6. Sınıf Fen Bilimleri · Maddenin Ayırt Edici Özellikleri

Genleşme ve Büzülme

genleşme
büzülme
hacim
ısı alışverişi
genleşme payı
termostat
tanecik

Genleşme ve büzülme nedir, günlük hayatta nerede görülür?

Genleşme, ısı alan bir maddenin hacminin büyümesi; büzülme ise ısı veren bir maddenin hacminin küçülmesidir. Isı alan maddenin tanecikleri daha hızlı hareket eder ve aralarındaki mesafe artar, bu yüzden madde hâl değiştirmese bile hacmi büyür. Isı veren maddenin tanecikleri ise birbirine yaklaşır. Katılar, sıvılar ve gazlar genleşip büzülebilir; termometredeki sıvı ısınınca genleşip yükselir, soğuyunca büzülüp alçalır. Yazın elektrik tellerinin sarkması, kışın kısalması da bu olayla açıklanır. Tren raylarında ve köprülerde genleşme payı bırakılır, böylece sıcakta uzayan metal yapı zarar görmez. Sıkışan metal kavanoz kapağı sıcak suda bekletilince genleşir ve kolay açılır; güneşte kalan bir top da şişer. Ütü, fırın ve buzdolabındaki termostatlar genleşme ve büzülme sayesinde sıcaklığı ayarlar. Sprey kutuları güneşte ya da ateş yakınında bırakılmamalıdır, çünkü içindeki gaz genleşerek kutuyu patlatabilir.

Genleşme ve Büzülme: konu anlatımı ve özeti

Yazın elektrik tellerinin sarkması ve kışın kısalması gibi olaylar genleşme ve büzülmeyle açıklanır. Bu konu, maddelerin ısı alıp verdiğinde hacimlerinin nasıl değiştiğini anlatır.

Isı alan bir maddenin tanecikleri daha hızlı hareket eder ve aralarındaki mesafe artar; madde hâl değiştirmese bile hacmi büyür. Buna genleşme denir.
Tanecik modeli (şematik): ısı alan maddenin tanecikleri arasındaki mesafe artar ve hacim büyür (genleşme); ısı verince tanecikler yaklaşır, hacim küçülür (büzülme).
Isı veren bir maddenin tanecikleri birbirine yaklaşır ve hacmi küçülür. Buna büzülme denir.
Katılar, sıvılar ve gazlar genleşip büzülebilir. Örneğin termometredeki sıvı ısınınca genleşip yükselir, soğuyunca büzülüp alçalır.
Tren raylarında ve köprülerde genleşme payı bırakılır; böylece sıcakta uzayan metal yapı zarar görmez.
Sıkışan metal kavanoz kapağı sıcak suda bekletilince genleşir ve kolay açılır.
Araç lastiğindeki hava kışın büzülür, yazın genleşir; güneşte kalan bir top da şişer.
Ütü, fırın ve buzdolabındaki termostatlar genleşme ve büzülme sayesinde sıcaklığı ayarlar.

Unutma: Sprey kutularını güneşte ya da ateşe yakın bırakma; içindeki gaz genleşerek kutunun patlamasına yol açabilir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Genleşmeyi bir okul koridoru gibi düşün: Teneffüste öğrenciler koşturur ve birbirinden uzaklaşır, koridor kalabalık ve geniş görünür. Derse girince sakinleşip yan yana dizilirler. Isı alan maddede tanecikler de böyle daha hızlı hareket eder ve aralarındaki uzaklık artar.

Isı alınca: Tanecikler hızlanır, aralar açılır, hacim büyür (genleşme).
Isı verince: Tanecikler yavaşlar, birbirine yaklaşır, hacim küçülür (büzülme).

Günlük hayattan: Kalın bir cam bardağa birden kaynar su dökülürse bardak çatlayabilir. İç yüzey hızla ısınıp genleşir, dış yüzey ise henüz soğuktur; bu fark camı zorlar.

Sık yapılan hata: "Genleşmede taneciklerin kendisi büyür." Doğrusu: Taneciklerin boyu ve sayısı değişmez; değişen, tanecikler arasındaki boşluktur. Bu yüzden genleşen maddenin kütlesi aynı kalır.

Derinleş

Uzun köprülerde, demir yolu raylarında ve beton yollarda genleşme derzleri (boşlukları) bulunur. Yaşadığın bölgede yaz ile kış arasındaki sıcaklık farkını araştır ve 100 m uzunluğunda bir çelik köprüde bırakılacak boşluğun neden önemli olduğunu tartış. Türkiye'de sıcaklık farkı yüksek olan bir yer ile ılıman bir yer için tasarımın nasıl değişmesi gerektiğini karşılaştır.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FB.6.5.1Isı etkisiyle maddelerin genleşip büzüleceğine yönelik bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
- a) Ön bilgi ve deneyimiyle maddelerin genleşip büzüleceğine yönelik önerme oluşturur.
- c) Tahminlerini temellendirmek için gözlem verilerinden sonuç çıkarır.
- ç) Günlük yaşam ile ilişkili gözlemlenmemiş duruma ilişkin tahminde bulunur.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Tren yolculuğunda pencereden bakan Can, rayların uç uca eklendiği yerlerde küçük boşluklar olduğunu görüyor. Babası, yazın çok sıcak günlerde bu boşlukların neredeyse kapandığını anlatıyor. Rayların arasında boşluk bırakılmasının amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Trenin hızını yavaşlatmak
- B) Sıcakta uzayan raylara yer açmak
- C) Yağmur suyunun akmasını sağlamak
- D) Rayları daha hafif yapmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sıcakta uzayan raylara yer açmak
Metal raylar sıcakta genleşip uzar; boşluk bırakılmazsa raylar birbirini iter ve eğrilir. Boşlukların yazın kapanması bu uzamayı gösterir; boşluklar suyu akıtmak ya da treni yavaşlatmak için bırakılmaz.
Kolay
2Kış sabahı Mehmet, akşamdan balkonda unuttuğu metal bir bilyeyi içeri getiriyor. Bilye gece boyunca çevresine ısı vererek soğumuş ve hacmi çok az küçülmüş. Bilye soğurken tanecikleri arasındaki uzaklık nasıl değişmiştir?
- A) Azalmıştır
- B) Artmıştır
- C) Değişmemiştir
- D) Önce artmış, sonra azalmıştır
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Azalmıştır
Isı veren maddenin tanecikleri yavaşlar ve birbirine yaklaşır; bu yüzden bilyenin hacmi küçülür. Uzaklığın arttığını düşünmek ısı alma ile ısı vermeyi karıştırmaktır; ısı alan maddede tanecikler birbirinden uzaklaşır.
Kolay
3Selin'in ateşi çıkınca annesi, içinde kırmızı sıvı bulunan eski tip bir termometreyi oda sıcaklığında alıp Selin'in koltuk altına yerleştiriyor. Birkaç dakika sonra sıvının ince borudaki seviyesine bakıyor. Termometre vücut sıcaklığına ulaştığında borudaki sıvıda ne gözlenir?
- A) Büzülerek alçalır
- B) Donarak katılaşır
- C) Seviyesi hiç değişmez
- D) Genleşerek yükselir
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Genleşerek yükselir
Vücut oda sıcaklığından daha sıcaktır; ısı alan sıvı genleşir ve dar boruda yükselir. Büzülme sıvının ısı verdiği durumda olur; termometre soğuk bir ortama götürülseydi sıvı alçalırdı.
Kolay
4Ayşe, ağzına balon geçirdiği boş bir şişeyi sıcak su dolu bir kaba koyuyor. Bir süre sonra balon kendiliğinden şişiyor. Şişeyi soğuk suya aldığında balon yeniden sönüyor. Şişe sıcak sudayken içindeki havada gözlenen olaya ne ad verilir?
- A) Büzülme
- B) Genleşme
- C) Buharlaşma
- D) Yoğuşma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Genleşme
Isı alan hava hâl değiştirmeden daha çok yer kaplar; buna genleşme denir ve balonu bu genleşen hava şişirir. Büzülme ise soğuk suda olan olaydır; hava ısı verip hacmi küçülünce balon söner.
Kolay
5Öğretmen tahtaya şunu yazıyor: “Isı alan bir madde hâl değiştirmese bile hacmini artırabilir.” Öğretmenin anlattığı olaya ne ad verilir?
- A) Büzülme
- B) Erime
- C) Donma
- D) Genleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Genleşme
Isı alan maddenin hacminin artmasına genleşme denir. Büzülme ise ısı veren maddenin hacminin küçülmesidir.
Kolay
6Ayşe, bir maddenin hâl değiştirmeden genleşmesi için ne olması gerektiğini düşünüyor. Bir maddenin genleşmesi için ne gerekir?
- A) Maddenin ısı alması
- B) Maddenin ısı vermesi
- C) Maddenin ışığı yansıtması
- D) Maddenin renginin değişmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Maddenin ısı alması
Madde ısı aldığında tanecikleri arasındaki mesafe artar ve genleşir. Isı veren madde ise büzülür.
Kolay
7Köprü yapan mühendisler, köprünün metal ve beton parçaları arasında sıcak günlerde uzayacak yapı zarar görmesin diye küçük boşluklar bırakıyor. Bu boşluklara ne ad verilir?
- A) Termostat
- B) Büzülme noktası
- C) Kaynama aralığı
- D) Genleşme payı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Genleşme payı
Sıcakta uzayan yapıların zarar görmemesi için bırakılan boşluklara genleşme payı denir. Termostat sıcaklığı ayarlayan bir parçadır.
Kolay
8Can, şişirdiği bir doğum günü balonunu bir süre buzdolabının içinde bırakıyor. Balonu buzdolabından çıkardığında balonun nasıl değiştiğini görmesi beklenir?
- A) Hacmi büyümüştür.
- B) Hacmi küçülmüştür.
- C) Hacmi hiç değişmemiştir.
- D) İçindeki hava sıvıya dönüşmüştür.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hacmi küçülmüştür.
Buzdolabında soğuyan balondaki hava ısı verir ve büzülür; bu yüzden balonun hacmi küçülür.
Kolay
9Buzdolabı ve fırının içindeki sıcaklığın istenen değerde kalmasını sağlayan, genleşme ve büzülme sayesinde çalışan bir parça bulunur. Bu parçanın adı nedir?
- A) Termometre
- B) Termostat
- C) Genleşme payı
- D) Ampul
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Termostat
Ütü, fırın ve buzdolabındaki termostatlar genleşme ve büzülme sayesinde sıcaklığı ayarlar. Termometre ise sıcaklığı ölçen araçtır.
Kolay
10Bir madde genleştiğinde maddenin boşlukta kapladığı yer büyür. Genleşme sırasında maddenin hangi özelliği artar?
- A) Tanecik sayısı
- B) Rengi
- C) Hâli
- D) Hacmi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hacmi
Genleşmede maddenin hacmi, yani boşlukta kapladığı yer artar. Tanecik sayısı değişmez; hâl değişimi olmadan da genleşme gerçekleşir.
Kolay
11Boş bir metal tencere ocakta bir süre ısıtılıyor. Tencerenin hacmi bu sırada nasıl değişir?
- A) Çok az azalır, tencere büzülür.
- B) Hiç değişmez, metaller genleşmez.
- C) Çok az artar, tencere genleşir.
- D) Tencere eriyerek sıvı hâle geçer.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çok az artar, tencere genleşir.
Isı alan metal tencere hâl değiştirmeden genleşir ve hacmi çok az artar. Katılar da ısı etkisiyle genleşebilir.
Kolay
12Soğuk bir gecede dışarıda kalan bir metal çubuk çevresine ısı veriyor ve hâl değiştirmeden hacmi çok az küçülüyor. Bu olaya ne ad verilir?
- A) Genleşme
- B) Kaynama
- C) Büzülme
- D) Buharlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Büzülme
Isı veren maddenin hacminin küçülmesine büzülme denir. Kaynama ve buharlaşma hâl değişimidir.
Kolay
13Ocakta ısıtılan bir metal tencerenin tanecikleri ısı alıyor. Isı alan maddenin taneciklerinde nasıl bir değişim olur?
- A) Daha yavaş hareket eder ve birbirine yaklaşır.
- B) Daha hızlı hareket eder ve aralarındaki mesafe artar.
- C) Hareketleri durur ve aralarındaki mesafe kaybolur.
- D) Sayıları artar ve madde ağırlaşır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Daha hızlı hareket eder ve aralarındaki mesafe artar.
Isı alan maddenin tanecikleri daha hızlı hareket eder ve aralarındaki mesafe artar; bu da genleşmeye yol açar. Tanecik sayısı değişmez.
Kolay
14Fen dersinde öğrenciler hangi maddelerin ısı etkisiyle genleşip büzülebileceğini tartışıyor. Doğru cevap hangisidir?
- A) Katılar, sıvılar ve gazlar
- B) Yalnızca gazlar
- C) Yalnızca sıvılar
- D) Yalnızca katılar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Katılar, sıvılar ve gazlar
Katılar, sıvılar ve gazların hepsi ısı aldığında genleşir, ısı verdiğinde büzülür. Örneğin metal (katı), termometre sıvısı ve lastikteki hava (gaz) genleşip büzülür.
Kolay
15Ece, oda sıcaklığındaki bir termometreyi buzlu suyun içine koyuyor ve termometredeki sıvının alçaldığını görüyor. Sıvının alçalmasının nedeni hangisidir?
- A) Sıvı ısı verip büzülmüştür.
- B) Sıvı ısı alıp genleşmiştir.
- C) Sıvı donarak katı hâle geçmiştir.
- D) Sıvının tanecikleri birbirinden uzaklaşmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sıvı ısı verip büzülmüştür.
Buzlu su termometreden soğuk olduğu için termometredeki sıvı ısı verir, büzülür ve alçalır. Genleşme olsaydı sıvı yükselirdi.
Kolay
16Yaz günü havuz kenarında güneşte bırakılan şişme yatağın biraz daha gerildiği görülüyor. Bu örnekte genleşen madde hangi hâldedir?
- A) Sıvı
- B) Katı
- C) Gaz
- D) Hiçbir hâlde değildir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gaz
Şişme yatağın içindeki hava güneşte ısınıp genleşir; hava gaz hâlindedir. Gazlar da ısı etkisiyle genleşip büzülebilir.
Kolay
17Masa tenisi oynarken Kaan'ın topu üzerine basılınca içe doğru göçüyor; ancak topta delik ya da çatlak oluşmuyor. Kaan'ın dedesi topu bir kâse sıcak suya bırakıyor. Kısa süre sonra göçük kendiliğinden düzeliyor ve top eski biçimine dönüyor. Topun eski biçimine dönmesi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
- A) Topun içindeki hava ısı alarak genleşir ve göçük yeri dışarı iter.
- B) Topun içindeki hava ısı vererek büzülür ve göçük yeri içeri çeker.
- C) Sıcak su topun içine dolarak göçük yeri dışarı doğru iter.
- D) Topun içindeki havanın tanecik sayısı ısındıkça artar.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Topun içindeki hava ısı alarak genleşir ve göçük yeri dışarı iter.
Sıcak sudaki top ve içindeki hava ısı alır. Isı alan havanın tanecikleri daha hızlı hareket eder, aralarındaki mesafe artar ve hava genleşir. Genleşen hava topun çeperini dışarı doğru iterek göçüğü düzeltir. Topta delik olmadığı için içine su giremez. Genleşmede tanecik sayısı değişmez; yalnızca tanecikler arasındaki mesafe artar.
Kolay
18Bir köyde elektrik telleri sıcak bir yaz günü yenileniyor. Usta, yeni telleri direklerin arasına gergin çekmek yerine biraz bol bırakıyor. Ustanın telleri bol bırakmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yazın genleşen tellerin daha da uzamasını sağlamak
- B) Kışın genleşen tellerin direkleri itmesini önlemek
- C) Kışın büzülen tellerin gerilip kopmasını önlemek
- D) Tellerden geçen elektriğin azalmasını önlemek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kışın büzülen tellerin gerilip kopmasını önlemek
Metal teller ısı alınca genleşip uzar, ısı verince büzülüp kısalır. Sıcak yaz gününde döşenen teller genleşmiş durumdadır; kışın hava soğuyunca büzülerek kısalır. Teller yazın gergin çekilirse kışın kısalacak pay kalmaz; aşırı gerilen tel kopabilir ya da direklere zarar verebilir. Teller soğukta genleşmez, büzülür. Tellerin bol bırakılmasının elektriğin iletilmesiyle ilgisi yoktur.
Orta
19Burak, iyice şişirdiği futbol topunu sabah balkonda güneşin altında unutuyor. Akşamüstü topu aldığında topun sabahkinden daha sert olduğunu fark ediyor. Topa bu arada hava eklenmemiş. Topun sertleşmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İçindeki havanın ısınıp büzülmesi
- B) Dışarıdaki havanın ısınıp genleşmesi
- C) Topun güneş ışığını yansıtması
- D) İçindeki havanın ısınıp genleşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İçindeki havanın ısınıp genleşmesi
Güneşte ısınan topun içindeki hava genleşir ve topun iç yüzeyini daha çok iter; top bu yüzden sertleşir. Dışarıdaki havanın genleşmesi topun içini etkilemez; sertliği belirleyen içerideki havadır.
Orta
20Fen dersinde öğretmen, iki çivi arasından rahatça geçebilen madenî bir parayı maşayla tutup ispirto ocağında ısıtıyor. Ardından parayı yeniden çivilerin arasından geçirmeye çalışıyor ama para geçmiyor. Paranın çivilerin arasından geçememesinin nedeni hangisidir?
- A) Paranın ısınıp büzülmesi
- B) Paranın erimeye başlaması
- C) Çivilerin ısınıp uzaması
- D) Paranın ısınıp genleşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Paranın ısınıp genleşmesi
Isı alan para genleşir ve çapı biraz büyür; bu yüzden çivilerin arasından geçemez. Çivilerin uzaması aradaki boşluğu değiştirmez, ayrıca ısıtılan çiviler değil paradır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.