyet birbirine yakın ama aynı şey değildir; cumhuriyet bir yönetim biçimi, demokrasi ise hem yönetim hem yaşam anlayışıdır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Demokrasinin temel niteliklerini sınıf başkanı seçimi üzerinden düşünebilirsin.
- Seçme ve seçilme hakkı: İsteyen her öğrenci aday olabilir, her öğrenci oy kullanabilir.
- Eşitlik: Her öğrencinin bir oyu vardır ve oyların değeri aynıdır.
- Çoğulculuk: Birden fazla aday yarışır; öğrenciler farklı seçenekler arasından seçim yapar.
- Hukukun üstünlüğü: Seçimin kuralları önceden bellidir ve herkes bu kurallara uyar; seçilen başkan da.
Cumhuriyet ise bu ilkelerin devlet düzeyindeki karşılığıdır: ülkeyi halkın seçtiği temsilciler yönetir.
Sık yapılan hata: "Demokrasi yalnızca seçim günü oy vermektir." Doğrusu: Demokrasi aynı zamanda bir yaşam biçimidir; farklı fikirleri dinlemek, kararlara katılmak ve çoğunluğun kararına saygı gösterirken azınlığın haklarını korumak da demokrasidir.
Derinleş
Sınıfınızda alınması gereken bir karar düşün (gezi yeri, pano teması, sınıf kuralları gibi). Bu kararı iki farklı yolla almayı karşılaştır: biri yalnızca oylama, öteki önce tartışma sonra oylama. Hangi yolda daha çok kişinin sesi duyulur? Oylamada az oy alan görüşteki arkadaşlarının haklarını korumak için hangi kuralı önerirsin?
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
SB.5.4.1Demokrasi ve cumhuriyet kavramları arasındaki ilişkiyi çözümleyebilme
- a) Demokrasi ve cumhuriyet kavramlarının niteliklerini belirler.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Okulun bayram töreninde öğrenciler ellerinde bayraklarla "Yaşasın Cumhuriyet!" yazan bir pankart taşıyor. Törenin yapıldığı gün, Türkiye Büyük Millet Meclisinin devletin yönetim biçimini resmen ilan ettiği günün yıl dönümü. Cumhuriyet hangi tarihte ilan edilmiştir?
- A) 23 Nisan 1920
- B) 30 Ağustos 1922
- C) 29 Ekim 1923
- D) 19 Mayıs 1919
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 29 Ekim 1923
Cumhuriyet 29 Ekim 1923'te ilan edilmiştir; her yıl 29 Ekim'de Cumhuriyet Bayramı olarak kutlanır. 23 Nisan 1920 ise TBMM'nin açıldığı tarihtir; Cumhuriyet'in ilanından üç yıl öncedir.
Kolay
2Tarih kitabındaki bir yazıda, yaklaşık 2500 yıl önce bir şehirde erkek yurttaşların meydanda toplanıp şehrin yönetimiyle ilgili kararları oylayarak aldığı anlatılıyor. "Demokrasi" sözcüğü de bu toplumun dilinde "halkın yönetimi" anlamına geliyor. Demokrasi kavramına ilk olarak nerede rastlanmıştır?
- A) Mezopotamya'da
- B) Antik Mısır'da
- C) Çin'de
- D) Antik Yunan'da
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Antik Yunan'da
Demokrasi sözcüğü ve uygulaması ilk olarak Antik Yunan'da, özellikle Atina'da görülmüştür. Mezopotamya'da yazı ve kanunlar ortaya çıkmış, ancak yönetim krallara ait olmuştur.
Kolay
3TBMM'nin kürsüsünün arkasındaki duvarda "Hâkimiyet kayıtsız şartsız milletindir." yazısı bulunur. Bu söz, ülkeyi kimin yöneteceğine milletin kendi oylarıyla karar verdiğini anlatır. Yönetme gücünün halka ait olmasını anlatan kavram hangisidir?
- A) Saltanat
- B) Monarşi
- C) Millî egemenlik
- D) Tasarruf
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Millî egemenlik
Yönetme gücünün kayıtsız şartsız millete ait olmasına millî egemenlik denir. Saltanat ve monarşide ise yönetim gücü bir hükümdara ve onun ailesine aittir.
Kolay
4Cumhuriyet'in ilan edildiği gün TBMM bir de oylama yaptı ve yeni devletin ilk cumhurbaşkanını seçti. Seçilen kişi Millî Mücadele'yi yönetmiş ve Meclis'in başkanlığını yapmıştı. Türkiye Cumhuriyeti'nin ilk cumhurbaşkanı kimdir?
- A) İsmet İnönü
- B) Kâzım Karabekir
- C) Mustafa Kemal Atatürk
- D) Fevzi Çakmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mustafa Kemal Atatürk
29 Ekim 1923'te TBMM ilk cumhurbaşkanı olarak Mustafa Kemal'i seçmiştir. İsmet İnönü ertesi gün ilk başbakan olmuş, ikinci cumhurbaşkanı ise 1938'de seçilmiştir.
Kolay
5Zeynep, sınıf tartışmasında kendisinden farklı düşünen arkadaşını sözünü kesmeden dinliyor. Sonra kendi görüşünü kibar bir dille anlatıyor. Zeynep'in davranışı demokrasiyle ilgili hangi düşünceyi destekler?
- A) Demokrasi yalnızca seçim günlerinde uygulanır.
- B) Demokrasi sadece devlet yönetimini ilgilendirir.
- C) Demokrasi aynı zamanda bir yaşam ve davranış biçimidir.
- D) Demokrasi yalnızca yetişkinlerin sorumluluğudur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Demokrasi aynı zamanda bir yaşam ve davranış biçimidir.
Farklı fikirlere saygı duymak demokratik bir davranıştır; bu da demokrasinin günlük yaşamda da uygulandığını gösterir. Zeynep bir seçimde değil sınıf tartışmasında olduğu için 'yalnızca seçim günleri' seçeneği yanlıştır.
Kolay
6Elif, sınıf panosu için bir zaman şeridi hazırlıyor. Şeride Türk kadınının birçok ülkedeki kadınlardan önce seçme ve seçilme hakkı kazandığı dönemi ekleyecek. Elif bu gelişmeyi hangi döneme yerleştirmelidir?
- A) 1950'li yılların sonuna
- B) 1930'lu yılların başına
- C) 1960'lı yılların ortasına
- D) 1910'lu yılların başına
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 1930'lu yılların başına
Türk kadınına seçme ve seçilme hakkı 1930'lu yılların başında tanınmıştır. 1910'lu yıllar cumhuriyetin ilanından öncesidir, bu yüzden o seçenek yanlıştır.
Kolay
7Elif'in ailesi hafta sonu nereye gideceğine karar verirken her aile üyesi önerisini söylüyor. Ardından öneriler konuşuluyor ve en çok kişinin istediği yer seçiliyor. Elif'in ailesinin bu uygulaması aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Evde demokratik bir karar alma biçimine
- B) Kararın tek kişi tarafından verilmesine
- C) Yönetimin babadan oğula geçmesine
- D) Kuralların herkese farklı uygulanmasına
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Evde demokratik bir karar alma biçimine
Herkesin fikrinin alınması ve çoğunluğun isteğine göre karar verilmesi demokrasinin evdeki bir uygulamasıdır. Kararı tek kişi vermediği için 'tek kişinin kararı' seçeneği yanlıştır.
Kolay
8Aşağıdakilerden hangisi Atatürk'ün öncülüğünde yapılan ve demokrasimize güç kazandıran yeniliklerden biridir?
- A) Padişahın yetkilerinin artırılması
- B) Saltanatın kaldırılması
- C) Seçimlerin kaldırılması
- D) Meclisin kapatılması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Saltanatın kaldırılması
Atatürk'ün öncülüğünde TBMM açılmış, saltanat kaldırılmış ve cumhuriyet ilan edilmiştir. Padişahın yetkilerini artırmak halkın yönetimdeki payını azaltacağı için demokrasiye aykırıdır.
Kolay
9Can, ödevinde bir yönetim biçimini anlatıyor: "Bu yönetim biçiminde devlet gücünü halktan alır. Ülkeyi halkın seçtiği temsilciler yönetir." Can'ın anlattığı yönetim biçimi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Cumhuriyet
- B) Saltanat
- C) Krallık
- D) Padişahlık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Cumhuriyet
Gücünü halktan alan ve halkın seçtiği temsilcilerle yönetilen yönetim biçimi cumhuriyettir. Saltanat ve krallıkta yönetim babadan oğula geçer, halk yöneticiyi seçmez.
Kolay
10Okul koridoruna Atatürk'ün şu sözü asılmış: "Cumhuriyet sizden fikri hür, vicdanı hür, irfanı hür nesiller ister." Bu söz cumhuriyetin en çok hangi niteliğiyle ilgilidir?
- A) Çoğulculuk
- B) Hukukun üstünlüğü
- C) Özgürlük
- D) Seçilme hakkı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Özgürlük
Fikri, vicdanı ve irfanı hür olmak özgür düşünebilmeyi anlatır; bu yüzden söz özgürlük niteliğiyle ilgilidir. Çoğulculuk ise seçimlerde birden fazla parti ya da adayın yarışmasıdır.
Kolay
11Öğretmen, evde karşılaşılabilecek demokrasi uygulamalarına örnek istiyor. Aşağıdakilerden hangisi evde karşılaşılan bir demokrasi uygulamasıdır?
- A) Tatil planı yapılırken çocukların da fikrinin sorulması
- B) Belediye başkanının halkın oyuyla seçilmesi
- C) Milletvekillerinin Mecliste kanun görüşmesi
- D) Muhtarın mahalle halkınca seçilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tatil planı yapılırken çocukların da fikrinin sorulması
Ailede karar alınırken çocukların fikrinin sorulması evdeki bir demokrasi uygulamasıdır. Belediye başkanı ve muhtar seçimleri de demokratiktir ama evde değil şehirde ve mahallede yapılır.
Kolay
12Mehmet'in annesi ve babası seçim günü sandığa gidip oy kullanıyor. Mehmet'in öğretmeni bu davranışın, demokratik ülkelerde halkın yönetme gücünü kullanmasının bir yolu olduğunu söylüyor. Mehmet'in anne ve babası bu gücü hangi yolla kullanmıştır?
- A) Mahkeme kararı vererek
- B) Seçme hakkını kullanarak
- C) Yönetimi aileden devralarak
- D) Kanunları kendileri yazarak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Seçme hakkını kullanarak
Millî egemenlik anlayışında halk yönetme gücünü seçme ve seçilme hakkıyla kullanır. Vatandaşlar mahkeme kararı vermez; bu görev bağımsız mahkemelerindir.
Kolay
13Aşağıdakilerden hangisi demokrasinin temel niteliklerinden biri değildir?
- A) Seçimlerde birden fazla adayın yarışabilmesi
- B) Herkesin yasalara ve mahkeme kararlarına uyması
- C) Vatandaşların yönetime katılabilmesi
- D) Yönetme gücünün tek bir kişiye ait olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yönetme gücünün tek bir kişiye ait olması
Demokraside yönetme gücü halka aittir; gücün tek kişide toplanması demokrasiye aykırıdır. Diğer seçenekler çoğulculuk, hukukun üstünlüğü ve katılım niteliklerini anlatır.
Kolay
14Bir haberde şöyle yazıyor: "Seçimin kesin sonuçları açıklandı. Belediye başkanları ve muhtarlar halkın verdiği oylarla belirlendi." Ülkemizde seçimlerin kesin sonuçlarını ilan eden kurum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kamu Denetçiliği Kurumu
- B) Tüketici Hakem Heyeti
- C) Cumhurbaşkanlığı İletişim Merkezi
- D) Yüksek Seçim Kurulu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yüksek Seçim Kurulu
Seçim sonuçlarını Yüksek Seçim Kurulu ilan eder. Kamu Denetçiliği Kurumu ise vatandaşların şikâyetlerini inceleyen bir kurumdur, seçim sonucu açıklamaz.
Kolay
15Bir okuldaki öğrenci meclisi seçiminde kız ya da erkek, hangi sınıfta olursa olsun her öğrenci aday olabiliyor. Her öğrencinin oyu da bir oy olarak sayılıyor. Bu seçimde demokrasinin en çok hangi niteliği öne çıkmaktadır?
- A) Hukukun üstünlüğü
- B) Millî egemenlik
- C) Eşitlik
- D) Saltanat
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Eşitlik
Herkesin aynı haklara sahip olması ve her oyun aynı değerde sayılması eşitlik niteliğini gösterir. Hukukun üstünlüğü ise herkesin yasalara ve mahkeme kararlarına uymasıyla ilgilidir.
Kolay
16Aşağıdakilerden hangisi bir vatandaşın demokrasinin katılım niteliğine uygun davranışıdır?
- A) Seçim günü oy kullanmak yerine evde oturmak
- B) Mahallenin sorununu hiçbir kuruma iletmemek
- C) Bir sivil toplum kuruluşunun ağaçlandırma çalışmasına katılmak
- D) Belediyenin aldığı kararları hiç takip etmemek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bir sivil toplum kuruluşunun ağaçlandırma çalışmasına katılmak
Sivil toplum çalışmalarına katılmak, oy kullanmak ve dilekçe vermek katılım örnekleridir. Oy kullanmamak ya da sorunları iletmemek yönetime katılmamak anlamına gelir.
Kolay
17Bir mahallede afet toplanma alanı belirlenecek. Muhtar, alanın belirlenmesinde mahalle sakinlerinin en çok desteğini alacak yöntemi uygulamak istiyor. Muhtarın uygulaması gereken en uygun yöntem hangisidir?
- A) Yalnız mahallede en uzun süredir oturan ailelerin görüşünü almak
- B) Sakinlerin önerilerini toplayıp en çok desteklenen yeri seçmek
- C) Alanı kura çekerek belirleyip sonucu mahalleliye duyurmak
- D) Kendi gözlemine göre uygun gördüğü yeri tek başına seçmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sakinlerin önerilerini toplayıp en çok desteklenen yeri seçmek
Karardan etkilenecek kişilerin görüşünü alıp çoğunluğun desteklediği seçeneği belirlemek demokratik bir yöntemdir; böyle alınan karar daha çok kişinin desteğini kazanır. Yalnız bazı ailelere sormak herkese eşit söz hakkı tanımaz. Kura çekmede ve muhtarın tek başına karar vermesinde ise sakinlerin görüşü hiç alınmaz.
Kolay
18Muhtarlık seçiminde Ayşe'nin teyzesi aday oluyor ve seçim çalışması yapıyor. Ayşe'nin babası ise seçim günü sandığa gidip oy kullanıyor. Ayşe'nin teyzesinin ve babasının bu seçimde kullandığı haklar sırasıyla hangi seçenekte verilmiştir?
- A) Seçme hakkı – seçilme hakkı
- B) Seçilme hakkı – seçme hakkı
- C) Dilekçe verme – seçme hakkı
- D) Seçilme hakkı – dilekçe verme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Seçilme hakkı – seçme hakkı
Yönetime aday olan kişi seçilme hakkını, sandığa gidip oy veren kişi seçme hakkını kullanır. Bu yüzden teyze seçilme hakkını, baba seçme hakkını kullanmıştır. İkisi de dilekçe vermemiştir; dilekçe, istek ve şikâyetleri yöneticilere iletmenin bir yoludur.
Orta
19Sınıf öğretmeni dönem başında sınıf kurallarını belirlemek için bir etkinlik yapıyor. Öğrenciler kural önerilerini kâğıtlara yazıyor, her öneri tahtada okunuyor ve oylanıyor. En çok oy alan beş kural panoya asılıyor. Aşağıdakilerden hangisi bu etkinliğe benzer demokratik bir davranıştır?
- A) Aile kararlarının yalnızca bir kişi tarafından verilmesi
- B) Sınıf başkanının öğretmen tarafından tek başına seçilmesi
- C) Takım kaptanının oyun kurallarını tek başına değiştirmesi
- D) Ailenin tatil yerine bütün üyeler fikrini söyledikten sonra karar vermesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ailenin tatil yerine bütün üyeler fikrini söyledikten sonra karar vermesi
Bütün üyelerin fikrini söyleyip ortak karar alması, sınıf kurallarının oylanması gibi demokratik bir davranıştır. Sınıf başkanının öğretmen tarafından tek başına seçilmesi ise öğrencilerin katılımını engeller.
Orta
20Mahallelerindeki parkın salıncakları kırılan bir grup çocuk, velileriyle birlikte belediye başkanına bir dilekçe yazıyor. Belediye kısa süre sonra parkı onarıyor ve çocuklara bir teşekkür mektubu gönderiyor. Çocukların bu davranışı demokrasinin hangi niteliğine örnektir?
- A) Çoğulculuk
- B) Katılım
- C) Hukukun üstünlüğü
- D) Seçilme hakkı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Katılım
Vatandaşların görüşlerini yetkililere iletip yönetime etki etmesi katılımdır. Seçilme hakkı ise bir göreve aday olabilmektir; çocuklar aday olmamış, istekte bulunmuştur.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.