6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız
İslamiyet'in Kabulüyle Türklerin Sosyal ve Kültürel Hayatlarında Meydana Gelen Değişimler
- İslamiyet
- bozkır kültürü
- Talas Savaşı
- Karahanlılar
- Kutadgu Bilig
- Divanü Lügati't-Türk
- türbe
İslamiyet'in kabulüyle Türklerin hayatında neler değişti?
İslamiyet'in kabulü, Türklerin yaşayışında, sanatında ve dilinde köklü değişimlere yol açan bir dönüm noktasıdır. İslamiyet öncesinde Türkler konargöçer yaşar, atı ulaşımda ve savaşta kullanırdı; bu yaşayışa bozkır kültürü denir ve en yaygın inanç Gök Tengri inancıydı. Hükümdarlar kurgan adlı anıt mezarlara gömülür, halı ve kilim gibi eşyalarda hayvan motifleri kullanılırdı. 751 Talas Savaşı'nda Türkler Müslüman Arapları desteklemiş, Abbasilerin eşitlik politikasıyla topluca Müslüman olmaya başlamıştır. İlk Türk-İslam devleti Karahanlılar, İslamiyet'i kabul eden ilk Türk hükümdarı ise Satuk Buğra Han'dır. Bu dönemden sonra kurganların yerini türbeler almış, camiler yapılmış, sanatta geometrik ve bitkisel süslemeler gelişmiştir. Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati't-Türk ilk Türk-İslam eserlerindendir. Türkler eski geleneklerini tamamen bırakmamış, birçoğunu yeni inançlarına uyarlayarak yaşatmıştır.
İslamiyet'in Kabulüyle Türklerin Sosyal ve Kültürel Hayatlarında Meydana Gelen Değişimler: konu anlatımı ve özeti
Türkler İslamiyet'i kabul edince yaşayışlarında, sanatlarında ve dillerinde önemli değişimler oldu. Bu konu, İslamiyet öncesi ve sonrası Türk sosyal ve kültürel hayatını karşılaştırır.
- İslamiyet öncesinde Türkler konargöçer yaşar, atı ulaşımda ve savaşta kullanırdı. Bu yaşayışa bozkır kültürü denir. En yaygın inanç Gök Tengri inancıydı.
- Hükümdarlar kurgan adlı anıt mezarlara gömülürdü. Halı, kilim ve kemer gibi eşyalarda hayvan motifleri kullanılırdı; Pazırık halısı bilinen en eski halıdır.
- Destanlar (Oğuz Kağan, Ergenekon) ve Orhun Kitabeleri bu dönemin önemli edebî ürünleridir.
- 751 Talas Savaşı'nda Türkler Müslüman Arapları destekledi. Abbasilerin eşitlik politikasıyla birlikte Türkler topluca Müslüman olmaya başladı.
- İlk Türk-İslam devleti Karahanlılardır. İslamiyet'i kabul eden ilk Türk hükümdarı Satuk Buğra Han'dır.
- İslamiyet'ten sonra kurganların yerini türbeler aldı ve camiler yapıldı. Sanatta geometrik ve bitkisel süslemeler gelişti.
- Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati't-Türk ilk Türk-İslam eserlerindendir. Arapça ve Farsça kelimeler dile girdi ama Türkçe konuşulmaya devam etti.
Unutma: Türkler İslamiyet'i kabul edince eski geleneklerini tamamen bırakmadı; birçoğunu yeni inançlarına uyarlayarak yaşattı.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Değişimi görmek için bir önce–sonra tablosu hazırlayabilirsin:
- Yaşayış: Önce çoğunlukla konargöçer bozkır hayatı → sonra şehirlerin ve yerleşik hayatın yaygınlaşması.
- Mezar yapıları: Önce kurganlar → sonra türbeler.
- Süsleme: Önce hayvan motifleri → sonra geometrik ve bitkisel süslemeler.
- Eserler: Önce destanlar ve Orhun Kitabeleri → sonra Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati't-Türk.
Günlük hayattan: Bir halıya ya da kilime dikkatle bak. Üzerindeki motifler, İslamiyet öncesinden gelen geleneklerle sonraki dönemin süsleme anlayışının bir arada yaşadığını gösterebilir.
Sık yapılan hata: "Türkler İslamiyet'i kabul edince eski geleneklerini tamamen bıraktı." Doğrusu: Birçok gelenek yeni inanca uyarlanarak sürdü; Türkçe de konuşulmaya devam etti.
Derinleş
Divanü Lügati't-Türk, Türkçeyi başka milletlere öğretmek amacıyla yazılmış bir sözlüktür. Sen de bugün Türkçe öğrenmek isteyen yabancı bir arkadaşın için on kelimelik küçük bir "günlük hayat sözlüğü" hazırla. Kelimeleri seçerken hangi ölçütleri kullandın? Bir dili başkalarına öğretmenin kültürü tanıtmaya nasıl katkı sağladığını tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
SB.6.3.3İslamiyet’in kabulüyle Türklerin sosyal ve kültürel hayatlarında meydana gelen değişime tarihsel bağlam oluşturabilme
- a) İslamiyet’in kabulüyle Türklerin sosyal ve kültürel hayatlarında meydana gelen değişimi kaynaklara dayanarak analiz eder.
- b) İslamiyet’in kabulüyle Türklerin sosyal ve kültürel hayatlarında meydana gelen değişime ilişkin dönemin koşullarını fark eder.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
11949'da Altay Dağları'ndaki bir kurganda buzlar arasında korunmuş bir halı bulundu. Üzerinde atlılar ve geyik figürleri bulunan bu halının iki bin yılı aşkın bir geçmişi olduğu ve Türk düğümüyle dokunduğu düşünülmektedir. Halı bugün Rusya'da bir müzede sergilenmektedir. Dünyanın bilinen en eski halısı kabul edilen bu eser hangisidir?
- A) Hereke halısı
- B) Pazırık halısı
- C) Uşak halısı
- D) Kula halısı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Pazırık halısı
Altay'daki Pazırık kurganında bulunan Pazırık halısı, dünyanın bilinen en eski halısı kabul edilir. Hereke, Uşak ve Kula halıları ise Anadolu'da çok daha sonraki dönemlerde dokunmaya başlanan halılardır.
Kolay
2XI. yüzyılda Karahanlılar döneminde yazılan bir eser, Türkçe kelimeleri Arapça açıklamalarla veriyor. Yazar, Türk boylarını tek tek dolaşarak kelimeleri, atasözlerini ve şiirleri derlemiş, eserin içine Türklerin yaşadığı yerleri gösteren bir dünya haritası da çizmiştir. Türkçenin bilinen ilk sözlüğü olan bu eserin yazarı kimdir?
- A) Yusuf Has Hâcib
- B) Bîrûnî
- C) Satuk Buğra Han
- D) Kaşgarlı Mahmud
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kaşgarlı Mahmud
Türkçenin bilinen ilk sözlüğü Divanü Lügati't-Türk'ü Karahanlılar döneminde Kaşgarlı Mahmud yazmıştır. Yusuf Has Hâcib de aynı dönemde yaşamıştır ama onun eseri bir sözlük değil, devlet yönetimini anlatan Kutadgu Bilig'dir.
Kolay
3Bir tarih kitabında Satuk Buğra Han'ın X. yüzyılda İslamiyet'i kabul ettiği ve "Abdülkerim" adını aldığı anlatılıyor. Onun hükümdarlığındaki devletin halkı da zamanla Müslüman olmuş ve devlet, İslamiyet'i resmî din olarak kabul etmiştir. Satuk Buğra Han'ın hükümdarı olduğu, ilk Türk-İslam devleti hangisidir?
- A) Büyük Selçuklular
- B) Karahanlılar
- C) Gazneliler
- D) Uygurlar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Karahanlılar
Satuk Buğra Han'ın İslamiyet'i kabul etmesiyle Karahanlılar, İslamiyet'i resmî din olarak kabul eden ilk Türk devleti olmuştur. Gazneliler ve Büyük Selçuklular da Türk-İslam devletidir ama Karahanlılardan sonra kurulmuştur.
Kolay
4Kazakistan bozkırlarında yapılan bir kazıda toprak ve taştan yığılmış büyük bir tepe bulunuyor. Tepenin altındaki odada bir hükümdarın naaşının yanında atı, silahları, altın süs eşyaları ve günlük kullanım kapları ortaya çıkarılıyor. İslamiyet'ten önce Türklerin hükümdarlarını gömdüğü bu tür anıt mezarlara ne ad verilir?
- A) Türbe
- B) Otağ
- C) Kurgan
- D) Ribat
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kurgan
İslamiyet'ten önce Türkler hükümdarlarını eşyalarıyla birlikte kurgan adı verilen anıt mezarlara gömmüştür. Türbe de bir mezar yapısıdır ama İslamiyet'in kabulünden sonra kurgan geleneğinin dönüşmesiyle ortaya çıkmıştır.
Kolay
5Konargöçer hayat süren eski Türkler atı ulaşımda, sürüleri yönetmekte ve savaşta kullanmıştır. Giyimlerinde de bu yaşam biçiminin izleri görülür. Eski Türklerin pantolon giymesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Soğuk denizlerde yüzebilmek
- B) Ata rahat binebilmek
- C) Tarlada rahat çalışabilmek
- D) Şehirde göze çarpabilmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ata rahat binebilmek
Türkler ata rahat binebilmek için pantolon giymiştir. Bu, at kültürünün giyime yansımasıdır.
Kolay
6Asya Hun Devleti ve Göktürklerde hükümdarların ve beylerin kullandığı büyük çadırlara ne ad verilirdi?
- A) Kurgan
- B) Otağ
- C) Türbe
- D) Saray
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Otağ
Hükümdar ve beylerin büyük çadırlarına otağ denirdi. Uygurlar ise yerleşik hayata geçtikleri için saray kullanmıştır; kurgan ise mezardır.
Kolay
7Araştırmacılara göre İslamiyet öncesi Türklerin bozkır kültürü hangi iki temel unsur üzerine kurulmuştur?
- A) Gemi ve liman
- B) Taş ve mermer
- C) Kâğıt ve mürekkep
- D) At ve demir
Cevabı göster
Doğru cevap: D) At ve demir
Bozkır (Türk) kültürü at ve demir üzerine kurulmuştur. At ulaşımda ve savaşta, demir ise silah ve araç yapımında önemliydi.
Kolay
8Türklerin Müslümanlarla ilk temasları hangi halife döneminde yapılan fetihlerle başlamıştır?
- A) Hz. Ömer
- B) Hz. Ebu Bekir
- C) Hz. Osman
- D) Hz. Ali
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hz. Ömer
Türklerin Müslümanlarla ilk teması Hz. Ömer zamanında gerçekleştirilen fetihlerle başlamıştır.
Kolay
9İslamiyet'ten önce Türkler arasında en yaygın olan inanç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gök Tengri inancı
- B) Hristiyanlık
- C) Budizm
- D) Musevilik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gök Tengri inancı
İslamiyet'ten önce Türklerde en yaygın inanç Gök Tengri inancıydı. Türkler farklı dinlerle de temas etmiş ama en yaygını Gök Tengri inancı olmuştur.
Kolay
10İslamiyet'in kabulünden sonra İpek Yolu üzerinde ticaretin geliştiği kentlerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kurtuba
- B) Medine
- C) Buhara
- D) Kudüs
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Buhara
Semerkant, Buhara, Taşkent ve Balasagun İpek Yolu üzerinde ticaretin geliştiği kentlerdir. Kurtuba İspanya'da, Medine Arap Yarımadası'ndadır.
Kolay
11Kâğıt ve tahta kalıplardan yararlanarak matbaayı kullanan, mabetlerinde kütüphaneler kuran Türk topluluğu hangisidir?
- A) Asya Hunları
- B) Uygurlar
- C) Göktürkler
- D) Bulgarlar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uygurlar
Uygurlar bilime önem vermiş, kâğıt ve tahta kalıplarla matbaayı kullanmıştır. Asya Hunları ve Göktürkler konargöçer yaşamışlardır.
Kolay
12Bilinen en eski Türk destanlarından biri olan ve bazı kaynaklara göre Mete Han'ın hayatını efsanevi bir dille anlatan destan hangisidir?
- A) Ergenekon Destanı
- B) Türeyiş Destanı
- C) Oğuz Kağan Destanı
- D) Göç Destanı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Oğuz Kağan Destanı
Oğuz Kağan Destanı Asya Hun Devleti döneminde ortaya çıkmıştır ve Mete Han'ın hayatını anlattığı düşünülür. Ergenekon Göktürk, Türeyiş ve Göç destanları Uygur dönemine aittir.
Kolay
13Türkler İslamiyet ile tanıştıktan sonra özellikle Uygurlardan kalan bazı yapıları yeni ibadetlerine uygun hâle getirmiştir. Uygurlardan kalan tapınaklar neye dönüştürülmüştür?
- A) Kurgana
- B) Camiye
- C) Otağa
- D) Saraya
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Camiye
Uygurlardan kalan tapınaklar camilere dönüştürülmüştür. Kurgan anıt mezar, otağ ise hükümdar çadırıdır.
Kolay
14Aşağıdakilerden hangisi bozkır kültüründe ileri düzeyde olan sanatlardan biridir?
- A) Taş heykeltıraşlık
- B) Vitray yapımı
- C) Mozaik döşeme
- D) Kuyumculuk
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kuyumculuk
Bozkır kültüründe renkli taş ve gümüş kakmacılığı, kuyumculuk, çadırcılık, halı ve kilim dokumacılığı ileri düzeydeydi. Vitray ve mozaik bu kültürde öne çıkan sanatlar değildir.
Kolay
15Eski Türk toplumunda bugünkü “kanun” sözcüğünün yerine hangi ifade kullanılırdı?
- A) Kurultay
- B) Töre
- C) Otağ
- D) Kurgan
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Töre
Eski Türklerde kanun yerine töre ifadesi kullanılırdı. Kurultay ise önemli kararların alındığı meclistir.
Kolay
16Orhun Kitabeleri'nin yazıldığı ve Bulgarlar, Hazarlar, Peçenekler gibi Türk toplulukları tarafından da benimsenen Göktürk alfabesi kaç harflidir?
- A) 29
- B) 24
- C) 38
- D) 32
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 38
Göktürk alfabesi 38 harflidir ve bazı değişikliklerle farklı Türk toplulukları tarafından kullanılmıştır.
Kolay
17Konargöçer hayat süren eski Türkler için at, yaşamın ayrılmaz bir parçasıydı. Türkler attan pek çok alanda yararlanmış, ata duydukları sevgiyi de çeşitli biçimlerde göstermiştir. Aşağıdakilerden hangisi at sevgisinin sanata yansıdığını gösterir?
- A) Ata rahat binebilmek için pantolon giyilmesi
- B) Sürülerin at üstünde yönetilmesi
- C) Savaş meydanlarında attan yararlanılması
- D) Halı ve kilimlere at figürlerinin işlenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Halı ve kilimlere at figürlerinin işlenmesi
Halı ve kilim dokumacılığı bir sanat dalıdır; bu ürünlere at figürlerinin işlenmesi at sevgisinin sanata yansımasıdır. Pantolon giyilmesi atın giyime, sürülerin yönetilmesi ekonomik hayata, savaşta kullanılması ise askerî hayata etkisini gösterir.
Kolay
18Bir müzenin “İslamiyet Öncesi Türk Sanatı” bölümünde, Uygurlar döneminden kalma küçük boyutlu ve ince ayrıntılarla işlenmiş resimler sergileniyor. Bu resim sanatı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hat
- B) Tezhip
- C) Minyatür
- D) Kakmacılık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Minyatür
İslamiyet öncesi döneme ait sanat ürünleri arasında resimler ve özellikle Uygurlar döneminde görülen minyatürler vardır; minyatür, küçük boyutlu ve ayrıntılı resimdir. Hat güzel yazı, tezhip ise kitap süsleme sanatıdır. Kakmacılık, bir eşyanın yüzeyine renkli taş ya da gümüş gibi maddeler yerleştirerek yapılan süslemedir.
Orta
19Yusuf Has Hâcib, 1069-1070 yıllarında yazdığı eserini Karahanlı hükümdarına sunmuştur. Eserde hükümdar, vezir, bilge ve derviş gibi kişiler konuşturularak adaletin, bilginin ve akıllı davranmanın önemi anlatılır. Eserin adı "mutluluk veren bilgi" anlamına gelir. Kutadgu Bilig adlı bu eser için hangisi doğrudur?
- A) Türkçenin bilinen ilk sözlüğüdür.
- B) Göktürk alfabesiyle taşa yazılmıştır.
- C) Gazneli Mahmud adına yazılmıştır.
- D) Devlet yönetiminin nasıl olması gerektiğini anlatır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Devlet yönetiminin nasıl olması gerektiğini anlatır.
Kutadgu Bilig; hükümdar, vezir ve bilge gibi kişilerin konuşmaları üzerinden devlet yönetiminin nasıl olması gerektiğini anlatan bir eserdir. Türkçenin ilk sözlüğü ise aynı dönemde Kaşgarlı Mahmud'un yazdığı Divanü Lügati't-Türk'tür.
Orta
20Kayseri'de gezen Mert, külahı sivri, çok köşeli taş yapılar görüyor. Rehber bu yapıların içinde önemli kişilerin mezarlarının bulunduğunu söylüyor ve ekliyor: "Türkler eskiden büyük toprak tepeler altına gömülürdü. Müslüman olduktan sonra bu gelenek değişti ama mezarı anıtsal bir yapıyla öne çıkarma anlayışı sürdü." Rehberin anlattığı değişimle ortaya çıkan yapı türü hangisidir?
- A) Medrese
- B) Türbe
- C) Kervansaray
- D) Minare
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Türbe
Türkler İslamiyet'i kabul ettikten sonra kurgan geleneğini İslam'ın mezar anlayışına uyarlayarak türbe mimarisini geliştirmiştir. Medrese ise bir eğitim kurumudur; içinde mezar bulunması gerekmez ve kurgan geleneğiyle bağı yoktur.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.