6. Sınıf Fen Bilimleri · Canlılarda Sistemler
Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme
- eşeyli üreme
- eşeysiz üreme
- tozlaşma
- döllenme
- çimlenme
- başkalaşım
- yumurta
- sperm
Bitki ve hayvanlarda üreme nasıl gerçekleşir?
Üreme, canlıların neslini sürdürmek için kendilerine benzeyen yeni canlılar oluşturmasıdır ve eşeyli ile eşeysiz üreme olarak ikiye ayrılır. Eşeyli üremede iki ata canlı ile yumurta ve sperm adlı üreme hücreleri görev alır, yavrular farklı özellikler taşır. Eşeysiz üremede tek ata yeterlidir ve yavrular ana canlının aynısıdır; bölünme (amip), tomurcuklanma (maya, hidra), rejenerasyon (planarya, denizyıldızı) ve vejetatif üreme (çilek, patates) bu türdendir. Çiçekli bitkilerde polenin dişicik tepesine ulaşmasına tozlaşma, üreme hücrelerinin birleşmesine döllenme denir ve döllenmeden sonra tohum oluşur. Tohumun yeni bir bitkiye dönüşmesi olan çimlenme için su, oksijen ve uygun sıcaklık gerekir. Hayvanların bazıları doğduğunda yetişkine benzer; kurbağa ve kelebek gibi bazıları ise gelişirken başkalaşım denen büyük bir değişim geçirir. Orman yangınları bitkilerin üremesini ve gelişmesini engellediği için doğada ateş yakılmamalıdır.
Bitki ve Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme: konu anlatımı ve özeti
Canlılar neslini sürdürmek için kendilerine benzeyen yeni canlılar oluşturur. Bu konu, üreme çeşitlerini ve bitkilerle hayvanların nasıl büyüyüp geliştiğini anlatır.
- Üreme eşeyli ve eşeysiz olmak üzere ikiye ayrılır. Eşeyli üremede iki ata canlı ve üreme hücreleri (yumurta ve sperm) görev alır; eşeysiz üremede tek ata yeterlidir.
- Eşeysiz üreme çeşitleri: bölünme (amip), tomurcuklanma (maya, hidra), rejenerasyon (planarya, denizyıldızı) ve vejetatif üreme (çilek, patates).
- Eşeysiz üremede yavrular ana canlının aynısıdır; eşeyli üremede yavrular farklı özellikler taşır.
- Çiçeğin kısımları: taç yaprak, çanak yaprak, çiçek sapı, erkek organ (başçık, sapçık) ve dişi organ (dişicik tepesi, dişicik borusu, yumurtalık).
- Polenin dişicik tepesine ulaşmasına tozlaşma, üreme hücrelerinin birleşmesine döllenme denir. Döllenmeden sonra tohum oluşur.
- Tohumun yeni bir bitkiye dönüşmesine çimlenme denir; su, oksijen ve uygun sıcaklık gerekir.
- Hayvanların bazıları doğduğunda yetişkine benzer. Kurbağa ve kelebek gibi bazıları ise gelişirken büyük değişim geçirir; buna başkalaşım denir.
Unutma: Orman yangınları bitkilerin üremesini ve gelişmesini engeller; doğada ateş yakma, izmarit ya da cam şişe bırakma.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Üremeyi ayırt etmek için tek bir soru sor: Yeni canlı oluşurken kaç ata görev aldı?
- Tek ata: Eşeysiz üremedir. Yavru, ana canlının kopyası gibidir. Bir patatesin gözünden yeni bir patates bitkisinin çıkması buna örnektir.
- İki ata: Eşeyli üremedir. Yumurta ve sperm birleşir; yavru iki atadan da özellik alır, bu yüzden kardeşler birbirine benzer ama aynı değildir.
Bitkilerde eşeyli üreme bir sırayla ilerler: polen dişicik tepesine taşınır (tozlaşma) → üreme hücreleri birleşir (döllenme) → tohum ve meyve oluşur → uygun koşulda tohum çimlenir.
Günlük hayattan: Arılar çiçekten çiçeğe konarken polen taşır; bu yüzden meyve bahçelerinde arı kovanı bulundurulur.
Sık yapılan hata: Tozlaşma ile döllenmeyi aynı şey sanmak. Doğrusu: Tozlaşma polenin taşınmasıdır; döllenme ise polendeki üreme hücresinin yumurta hücresiyle birleşmesidir. Tozlaşma döllenmeden önce gelir.
Derinleş
Bir çiftçi, sevilen bir çilek çeşidini aynı özelliklerle çoğaltmak istiyor. Bir başka çiftçi ise hastalığa dayanıklı yeni bir çeşit elde etmeye çalışıyor. Hangi çiftçi eşeysiz, hangisi eşeyli üremeden yararlanmalı? Tüm tarlada tek bir kopya çeşit yetiştirmenin bir hastalık salgınında ne gibi riskleri olabilir? Araştır ve görüşünü gerekçelendir.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.6.3.1Eşeyli ve eşeysiz üremeyi karşılaştırabilme
- a) Eşeyli ve eşeysiz üreme ile ilgili özellikleri belirler.
FB.6.3.2Bitkilerde üreme, büyüme ve gelişme hakkında bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Bitkilerde üreme, büyüme ve gelişmeye etki eden temel faktörlere ait nitelikleri tanımlar.
- c) Bitkilerde üreme, büyüme ve gelişmeye etki eden temel faktörlere ilişkin verileri yorumlar ve değerlendirir.
FB.6.3.3Tohumun çimlenmesine etki eden faktörlere ilişkin hipotez oluşturabilme
- a) Tohumun çimlenmesine etki eden faktörleri tanımlar.
FB.6.3.4Hayvanlarda üreme, büyüme ve gelişme hakkında bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Hayvanlarda üreme, büyüme ve gelişmeye etki eden temel faktörlere ait nitelikleri tanımlar.
FB.6.3.5İnsanda üremeyi sağlayan yapı ve organlar arasındaki ilişkileri çözümleyebilme
- a) İnsanda üremeyi sağlayan yapı ve organları poster/şema üzerinde belirler.
Bu konuda neler var?
- Eşeyli ve Eşeysiz Üreme
- Bitkilerde Üreme, Büyüme ve Gelişme
- Tohumun Çimlenmesine Etki Eden Faktörler
- Hayvanlarda Üreme, Büyüme ve Gelişme
- İnsanda Üremeyi Sağlayan Yapı ve Organlar
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Mutfakta unutulan tek bir patatesin üzerindeki gözlerden filizler çıkıyor. Emine bu patatesi saksıya gömüyor ve birkaç hafta sonra saksıda yeni patates bitkileri büyüdüğünü görüyor. Saksının yakınında başka hiçbir patates bitkisi yok. Bu üreme biçimiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Üreme hücreleri görev alır.
- B) İki ata canlı gereklidir.
- C) Tek ata canlı yeterlidir.
- D) Yavrular ata canlıdan farklıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tek ata canlı yeterlidir.
Patatesin gözlerinden yeni bitki oluşması eşeysiz üremedir; tek bir ata canlı yeterlidir ve üreme hücreleri görev almaz. Oluşan yavrular ata canlının kalıtsal özelliklerini aynen taşır; yavruların farklı olması eşeyli üremeye özgüdür.
Kolay
2Parkta çiçekleri izleyen Bora, bir arının çiçekten çiçeğe konduğunu görüyor. Arının tüylerine sarı tozlar yapışıyor ve arı başka bir çiçeğe konduğunda bu tozlar o çiçeğin ortasındaki yapışkan uca bulaşıyor. Arının bu çiçekler için sağladığı olaya ne ad verilir?
- A) Döllenme
- B) Tozlaşma
- C) Çimlenme
- D) Başkalaşım
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tozlaşma
Polenlerin dişicik tepesine taşınmasına tozlaşma denir; arılar bu taşımayı yapan önemli canlılardır. Döllenme ise tozlaşmadan sonra erkek ve dişi üreme hücrelerinin birleşmesidir; arının taşıması tek başına döllenme sayılmaz.
Kolay
3Doğa, gölet suyundan bir damlayı mikroskopta inceliyor. Tek hücreli bir canlının ortasından boğumlanarak iki parçaya ayrıldığını ve sonunda birbirine benzeyen iki ayrı canlının oluştuğunu görüyor. Doğa'nın gözlemlediği olay hangi üreme çeşidine örnektir?
- A) Bölünme ile üreme
- B) Tomurcuklanma ile üreme
- C) Rejenerasyon ile üreme
- D) Vejetatif üreme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bölünme ile üreme
Tek hücreli bir canlının ikiye ayrılarak iki eş canlı oluşturması bölünme ile üremedir. Tomurcuklanmada ise ata canlının üzerinde küçük bir çıkıntı oluşur ve büyüyerek ayrılır; ata canlı ikiye bölünmez.
Kolay
4Deniz, fen dersinde erkek üreme sistemini gösteren bir şema üzerinde çalışıyor. Şemadaki boş kutulardan birine, sperm hücrelerinin üretildiği organın adını yazması gerekiyor. Deniz bu kutuya hangi organın adını yazmalıdır?
- A) Yumurtalık
- B) Döl yatağı
- C) Sperm kanalı
- D) Testis
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Testis
Erkek üreme sisteminde sperm hücreleri testislerde üretilir. Sperm kanalı spermlerin taşındığı yoldur, üretildiği yer değildir; yumurtalık ve döl yatağı ise dişi üreme sistemine ait organlardır.
Kolay
5Bir güvercinin yuvasındaki yumurtalar eşeyli üreme sonucu oluşmuştur. Eşeyli üremede görev alan dişi ve erkek üreme hücreleri hangileridir?
- A) Polen ve tohum
- B) Yumurta ve sperm
- C) Tomurcuk ve kök
- D) Yaprak ve gövde
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yumurta ve sperm
Eşeyli üremede dişi üreme hücresi yumurta, erkek üreme hücresi spermdir. Tomurcuk, eşeysiz üremede görülen bir yapıdır.
Kolay
6Akvaryumdaki bir hidrayı inceleyen Zeynep, hidranın vücudunda küçük bir çıkıntı oluştuğunu görüyor. Bir süre sonra bu çıkıntının gelişip yeni bir hidraya dönüştüğünü fark ediyor. Zeynep'in gözlemlediği üreme çeşidi hangisidir?
- A) Tomurcuklanma ile üreme
- B) Bölünme ile üreme
- C) Rejenerasyon ile üreme
- D) Vejetatif üreme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tomurcuklanma ile üreme
Vücutta oluşan çıkıntının gelişerek yeni birey oluşturması tomurcuklanmadır ve hidrada görülür. Rejenerasyonda ise kopan bir parça kendini tamamlar.
Kolay
7Öğretmen tahtaya şu tanımı yazıyor: “Canlıların neslini devam ettirebilmek için kendilerine benzer yeni canlılar oluşturması.” Bu tanım hangi kavrama aittir?
- A) Büyüme
- B) Çimlenme
- C) Başkalaşım
- D) Üreme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Üreme
Canlıların neslini sürdürmek için kendine benzer yeni canlılar oluşturmasına üreme denir. Çimlenme ise tohumun yeni bir bitkiye dönüşmesidir.
Kolay
8Kamp alanına bir uyarı levhası asılacak. Levhaya yazılacak uyarılardan hangisi bitkilerin üremesini ve gelişmesini korumakla doğrudan ilgilidir?
- A) Kamp alanında yüksek sesle müzik dinlemeyin.
- B) Çadırınızı akşam saatlerinden önce kurun.
- C) Doğada ateş yakmayın; izmarit ve cam şişe bırakmayın.
- D) Yanınızda yedek kıyafet bulundurun.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Doğada ateş yakmayın; izmarit ve cam şişe bırakmayın.
Ateş, izmarit ve cam şişe orman yangınlarına yol açabilir; orman yangınları bitkilerin üremesini ve gelişmesini engeller. Diğer uyarılar bitkilerin üremesiyle ilgili değildir.
Kolay
9Bazı hayvanlar doğduklarında yetişkinlerine benzemez; gelişirken büyük bir değişim geçirir. Aşağıdaki hayvanlardan hangisi gelişimi sırasında başkalaşım geçirir?
- A) Kedi
- B) Tavuk
- C) Köpek
- D) Kelebek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kelebek
Kelebek, gelişirken büyük değişim geçirir; buna başkalaşım denir. Kedi, tavuk ve köpek yavruları doğduğunda yetişkinlerine benzer.
Kolay
10Bir belgeselde, tek bir canlının hiçbir eşe ihtiyaç duymadan kendisinden yeni bireyler oluşturduğu anlatılıyor. Belgeselde anlatılan üreme çeşidi hangisidir?
- A) Eşeyli üreme
- B) Tozlaşma
- C) Eşeysiz üreme
- D) Döllenme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Eşeysiz üreme
Tek ata canlıdan yeni bireyler oluşması eşeysiz üremedir. Eşeyli üremede iki ata canlı ve üreme hücreleri görev alır.
Kolay
11Bir bahçede farklı canlılarda üreme gözlemleniyor. Bu gözlemlerden hangisi vejetatif üremeye örnektir?
- A) Çileğin toprakta uzanan gövdesinden yeni çilek bitkisi oluşması
- B) Hidranın vücudundaki çıkıntıdan yeni hidra oluşması
- C) Amibin ikiye ayrılarak iki yeni amip oluşturması
- D) Denizyıldızının kopan kolundan yeni denizyıldızı oluşması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çileğin toprakta uzanan gövdesinden yeni çilek bitkisi oluşması
Vejetatif üreme, bitkilerin kök, gövde ya da yaprağından yeni bitki oluşmasıdır; çilekte görülür. Hidrada tomurcuklanma, amipte bölünme, denizyıldızında rejenerasyon görülür.
Kolay
12Fen kitabında bir kavram şöyle anlatılıyor: “Dişi ve erkek üreme hücrelerinin birleşmesi.” Anlatılan kavram hangisidir?
- A) Tozlaşma
- B) Çimlenme
- C) Döllenme
- D) Başkalaşım
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Döllenme
Üreme hücrelerinin birleşmesine döllenme denir. Tozlaşma ise polenin dişicik tepesine ulaşmasıdır.
Kolay
13Fen dersinde eşeyli ve eşeysiz üremenin özellikleri bir listeye yazılıyor. Bu özelliklerden hangisi eşeyli üremeye aittir?
- A) Tek ata canlı yeterlidir.
- B) İki ata canlı gereklidir.
- C) Üreme hücreleri görev almaz.
- D) Yavrular ana canlının aynısıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İki ata canlı gereklidir.
Eşeyli üremede iki ata canlı ve üreme hücreleri görev alır. Tek ata, üreme hücresinin olmaması ve ana canlıyla aynı yavrular eşeysiz üremenin özellikleridir.
Kolay
14Mehmet, bir çiçeğin poster üzerindeki kısımlarını adlandırıyor. Çiçeğin erkek organını oluşturan kısımlar hangileridir?
- A) Dişicik tepesi ve dişicik borusu
- B) Başçık ve sapçık
- C) Taç yaprak ve çanak yaprak
- D) Yumurtalık ve dişicik tepesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Başçık ve sapçık
Çiçeğin erkek organı başçık ve sapçıktan oluşur. Dişicik tepesi, dişicik borusu ve yumurtalık ise dişi organın kısımlarıdır.
Kolay
15Elif, tohumların çimlenebilmesi için gereken faktörleri bir karta yazacak. Elif'in karta yazması gereken faktörler hangileridir?
- A) Su, gübre ve bol ışık
- B) Toprak, ışık ve rüzgâr
- C) Oksijen, gübre ve rüzgâr
- D) Su, oksijen ve uygun sıcaklık
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Su, oksijen ve uygun sıcaklık
Tohumun çimlenmesi için su, oksijen ve uygun sıcaklık gerekir. Işık, gübre ve rüzgâr çimlenme için gereken temel faktörler arasında sayılmaz.
Kolay
16Yusuf, saksıya ektiği fasulye tohumundan birkaç gün sonra küçük bir filiz çıktığını görüyor. Tohumun yeni bir bitkiye dönüşmeye başladığı bu olaya ne ad verilir?
- A) Çimlenme
- B) Tozlaşma
- C) Döllenme
- D) Tomurcuklanma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çimlenme
Tohumun yeni bir bitkiye dönüşmesine çimlenme denir. Tozlaşma ve döllenme tohum oluşmadan önce çiçekte gerçekleşir.
Kolay
17Bir laboratuvar raporunda bölünerek çoğaldığı gözlenen canlılar listeleniyor: amip, öglena, paramesyum ve bakteri. Raporu okuyan Zeynep, bu canlıların hangi ortak özelliği taşıdığını merak ediyor. Listedeki canlıların ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Üremek için bir eşe ihtiyaç duyarlar.
- B) Tek hücreden oluşan canlılardır.
- C) Kopan parçalarını tamamlayarak çoğalırlar.
- D) Üreme hücrelerini birleştirerek çoğalırlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tek hücreden oluşan canlılardır.
Bölünme ile üreme, tek hücreli bir canlının bölünerek iki yeni canlı oluşturmasıdır; öglena, bakteri, amip ve paramesyum gibi tek hücreye sahip canlılarda görülür. Bölünme bir eşeysiz üreme çeşididir: eşe ve üreme hücrelerine gerek yoktur. Kopan parçanın kendini tamamlaması ise rejenerasyondur ve planarya, denizyıldızı gibi canlılarda görülür.
Kolay
18Kerem, çimlenme deneyi için okula toprak getirmeyi unutuyor. Öğretmeni, fasulye tohumlarını ıslatılmış pamuğun üzerine koymasını ve kabı oda sıcaklığındaki sınıfta bekletmesini söylüyor. Birkaç gün sonra tohumlar çimleniyor. Kerem'in gözlemi aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Tohumun çimlenmesi için toprak şart değildir.
- B) Tohumun çimlenmesi için suya gerek yoktur.
- C) Tohumun çimlenmesi için oksijene gerek yoktur.
- D) Tohum yalnızca pamuk üzerinde çimlenebilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tohumun çimlenmesi için toprak şart değildir.
Çimlenme için su, oksijen ve uygun sıcaklık gerekir. Kerem'in düzeneğinde su (ıslak pamuk), oksijen (sınıfın havası) ve uygun sıcaklık (oda sıcaklığı) vardır; toprak yoktur ama tohumlar çimlenmiştir. Bu, toprağın çimlenme için zorunlu olmadığını gösterir. Deneyde su ve oksijen eksik olmadığı için bunlara gerek olmadığı sonucu çıkarılamaz. Tohumlar toprakta da çimlenir.
Orta
19Efe, babaannesinin bahçesindeki gülden bir dal kesip nemli toprağa dikiyor. Dalı her gün suluyor ve birkaç hafta sonra dalın toprağın altında kökler, üstünde de yeni yapraklar oluşturduğunu görüyor. Efe'nin elde ettiği yeni gül bitkisi hangi üreme çeşidine örnektir?
- A) Vejetatif üreme
- B) Tomurcuklanma ile üreme
- C) Bölünme ile üreme
- D) Rejenerasyon ile üreme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Vejetatif üreme
Bitkilerin dal, yaprak ya da kök gibi kısımlarından yeni bir bitki oluşması vejetatif üremedir. Rejenerasyon da kopan parçadan yeni canlı oluşmasını anlatır ama denizyıldızı gibi hayvanlarda kullanılan bir kavramdır; bitki dalı dikilerek üretmek vejetatif üremedir.
Orta
20Ece, bir zambak çiçeğini büyüteçle inceliyor. Çiçeğin ortasındaki ince sapların ucunda bulunan kısımlara dokununca parmağına sarı bir toz bulaşıyor. Öğretmeni bu tozun polen olduğunu söylüyor. Ece'nin parmağına bulaşan polenler çiçeğin hangi kısmında üretilir?
- A) Dişicik tepesi
- B) Yumurtalık
- C) Çanak yaprak
- D) Başçık
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Başçık
Polenler, erkek organ olan ercikteki başçıkta üretilir. Dişicik tepesi polenin üretildiği değil, tozlaşmada polenin geldiği yerdir; bu iki yapı sıkça karıştırılır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.