6. Sınıf Fen Bilimleri · Maddenin Ayırt Edici Özellikleri

Maddenin Hâl Değişim Noktaları

erime noktası
donma noktası
kaynama noktası
saf madde
saf olmayan madde
ayırt edici özellik
hâl değişimi

Erime, donma ve kaynama noktası maddeleri nasıl ayırt eder?

Maddenin hâl değişim noktaları, saf bir maddenin erimeye, donmaya ve kaynamaya başladığı belirli sıcaklıklardır ve saf maddeler için ayırt edici özelliktir. Aynı cins taneciklerden oluşan su, demir, altın, şeker ve tuz saf madde; tuzlu su, limonata ve toprak ise saf olmayan maddedir. Saf bir katının erimeye başladığı sıcaklık erime noktası, saf bir sıvının donmaya başladığı sıcaklık donma noktasıdır. Aynı saf maddenin erime ve donma noktası eşittir; örneğin su 0 °C'ta erir ve donar. Kaynama noktası, saf bir sıvının kaynamaya başladığı sıcaklıktır. Örneğin cıva -39 °C'ta, bakır 1085 °C'ta, demir 1538 °C'ta erir; iki farklı saf maddenin bu değerleri birbirinden farklıdır. Sıcaklık-zaman grafiğindeki yatay kısımlar hâl değişimini gösterir. Hâl değişimi sırasında sıcaklık sabit kalır, ama ısı alışverişi durmaz; alınan ısı hâl değiştirmek için kullanılır.

Maddenin Hâl Değişim Noktaları: konu anlatımı ve özeti

Her saf maddenin eridiği, donduğu ve kaynadığı belirli bir sıcaklık vardır. Bu konu, bu sıcaklıkların maddeleri birbirinden ayırt etmemize nasıl yardım ettiğini anlatır.

Aynı cins taneciklerden oluşan maddelere saf madde denir: su, demir, altın, şeker, tuz. Farklı cins taneciklerden oluşanlara saf olmayan madde denir: tuzlu su, limonata, toprak.
Saf bir katının erimeye başladığı sıcaklığa erime noktası denir. Erime süresince sıcaklık sabit kalır.
Saf bir sıvının donmaya başladığı sıcaklığa donma noktası denir. Aynı saf maddenin erime ve donma noktası eşittir; örneğin su 0 °C'ta erir ve donar.
Saf bir sıvının kaynamaya başladığı sıcaklığa kaynama noktası denir. Kaynama süresince madde ısı alsa da sıcaklığı değişmez.
Erime, donma ve kaynama noktaları saf maddeler için ayırt edici özelliktir; iki farklı saf maddenin bu değerleri birbirinden farklıdır.
Örnek: Cıva -39 °C'ta, bakır 1085 °C'ta, demir 1538 °C'ta erir.
Sıcaklık-zaman grafiğinde yatay kısımlar hâl değişiminin olduğu bölümlerdir.
Isıtılan saf bir katının sıcaklık-zaman grafiği (şematik): erime ve kaynama sırasında sıcaklık sabit kalır, grafik yatay ilerler.

Unutma: Hâl değişimi sırasında sıcaklığın sabit kalması, ısı alışverişinin durduğu anlamına gelmez; alınan ısı hâl değiştirmek için kullanılır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Hâl değişim noktalarını bir maddenin "kimlik bilgisi" gibi düşünebilirsin: Görünüşleri birbirine benzeyen iki saf maddeyi bu sıcaklıklarla ayırabilirsin.

Sıcaklık-zaman grafiğini adım adım oku:

Çizginin yükseldiği yerlerde madde ısı alıyor ve sıcaklığı artıyor.
Çizginin yatay olduğu yerlerde madde hâl değiştiriyor; sıcaklık sabit.
Yatay çizginin hangi sıcaklıkta olduğuna bak: Bu değer erime ya da kaynama noktasıdır.

Günlük hayattan: Dağ köylerinde makarna ve fasulye daha geç pişer. Yüksek yerlerde hava basıncı düşük olduğu için su 100 °C'tan daha düşük bir sıcaklıkta kaynar.

Sık yapılan hata: "Daha çok su daha yüksek sıcaklıkta kaynar." Doğrusu: Bir bardak su da bir tencere su da aynı ortamda aynı sıcaklıkta kaynar. Miktar yalnızca kaynamaya kadar geçen süreyi değiştirir.

Derinleş

Kışın buzlanan yollara tuz serpilir. Saf su ile tuzlu suyu buzlukta aynı süre bekletip hangisinin önce donduğunu karşılaştıran bir deney tasarla. Sonucu hâl değişim noktaları bilgisiyle açıkla. Yollara atılan tuzun yol kenarındaki ağaçlara ve toprağa etkisi de düşünülünce bu yöntemin yararlarını ve zararlarını tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FB.6.5.2Maddelerin erime, donma ve kaynama noktasını gösteren deney yapabilme
- a) Maddelerin erime, donma ve kaynama noktasını gösteren deney tasarlar.
- b) Deney ile ilgili ölçme ve veri analizi yapar.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Deniz kenarındaki evlerinde Melis, çaydanlıktaki suyu ocakta ısıtıp sıcaklığı ölçüyor: Dakika | Sıcaklık (°C) 1 | 40 3 | 80 5 | 100 7 | 100 Su 5. dakikada kaynamaya başlıyor ve ocak yanmaya devam ediyor. Su kaynamayı sürdürürken 9. dakikada sıcaklık kaç °C olur?
- A) 120 °C
- B) 100 °C
- C) 90 °C
- D) 200 °C
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 100 °C
Saf su deniz seviyesinde 100 °C'ta kaynar ve kaynama boyunca ısı almaya devam etse de sıcaklığı değişmez; alınan ısı suyun gaza dönüşmesi için harcanır. Ocak yandığı için sıcaklığın artmaya devam edeceğini düşünmek bu sabit kalma durumunu gözden kaçırmaktır.
Kolay
2Kış tatilinde Yusuf, balkona bir bardak saf su ve bir termometre koyuyor. Her saat başı sıcaklığı ölçüp tabloya yazıyor. Gece sıcaklık düşüyor; bir süre aynı değerde kalırken bardaktaki su buz tutmaya başlıyor. Termometrenin sabit kaldığı değer kaç °C'tur?
- A) 4 °C
- B) -10 °C
- C) 100 °C
- D) 0 °C
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 0 °C
Saf su 0 °C'ta donar ve donma süresince sıcaklık bu değerde sabit kalır. Balkonun havası -10 °C olsa bile su donarken termometre 0 °C'u gösterir; ortam sıcaklığı ile donma noktası aynı şey değildir.
Kolay
3Duru, bir kaba buz parçaları koyup içine termometre yerleştiriyor ve kabı ılık bir ortamda bırakıyor. Buzlar sıvılaşmaya başladığı anda termometrede okuduğu değeri tabloya yazıyor. Duru'nun tabloya yazdığı bu sıcaklık değerine ne ad verilir?
- A) Kaynama noktası
- B) Yoğuşma noktası
- C) Erime noktası
- D) Buharlaşma noktası
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Erime noktası
Katı bir maddenin sıvılaşmaya başladığı sıcaklığa erime noktası denir; buz bu sıcaklıkta erimeye başlar. Kaynama noktası sıvının gaza dönüştüğü sıcaklıktır; Duru'nun gözlediği olay katıdan sıvıya geçiştir.
Kolay
4Emir, evdeki bazı maddelerin saf olup olmadığını araştırıyor. Öğrendiğine göre saf maddeler tek tür maddeden oluşur; karışımlar ise birden fazla maddenin bir araya gelmesiyle oluşur. Aşağıdakilerden hangisi saf maddedir?
- A) Tuzlu su
- B) Limonata
- C) Altın
- D) Bahçe toprağı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Altın
Altın tek tür maddeden oluşan bir elementtir ve saf maddedir. Tuzlu su tek bir sıvı gibi görünse de su ile tuzun karışımıdır; görünüşün tek düze olması bir maddeyi saf yapmaz.
Kolay
5Ece, saf madde ve saf olmayan madde modeli yapıyor. Birinci kaba yalnız kırmızı boncuklar, ikinci kaba ise kırmızı ve mavi boncukları karışık hâlde koyuyor. Her boncuk bir maddenin en küçük yapı taşını temsil ediyor. Ece'nin modelleriyle ilgili hangi yorum doğrudur?
- A) Birinci kap saf maddeyi, ikinci kap saf olmayan maddeyi temsil eder.
- B) Birinci kap saf olmayan maddeyi, ikinci kap saf maddeyi temsil eder.
- C) İki kap da saf maddeyi temsil eder çünkü boncuklar küreseldir.
- D) İki kap da saf olmayan maddeyi temsil eder çünkü kaplarda çok boncuk vardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Birinci kap saf maddeyi, ikinci kap saf olmayan maddeyi temsil eder.
Aynı cins taneciklerden oluşan madde saf maddedir; birinci kaptaki boncukların hepsi aynı renktedir. İkinci kapta farklı cins tanecikler bulunduğu için o model saf olmayan maddeyi gösterir.
Kolay
6Mehmet ocakta ısıttığı tencerede suyun içinden büyük kabarcıkların yükselmeye başladığını görüyor. Termometre o anda 100 °C gösteriyor. Saf bir sıvının bu şekilde kaynamaya başladığı sıcaklığa ne ad verilir?
- A) Erime noktası
- B) Kaynama noktası
- C) Donma noktası
- D) Yoğunluk değeri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kaynama noktası
Saf bir sıvının kaynamaya başladığı sıcaklık kaynama noktasıdır. Erime noktası katının sıvılaşmaya başladığı sıcaklıktır; burada katı yoktur.
Kolay
7Buzun erime sıcaklığını ölçme etkinliğinde öğrencilere, termometreyi beherglasın tabanına değdirmemeleri söyleniyor. Bu uyarının nedeni nedir?
- A) Termometre kabın tabanında daha düşük sıcaklık ölçer.
- B) Termometre tabana değerse buz daha geç erir.
- C) Termometre maddenin değil, ısıtılan kabın sıcaklığını gösterebilir.
- D) Termometre tabana değerse maddenin kütlesi değişir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Termometre maddenin değil, ısıtılan kabın sıcaklığını gösterebilir.
Kabın tabanı ısı kaynağına doğrudan değdiği için daha sıcaktır; termometre tabana değerse maddenin sıcaklığı yerine tabanın sıcaklığını gösterir. Bu durum buzun erime süresini ya da kütlesini değiştirmez.
Kolay
8Kışın sıcaklık düşünce gölün yüzeyindeki su buz tutmaya başlıyor. Göl yüzeyinde gerçekleşen hâl değişimi ve saf suyun bu değişimin başladığı sıcaklık hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Erime, 0 °C
- B) Donma, 0 °C
- C) Donma, 100 °C
- D) Yoğuşma, 0 °C
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Donma, 0 °C
Sıvı suyun katı buza dönüşmesi donmadır ve saf su 0 °C'ta donar. Erime bunun tersidir; katının sıvıya dönüşmesidir.
Kolay
9Elif, ısıttığı saf bir maddenin sıcaklık-zaman grafiğini çiziyor. Grafikte çizginin bir süre yatay kaldığını, yani sıcaklığın değişmediğini görüyor. Grafikteki yatay kısım neyi gösterir?
- A) Isıtmanın durdurulduğunu
- B) Maddenin hâl değiştirdiğini
- C) Maddenin ısı almadığını
- D) Termometrenin bozulduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Maddenin hâl değiştirdiğini
Sıcaklık-zaman grafiğindeki yatay kısımlar hâl değişiminin olduğu bölümlerdir. Bu sırada madde ısı almaya devam eder; alınan ısı hâl değiştirmek için kullanılır.
Kolay
10Yusuf saf bir katıyı ısıtıyor. Katı 30 °C'ta erimeye başlıyor ve ocak yanmaya devam ediyor. Katının tamamı eriyene kadar termometrenin gösterdiği değer için ne söylenebilir?
- A) 30 °C'ta sabit kalır.
- B) Sürekli artar.
- C) Sürekli azalır.
- D) Önce azalır sonra artar.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 30 °C'ta sabit kalır.
Saf bir maddenin erimesi süresince sıcaklık sabit kalır; termometre katının tamamı eriyene kadar 30 °C gösterir. Ocak yansa da alınan ısı hâl değişimine harcandığı için sıcaklık artmaz.
Kolay
11Cıvanın erime noktası -39 °C'tur. Kışın hava sıcaklığının -45 °C'a düştüğü bir yerde açıkta bırakılan kapalı bir şişedeki cıva hangi hâlde bulunur?
- A) Sıvı
- B) Gaz
- C) Yarı katı yarı gaz
- D) Katı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Katı
-45 °C, cıvanın erime noktası olan -39 °C'tan daha düşüktür; bu sıcaklıkta cıva donmuş, yani katı hâldedir. Cıvayı oda sıcaklığında sıvı gördüğümüz için sıvı cevabı yanıltıcıdır.
Kolay
12Zeynep mutfaktaki maddeleri gruplara ayırıyor. Öğretmeni, her grubun yalnız saf maddelerden oluşmasını istiyor. Zeynep'in oluşturduğu gruplardan hangisi bu koşula uyar?
- A) Tuz, toprak, demir
- B) Limonata, su, altın
- C) Tuzlu su, şeker, bakır
- D) Şeker, su, altın
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Şeker, su, altın
Şeker, su ve altın aynı cins taneciklerden oluşan saf maddelerdir. Toprak, limonata ve tuzlu su farklı cins taneciklerden oluştuğu için saf olmayan maddelerdir.
Kolay
13Emre, etiketleri silinmiş saf maddeleri tanımak için hangi özelliklerin işe yarayacağını araştırıyor. Öğretmeni ona, bir maddeyi diğerlerinden ayıran özelliğe ayırt edici özellik dendiğini söylüyor. Aşağıdakilerden hangisi saf maddeler için ayırt edici bir özelliktir?
- A) Kütle
- B) Hacim
- C) Kaynama noktası
- D) Sıcaklık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kaynama noktası
Her saf maddenin kaynama noktası kendine özgüdür, bu yüzden ayırt edici özelliktir. Kütle, hacim ve sıcaklık ise madde miktarına ya da ortama göre değişir; farklı maddelerde aynı olabilir.
Kolay
14Laboratuvarda saf bir Y katısı ısıtılıyor ve 63 °C'ta erimeye başlıyor. Daha sonra eriyen Y sıvısı yavaş yavaş soğutuluyor. Y sıvısı kaç °C'ta donmaya başlar?
- A) 0 °C
- B) -63 °C
- C) 63 °C
- D) 126 °C
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 63 °C
Aynı saf maddenin erime ve donma noktası birbirine eşittir; bu yüzden Y 63 °C'ta donmaya başlar. Suyun donma noktası 0 °C'tur ama bu değer her madde için geçerli değildir.
Kolay
15Can buz parçalarını ısıtıp her 2 dakikada bir sıcaklığı ölçüyor: Zaman (dk) | 0 | 2 | 4 | 6 | 8 | 10 Sıcaklık (°C) | -6 | -2 | 0 | 0 | 0 | 4 Tabloya göre buzun erimesi hangi zaman aralığında gerçekleşmiştir?
- A) 4. ile 8. dakikalar arasında
- B) 0. ile 2. dakikalar arasında
- C) 2. ile 4. dakikalar arasında
- D) 8. ile 10. dakikalar arasında
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 4. ile 8. dakikalar arasında
Saf bir madde erirken sıcaklık sabit kalır; tabloda sıcaklık 4. ile 8. dakikalar arasında 0 °C'ta sabittir. Diğer aralıklarda sıcaklık değiştiği için o sırada hâl değişimi olmaz.
Kolay
16Defne, maddenin tanecikli yapısını öğrenirken hâl değişimlerinde tanecikler arasındaki mesafenin değiştiğini fark ediyor. Aşağıdaki hâl değişimlerinin hangisinde tanecikler arasındaki mesafe azalır?
- A) Erime
- B) Kaynama
- C) Donma
- D) Buharlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Donma
Donmada sıvı katıya dönüşür ve tanecikler birbirine yaklaşır. Erime, kaynama ve buharlaşmada ise madde ısı alır, tanecikler arasındaki mesafe artar.
Kolay
17Zeynep, saf suyla yaptıkları deneyleri defterine özetliyor: Buz 0 °C'ta eridi ve erirken sıcaklık değişmedi. Su 0 °C'ta dondu. Su 100 °C'ta kaynadı ve kaynarken sıcaklık değişmedi. Zeynep ardından saf maddelerle ilgili dört genelleme yazıyor. Zeynep'in genellemelerinden hangisi yanlıştır?
- A) Saf bir maddenin erime ve donma noktaları birbirine eşittir.
- B) Saf bir maddenin erime ve kaynama noktaları birbirine eşittir.
- C) Saf bir katı erirken sıcaklığı erime boyunca sabit kalır.
- D) Saf bir sıvı kaynarken ısı alsa da sıcaklığı değişmez.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Saf bir maddenin erime ve kaynama noktaları birbirine eşittir.
Deneyde suyun erime ve donma noktası aynıdır (0 °C), kaynama noktası ise farklıdır (100 °C). Bir saf maddenin erime ve donma noktaları birbirine eşittir; ama erime noktası kaynama noktasına eşit değildir. Bu yüzden erime ve kaynama noktalarını eşit sayan genelleme yanlıştır. Saf maddelerin sıcaklığı erime ve kaynama süresince sabit kalır; öteki üç genelleme doğrudur.
Kolay
18Fen laboratuvarında özdeş iki deney tüpünden birine saf su, diğerine eşit kütlede erimiş saf stearik asit konuyor. Stearik asidin erime noktası 69 °C'tur. İki sıvı da 80 °C sıcaklıktayken tüpler aynı anda derin dondurucuya yerleştiriliyor. Tüplerdeki sıvılardan hangisi daha önce donmaya başlar?
- A) Stearik asit; soğurken önce onun donma noktasına ulaşılır.
- B) Su; donma noktası stearik asidinkinden daha düşüktür.
- C) İkisi aynı anda; eşit kütleli sıvılar eşit sürede donar.
- D) İkisi aynı anda; aynı ortamda soğuyan sıvılar birlikte donar.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Stearik asit; soğurken önce onun donma noktasına ulaşılır.
Saf bir maddenin erime ve donma noktası eşittir; stearik asit 69 °C'ta, su 0 °C'ta donmaya başlar. 80 °C'tan soğuyan sıvılarda sıcaklık önce 69 °C'a iner; stearik asit donmaya başladığında su hâlâ sıvıdır. Suyun donması için sıcaklığın 0 °C'a kadar düşmesi gerekir. Donma noktası düşük olan sıvı daha geç donar. Donmanın ne zaman başlayacağını kütlelerin ya da ortamın aynı olması değil, maddenin donma noktası belirler.
Orta
19Bir atölyede ustalar bakırı eritip kalıplara döküyor. Bakırın erime noktası 1085 °C'tur. Kalıba dökülen sıvı bakır soğurken bir süre sıcaklığı değişmiyor ve bu sırada katılaşıyor. Sıvı bakırın donmaya başladığı sıcaklık kaç °C'tur?
- A) 0 °C
- B) 100 °C
- C) 1085 °C
- D) 2170 °C
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 1085 °C
Saf bir maddenin erime noktası ile donma noktası aynıdır; bakır 1085 °C'ta erir, aynı sıcaklıkta da donar. 0 °C suyun donma noktasıdır; her saf maddenin donma noktası kendine özgüdür.
Orta
20Eskiden bazı termometrelerde cıva kullanılırdı. Cıvanın erime noktası -39 °C, kaynama noktası 357 °C'tur. Arda, sıcaklığı 25 °C olan sınıfta cıvalı bir termometreyi inceliyor. Termometredeki cıva 25 °C'ta hangi hâldedir?
- A) Katı
- B) Gaz
- C) Sıvı
- D) Katı ve sıvı karışık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sıvı
25 °C, cıvanın erime noktasından yüksek, kaynama noktasından düşüktür; bu aralıkta cıva sıvıdır. Metallerin çoğu oda sıcaklığında katı olduğu için katı seçeneği çekicidir; ama cıva -39 °C'ta eridiği için sınıfta sıvı kalır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.