6. Sınıf Fen Bilimleri · Canlılarda Sistemler

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler

sinir sistemi
merkezî sinir sistemi
çevresel sinir sistemi
refleks
iç salgı bezleri
hormon
ergenlik

Denetleyici ve düzenleyici sistemler nelerdir?

Denetleyici ve düzenleyici sistemler, vücuttaki bütün sistemlerin uyum içinde çalışmasını sağlayan sinir sistemi ile iç salgı bezleridir. Sinir sistemi, nöron adı verilen sinir hücrelerinden oluşan yönetim merkezidir. Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur: beyin öğrenme ve hafızayı yönetir, beyincik dengeyi ve hareketlerin uyumunu sağlar, omurilik soğanı solunum ve kalp atışını düzenler. Çevresel sinir sistemi vücuda yayılan sinirlerle organlar ile merkez arasındaki iletişimi sağlar. Ani ve istemsiz tepkilere refleks denir; diz kapağı refleksi doğuştan, bisiklet sürmek ise sonradan kazanılır. İç salgı bezleri kana hormon salgılar; hipofiz büyüme hormonunu salgılar ve diğer bezleri yönetir, tiroit, pankreas, adrenalin salgılayan böbrek üstü bezi ve eşeysel bezler de bu gruptadır. Ergenlik yaklaşık 10-19 yaşları arasında görülür ve bedensel, duygusal değişimlerin zamanı kişiden kişiye farklıdır.

Denetleyici ve Düzenleyici Sistemler: konu anlatımı ve özeti

Vücudundaki bütün sistemlerin uyum içinde çalışmasını sinir sistemi ve iç salgı bezleri sağlar. Bu konu, bu sistemlerin görevlerini ve çocukluktan ergenliğe geçişi anlatır.

Sinir sistemi vücudun yönetim merkezidir ve nöron adı verilen sinir hücrelerinden oluşur.
Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Beyin öğrenme ve hafızayı yönetir; beyincik dengeyi ve hareketlerin uyumunu sağlar; omurilik soğanı solunum ve kalp atışını düzenler.
Çevresel sinir sistemi, vücuda yayılan sinirlerle organlar ile merkez arasındaki iletişimi sağlar.
Ani ve istemsiz tepkilere refleks denir. Diz kapağı refleksi doğuştan, bisiklet sürmek sonradan kazanılır.
İç salgı bezleri kana hormon salgılar. Hipofiz büyüme hormonu salgılar ve diğer bezleri yönetir; tiroit, pankreas, böbrek üstü bezi (adrenalin) ve eşeysel bezler de bu gruptadır.
Ergenlik yaklaşık 10-19 yaşları arasında görülür; bedensel ve duygusal değişimler kişiden kişiye farklıdır.
Bu sistemlerin sağlığı için yeterli uyu, dengeli beslen, ekran süreni azalt ve spor yaparken kask kullan.

Unutma: Ergenlikteki değişimlerin zamanı herkeste farklıdır; kendini arkadaşlarınla kıyaslamak yerine merak ettiklerini ailene ya da öğretmenine sor.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Vücudunun iki haberleşme yolu olduğunu düşün: biri telefon gibi hızlı, diğeri mektup gibi yavaş ama kalıcı.

Sinir sistemi (hızlı yol): Mesajlar sinirler boyunca saniyeden kısa sürede iletilir. Topu yakalamak, adını duyunca dönmek bu yolla olur.
İç salgı bezleri (yavaş yol): Hormonlar kana karışır ve vücutta dolaşarak hedef organa ulaşır. Etkileri daha yavaş başlar ama uzun sürer; büyüme ve ergenlik değişimleri böyledir.

Günlük hayattan: Sıcak bir tencereye yanlışlıkla dokunduğunda elini düşünmeden çekersin. Bu bir reflekstir; karar beyne ulaşmadan omurilikte verilir, böylece zaman kazanılır.

Sık yapılan hata: "Bütün tepkileri beyin yönetir." Doğrusu: Refleks tepkileri çoğunlukla omurilik yönetir. Beyin, olayı biraz sonra fark eder ve acıyı hissetmeni sağlar.

Derinleş

Ekran başında geçen uzun saatlerin ve geç saatte uyumanın uykuyu düzenleyen hormonlar ve dikkat üzerindeki etkisini güvenilir kaynaklardan araştır. Bir hafta boyunca kendi uyku saatini ve gün içindeki dinçliğini bir tabloya not et. Bulduğun bilgilere ve kendi verine dayanarak sınıfın için uygulanabilir bir "ekran ve uyku" önerisi tasarla; önerinin herkes için aynı işe yarayıp yaramayacağını tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FB.6.3.6Sinir sisteminin görevlerini model üzerinde bilimsel olarak gözlemleyebilme
- a) Sinir sisteminin özelliklerini tanımlar.
- b) Sinir sistemini model üzerinde inceler.
- c) Sinir sisteminin görevlerini açıklar.
FB.6.3.7İç salgı bezlerinin vücut için önemini yapılandırabilme
- a) İç salgı bezlerini inceleyerek mantıksal ilişkiler ortaya koyar.
FB.6.3.8Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan bedensel ve ruhsal değişimleri genelleyebilme
- a) Çocukluktan ergenliğe geçişte oluşan değişimler hakkında bilgi toplar.
FB.6.3.9Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sağlığı için yapılması gerekenlerle ilgili bilgi toplayabilme
- a) Denetleyici ve düzenleyici sistemlerin sağlığı ile ilgili bilgiye ulaşmak için kullanacağı araçları belirler.
- b) Denetleyici ve düzenleyici sağlığı hakkında bilgiler bulur.
- c) Denetleyici ve düzenleyici sağlığı konusunda bulduğu bilgileri doğrular.

Bu konuda neler var?

Sinir Sisteminin Görevleri
İç Salgı Bezlerinin Vücut İçin Önemi
Çocukluktan Ergenliğe Geçiş
Denetleyici ve Düzenleyici Sistemlerin Sağlığı

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Okulun sağlık kulübü, "Sinir sistemimizi ve hormonlarımızı koruyalım" başlıklı bir afiş hazırlıyor. Kulüp üyeleri afişe yazılacak önerileri, güvenilir sağlık kaynaklarından doğrulayarak seçiyor. Aşağıdaki önerilerden hangisi bu afişe eklenmeye uygundur?
- A) Bisiklete binerken mutlaka kask takın.
- B) Baş ağrısında doktora sormadan ilaç alın.
- C) Gece geç saatlere kadar ekran başında kalın.
- D) Her gün paketli abur cubur tüketin.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bisiklete binerken mutlaka kask takın.
Kask, düşme ve çarpmalarda beyni korur; bu yüzden sinir sisteminin sağlığı için uygun bir öneridir. Doktora danışmadan ilaç kullanmak ise sinir sistemi ve iç salgı bezleri üzerinde istenmeyen etkiler doğurabilir; bu öneri afişe girmez.
Kolay
2Jimnastik çalışan Selin, denge aletinin üzerinde düşmeden yürüyor ve kollarıyla bacaklarının hareketlerini birbiriyle uyumlu yapıyor. Antrenörü bu başarının beynin arka alt kısmındaki bir yapıyla ilgili olduğunu söylüyor. Selin'in dengesini ve kas hareketlerinin uyumunu sağlayan yapı hangisidir?
- A) Beyincik
- B) Omurilik soğanı
- C) Omurilik
- D) Hipofiz bezi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Beyincik
Vücudun dengesini ve istemli kas hareketlerinin uyumunu beyincik sağlar. Omurilik soğanı da beynin alt kısmında bulunur ama solunum, yutma ve öksürme gibi istemsiz olayları düzenler; denge ondan sorulmaz.
Kolay
3Elif, oyun hamuru ve iplerle bir sinir sistemi modeli yapıyor. Kafatası içine yerleştirdiği hamur yapıyı ve omurga boyunca uzanan kalın ipi kırmızıya, kollara ve bacaklara uzanan ince ipleri maviye boyuyor. Kırmızı bölüm merkezî sinir sistemini gösteriyor. Elif'in kırmızıya boyadığı yapılar hangileridir?
- A) Beyin ve vücuttaki sinirler
- B) Omurilik ve kalp
- C) Hipofiz ve tiroit bezi
- D) Beyin ve omurilik
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Beyin ve omurilik
Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur; vücuda yayılan sinirler çevresel sinir sistemine aittir. Bu yüzden kollara ve bacaklara uzanan mavi ipler merkezî sinir sistemine dahil değildir.
Kolay
4Diyabet hastası olmayan Can, doğum gününde pasta yedikten sonra yapılan ölçümde kan şekerinin yükseldiğini öğreniyor. Bir saat sonraki ölçümde kan şekeri yeniden normal düzeyine iniyor. Can'ın kan şekerinin normale inmesini sağlayan hormon hangisidir?
- A) İnsülin
- B) Glukagon
- C) Adrenalin
- D) Tiroksin
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İnsülin
Pankreastan salgılanan insülin, kandaki şekerin hücrelere geçmesini sağlayarak kan şekerini düşürür. Glukagon da pankreastan salgılanır ama tersine kan şekeri düştüğünde onu yükseltir.
Kolay
5Elif, okul gösterisi için uzun bir şiiri ezberliyor ve günler sonra da hatırlayabiliyor. Elif'in öğrenme ve hafıza ile ilgili bu işlerini yöneten yapı hangisidir?
- A) Beyin
- B) Beyincik
- C) Omurilik soğanı
- D) Omurilik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Beyin
Öğrenme ve hafıza beynin görevidir. Beyincik ise denge ve hareketlerin uyumunu sağlar.
Kolay
6Biz hiç düşünmeden kalbimiz atmaya, midemiz de besinleri sindirmeye devam eder. Dolaşım ve sindirim gibi sistemlerin çalışmasını düzenleyen yapı hangisidir?
- A) Beyincik
- B) Omurilik soğanı
- C) Çevresel sinirler
- D) Böbrek üstü bezi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Omurilik soğanı
Omurilik soğanı solunum, dolaşım, sindirim ve boşaltım gibi sistemlerin çalışmasını düzenler. Beyincik denge ve hareket merkezidir.
Kolay
7Öğretmen, sinir sistemi şemasında “Merkezî Sinir Sistemi” başlığının altını boş bırakıyor ve öğrencilerden bu bölümü oluşturan yapıları yazmalarını istiyor. Bu boşluğa hangi yapılar yazılmalıdır?
- A) Beyin ve kalp
- B) Omurilik ve akciğer
- C) Beyin ve omurilik
- D) Sinirler ve kaslar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Beyin ve omurilik
Merkezî sinir sistemi beyin ve omurilikten oluşur. Vücuda yayılan sinirler ise çevresel sinir sistemini oluşturur.
Kolay
8Rehber öğretmen, çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemi olan ergenliği anlatıyor. Ergenlik yaklaşık olarak hangi yaşlar arasında görülür?
- A) 1-5 yaş
- B) 10-19 yaş
- C) 25-35 yaş
- D) 40-50 yaş
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 10-19 yaş
Ergenlik yaklaşık 10-19 yaşları arasında görülür. Değişimlerin başlama zamanı kişiden kişiye farklı olabilir.
Kolay
9Fen dersinde iç salgı bezleri anlatılıyor. İç salgı bezlerinin ürettiği maddeler ve bu maddelerin verildiği yer hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Hormon – kan
- B) Hormon – mide
- C) Enzim – bağırsak
- D) Ter – deri yüzeyi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hormon – kan
İç salgı bezleri ürettikleri hormonları doğrudan kana verir. Hormonlar kan yoluyla vücuda taşınır.
Kolay
10Emre her gece geç saatlere kadar tablette oyun oynuyor ve sabahları derslerde uykulu oluyor. Emre'nin sinir sisteminin sağlığı için yapması gereken en uygun değişiklik hangisidir?
- A) Uykusunu açmak için daha çok ekrana bakmalıdır.
- B) Kahvaltıyı atlayıp okula erken gitmelidir.
- C) Hafta sonları hiç uyumadan oyun oynamalıdır.
- D) Ekran süresini azaltıp yeterli uyumalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ekran süresini azaltıp yeterli uyumalıdır.
Yeterli uyku ve ekran süresinin azaltılması sinir sisteminin sağlığı için önerilir. Uykusuzluk ve uzun ekran süresi sorunu artırır.
Kolay
11Yeni doğan bir bebek, hiç öğrenmediği hâlde anne sütünü emebilir. Bebeğin bu davranışı hangi grupta yer alır?
- A) Doğuştan gelen refleks
- B) Sonradan kazanılan refleks
- C) Düşünülerek yapılan istemli hareket
- D) Hormon etkisiyle oluşan büyüme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Doğuştan gelen refleks
Bebeklerdeki emme refleksi öğrenilmeden, doğuştan gelen bir reflekstir. Sonradan kazanılan refleksler tekrarlarla öğrenilir.
Kolay
12Mehmet, reflekslerle ilgili bir tablo hazırlıyor. Aşağıdakilerden hangisi sonradan kazanılan bir reflekse örnektir?
- A) Bebeklerdeki emme refleksi
- B) Diz kapağı refleksi
- C) Uykuda kalbin atmaya devam etmesi
- D) Limon görünce ağzın sulanması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Limon görünce ağzın sulanması
Limon görünce ağzın sulanması sonradan kazanılan bir reflekstir. Emme ve diz kapağı refleksleri doğuştan gelir.
Kolay
13Zeynep, iç salgı bezlerinin adlarını kartlara yazıyor. Arkadaşı kartlardan birinin yanlışlıkla hazırlandığını söylüyor. Hangi kart bir iç salgı bezine ait değildir?
- A) Hipofiz
- B) Tiroit
- C) Omurilik
- D) Pankreas
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Omurilik
Omurilik bir iç salgı bezi değil, merkezî sinir sisteminin bir parçasıdır. Hipofiz, tiroit ve pankreas iç salgı bezleridir.
Kolay
14Can, sıcak sobaya yanlışlıkla dokununca hiç düşünmeden elini hızla geri çekiyor. Vücudun dışarıdan gelen uyaranlara verdiği bu tür ani ve istemsiz tepkilere ne ad verilir?
- A) Hormon
- B) Başkalaşım
- C) Ergenlik
- D) Refleks
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Refleks
Uyaranlara karşı verilen ani ve istemsiz tepkilere refleks denir. Hormon ise iç salgı bezlerinin kana salgıladığı maddedir.
Kolay
15Bir sağlık dergisinde bir iç salgı bezi için “Büyüme hormonu salgılar ve diğer iç salgı bezlerinin çalışmasını yönetir.” yazıyor. Dergide anlatılan bez hangisidir?
- A) Tiroit
- B) Hipofiz
- C) Pankreas
- D) Böbrek üstü bezi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hipofiz
Büyüme hormonu salgılayan ve diğer bezleri yöneten bez hipofizdir. Böbrek üstü bezi adrenalin salgılar.
Kolay
16Sinir sistemi merkezî ve çevresel olmak üzere iki bölümden oluşur. Aşağıdakilerden hangisi çevresel sinir sisteminin görevidir?
- A) Öğrenme, hafıza ve konuşma gibi işleri yönetmek
- B) Vücudun dengesini ve hareket uyumunu sağlamak
- C) Merkez ile organlar arasında iletişimi sağlamak
- D) Yutma, çiğneme ve öksürme olaylarını düzenlemek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Merkez ile organlar arasında iletişimi sağlamak
Çevresel sinir sistemi, vücuda yayılan sinirlerle merkezî sinir sistemi ile organlar arasındaki iletişimi sağlar. Hafıza beynin, denge beyinciğin, yutma omurilik soğanının görevidir.
Kolay
17Sıcak bir günde arkadaşlarıyla uzun süre top oynayan Mert, çok susadığını hissediyor ve çeşmeye gidip su içiyor. Mert'in vücudunda susama durumunu düzenleyen yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Omurilik
- B) Beyincik
- C) Beyin
- D) Omurilik soğanı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Beyin
Beyin; öğrenme, hafıza ve yönetim merkezidir. Acıkma, susama, uyku ve uyanıklık gibi durumları düzenler, vücut sıcaklığını ayarlar. Beyincik denge ve hareketlerin uyumunu sağlar. Omurilik soğanı solunum, dolaşım, sindirim gibi sistemlerin çalışmasını ve yutma, öksürme gibi olayları düzenler. Omurilik ise refleks davranışlarını yönetir.
Kolay
18Rehberlik servisi, ergenlik dönemini anlatan bir pano hazırlıyor. Panoda “Bedensel Değişimler” ve “Duygusal Değişimler” başlıklı iki sütun var. Ece, elindeki kartları doğru sütuna yerleştirecek. Ece aşağıdaki kartlardan hangisini “Duygusal Değişimler” sütununa yerleştirmelidir?
- A) Boyun kısa sürede uzaması
- B) Sesin kalınlaşmaya başlaması
- C) Ciltte sivilcelerin çıkması
- D) Duyguların çabuk değişmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Duyguların çabuk değişmesi
Ergenlikte hem bedensel hem duygusal (ruhsal) değişimler görülür. Boyun uzaması, sesin kalınlaşması ve ciltte sivilcelerin çıkması vücutta gözlenen bedensel değişimlerdir. Duyguların çabuk değişmesi, yani kısa sürede neşeden üzüntüye ya da öfkeye geçilebilmesi ise duygusal bir değişimdir. Bu değişimlerin zamanı ve biçimi kişiden kişiye farklı olabilir.
Orta
19Doktor, muayenede Yusuf'un diz kapağının hemen altına küçük bir çekiçle hafifçe vuruyor. Yusuf hiç düşünmeden bacağının kendiliğinden öne doğru hareket ettiğini görüyor ve şaşırıyor. Bu refleks hareketini yöneten yapı hangisidir?
- A) Beyincik
- B) Omurilik soğanı
- C) Omurilik
- D) Tiroit bezi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Omurilik
Diz kapağı refleksi gibi ani ve istemsiz tepkiler omurilik tarafından yönetilir; bu sayede tepki çok hızlı oluşur. Beyincik hareketlerin uyumunu ve dengeyi sağlar, istemsiz refleksi yönetmez.
Orta
20Yemek yerken bir ekmek kırıntısı soluk borusuna kaçınca Zeynep istemeden öksürüyor. Annesi, Zeynep uyurken de soluk alıp vermesinin hiç durmadığını ve bunların hepsinin istemsiz olarak düzenlendiğini anlatıyor. Öksürme ve solunum gibi bu olayları düzenleyen yapı hangisidir?
- A) Omurilik soğanı
- B) Beyincik
- C) Omurilik
- D) Hipofiz bezi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Omurilik soğanı
Öksürme, hapşırma, yutma ve solunum gibi yaşamsal istemsiz olayları omurilik soğanı düzenler. Omurilik de istemsiz tepkileri, yani refleksleri yönetir; fakat solunumun düzenlenmesi omuriliğin değil, omurilik soğanının görevidir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.