6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Ortak Mirasımız

Türkistan'da Kurulan İlk Türk Devletlerinin Medeniyetimize Katkıları

Türkistan
Asya Hun Devleti
Göktürk Devleti
Uygurlar
Orhun Kitabeleri
kurultay
onluk sistem

İlk Türk devletlerinin medeniyetimize katkıları nelerdir?

Türkistan'da kurulan Asya Hun, Göktürk ve Uygur devletleri; onluk sistem, kurultay geleneği, "Türk" adının devlet adı olması ve yerleşik kültür gibi katkılar bırakmıştır. Türkistan "Türklerin yurdu" anlamına gelir ve coğrafyası konargöçer yaşamı, hayvancılığı ve askerî yapıyı etkilemiştir. Bilinen ilk Türk devleti Asya Hun Devleti, MÖ 220'de Teoman tarafından kurulmuş ve en parlak dönemini Mete Han zamanında yaşamıştır. Mete Han'ın ordu için kurduğu onluk sistemin izleri bugün de Türk ordusunda sürer. Göktürk Devleti 552'de Bumin Kağan tarafından kurulmuştur ve "Türk" adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlettir; Orhun Kitabeleri II. Göktürk Devleti döneminde dikilmiştir. Uygurlar 745'te Göktürk Devleti'ni yıkarak kurulmuş, yerleşik hayata geçip şehirler kurmuş, kâğıt ve matbaa kullanmıştır. Bu devletlerde hükümdara kağan ya da han denir, önemli kararlar kurultayda alınırdı.

Türkistan'da Kurulan İlk Türk Devletlerinin Medeniyetimize Katkıları: konu anlatımı ve özeti

Bilinen ilk Türk devletleri, "Türklerin yurdu" anlamına gelen Türkistan'da kurulmuştur. Bu konu, Asya Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinin bugünkü medeniyetimize yaptığı katkıları anlatır.

Türkistan'ın coğrafyası Türklerin konargöçer yaşamını, hayvancılığını ve askerî yapısını etkilemiştir.
Asya Hun Devleti, bilinen ilk Türk devletidir; MÖ 220'de Teoman tarafından kurulmuş, en parlak dönemini Mete Han zamanında yaşamıştır.
Zaman çizelgesi: Asya Hun Devleti MÖ 220, Göktürk Devleti 552, Uygur Devleti 745 (aralıklar yıl farkıyla orantılı)
Mete Han'ın kurduğu onluk sistem, ordunun onlu birlikler hâlinde örgütlenmesidir ve bugün de Türk ordusunda izleri sürer.
Göktürk Devleti 552'de Bumin Kağan tarafından kuruldu ve "Türk" adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlet oldu.
Orhun Kitabeleri II. Göktürk Devleti döneminde dikilmiştir; Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı belgesidir.
Uygurlar 745'te Göktürk Devleti'ni yıkarak kuruldu. Yerleşik hayata geçtiler; şehirler kurdular, kâğıt ve matbaa kullandılar.
Bu devletlerde hükümdara kağan ya da han denirdi. Önemli kararlar kurultay adlı mecliste alınır, hükümdarın eşi hatun da yönetimde söz sahibi olurdu.

Unutma: İlk Türk devletleri hakkındaki bilgilerin çoğu Çin kaynaklarından gelir, çünkü Orhun Kitabeleri'ne kadar Türklerin yazılı eseri yoktur.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

İlk Türk devletlerini bir zaman şeridi üzerinde sıralamak, karıştırmamanın en iyi yoludur:

Asya Hun Devleti (MÖ 220): Bilinen ilk Türk devleti. Mete Han ordunun onlu birlikler hâlinde örgütlendiği onluk sistemi kurdu.
Göktürk Devleti (552): "Türk" adını devlet adı olarak kullanan ilk devlet. Orhun Kitabeleri bu dönemden kalmıştır.
Uygurlar (745): Yerleşik hayata geçtiler; şehirler kurup kâğıt ve matbaa kullandılar.

Günlük hayattan: Bugün okulda yapılan sınıf meclisi toplantılarını düşün: Önemli kararların birlikte konuşularak alınması, ilk Türk devletlerindeki kurultay geleneğini hatırlatır.

Sık yapılan hata: "Orhun Kitabeleri ilk Türk devleti Asya Hunlarından kalmıştır." Doğrusu: Kitabeler II. Göktürk Devleti döneminde dikilmiştir. Asya Hunları hakkındaki bilgiler daha çok Çin kaynaklarından gelir.

Derinleş

Orhun Kitabeleri taşa yazılmış, yüzyıllar boyunca açık havada durmuş ve bugün de okunabiliyor. Bir bilgiyi gelecek kuşaklara aktarmanın farklı yollarını (taş, kâğıt, kitap, dijital arşiv) dayanıklılık, ulaşılabilirlik ve maliyet bakımından karşılaştır. Senin okulunun bugünkü hikâyesi 1000 yıl sonra okunsun istesen hangi yolu seçerdin ve neden?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

SB.6.3.1Türkistan’da kurulan ilk Türk devletlerinin medeniyetimize katkılarını sorgulayabilme
- c) Türkistan’da kurulan ilk Türk devletlerinin medeniyetimize katkıları hakkında verilen kaynaklardan bilgi toplar.
- d) Türkistan’da kurulan ilk Türk devletlerinin medeniyetimize katkıları hakkında toplanan bilgiler üzerinden çıkarım yapar.

Bu konuda neler var?

Asya Hun Devleti
Göktürk Devleti
Uygur Devleti

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Moğolistan'daki Orhun Vadisi'nde, VIII. yüzyılda II. Göktürk Devleti döneminde dikilmiş taş anıtlar bulunur. Bu anıtların üzerinde Göktürk alfabesiyle yazılmış metinler vardır; metinlerde devletin yönetimi ve halka verilen öğütler anlatılır. Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı belgesi kabul edilen bu eser hangisidir?
- A) Kutadgu Bilig
- B) Orhun Kitabeleri
- C) Divanü Lügati't-Türk
- D) Dede Korkut Hikâyeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Orhun Kitabeleri
II. Göktürk Devleti döneminde dikilen Orhun Kitabeleri, Türk tarihinin ve edebiyatının ilk yazılı belgesi kabul edilir. Kutadgu Bilig ve Divanü Lügati't-Türk ise çok daha sonra, Karahanlılar döneminde Arap harfleriyle kâğıda yazılmış eserlerdir.
Kolay
2Bir tarih kitabında şu sahne anlatılıyor: Kağan, boy beylerini ve devletin ileri gelenlerini büyük bir çadırda topladı. Hatun da toplantıya katıldı. Komşu devletle yapılacak antlaşma, otlakların paylaşımı ve sefer hazırlıkları burada görüşüldü. İlk Türk devletlerinde böyle önemli kararların görüşüldüğü meclise ne ad verilirdi?
- A) Divan
- B) Kurultay
- C) Senato
- D) Töre
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kurultay
İlk Türk devletlerinde siyasi, askerî ve ekonomik meseleler kağanın başkanlık ettiği kurultayda (toy) görüşülürdü. Töre ise bir meclis değil, devletin ve toplumun uyduğu yazısız kurallar bütünüdür.
Kolay
3Bir tarih dergisinde Türklerin kurduğu devletler eski kaynaklardaki bilgilere göre sıralanıyor. Listenin ilk sırasındaki devletin MÖ 220 civarında Teoman tarafından kurulduğu, Çin'in kuzeyindeki bozkırlarda hüküm sürdüğü yazıyor. Listenin ilk sırasındaki, tarihte bilinen ilk Türk devleti hangisidir?
- A) Göktürk Devleti
- B) Asya Hun Devleti
- C) Uygur Devleti
- D) Karahanlı Devleti
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Asya Hun Devleti
Tarihte bilinen ilk Türk devleti, MÖ 220 civarında Teoman'ın kurduğu Asya Hun Devleti'dir. Göktürk Devleti ise çok daha sonra, 552'de kurulmuştur ve "Türk" adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlettir.
Kolay
4Müzede sergilenen bir yazıtın yanındaki bilgi kartında şöyle yazıyor: "Bu devlet 552'de Bumin Kağan tarafından kuruldu. Yazıtlarında kendi adını açıkça 'Türk' olarak kullandı." Bilgi kartında anlatılan, Türk adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlet hangisidir?
- A) Asya Hun Devleti
- B) Göktürk Devleti
- C) Uygur Devleti
- D) Avrupa Hun Devleti
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Göktürk Devleti
552'de Bumin Kağan'ın kurduğu Göktürk Devleti, Türk adını resmî devlet adı olarak kullanan ilk devlettir. Asya Hun Devleti daha önce kurulmuş ilk Türk devletidir ama devlet adında "Türk" adını kullanmamıştır.
Kolay
5Göktuğ'un ailesi geçimini mera hayvancılığından sağlıyor. Yaşadıkları yerde nüfus arttığı için meralar yetersiz kalmış ve aile göç etmeye karar vermiştir. Mera hayvancılığını sürdürmek isteyen aile hangi özelliklere sahip bir yere göç etmelidir?
- A) Geniş otlakları ve su kaynakları olan bir yere
- B) Kumla kaplı, susuz bir çöle
- C) Her yeri buzullarla kaplı bir bölgeye
- D) Sık binalarla dolu kalabalık bir şehre
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Geniş otlakları ve su kaynakları olan bir yere
Mera hayvancılığı için hayvanların otlayacağı geniş alanlar ve su gerekir. Çöl ve buzullarda otlak bulunmaz.
Kolay
6Yörükler yaz aylarında Konya ve Karaman yaylalarında, kış aylarında Mersin kıyılarında hayvanlarıyla birlikte çadırlarda yaşar. Her göçte eşyalarını deve sırtına yükler. Yörüklerin bu yaşam biçimine ne ad verilir?
- A) Yerleşik yaşam
- B) Konargöçer yaşam
- C) Şehir yaşamı
- D) Köy yaşamı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Konargöçer yaşam
Hayvanlarıyla mevsime göre yer değiştiren ve çadırda yaşayan toplulukların yaşam biçimi konargöçer yaşamdır. Yerleşik yaşamda insanlar sürekli aynı yerde oturur.
Kolay
7Tarihte bilinen ilk Türk devletlerinin kurulduğu bölgeye verilen “Türkistan” adının anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bozkırların merkezi
- B) Dağlar arasındaki ülke
- C) Türklerin yurdu
- D) Doğunun kapısı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Türklerin yurdu
Türkistan “Türklerin yurdu” anlamına gelir. Bölgede bozkırlar ve dağlar bulunsa da adın anlamı bunlarla ilgili değildir.
Kolay
8Türkistan; doğuda Kingan Dağları, kuzeyde Altay Dağları, güneyde Himalaya ve Karanlık dağları ile çevrilidir. Türkistan'ın batısında hangi su kütlesi yer alır?
- A) Baykal Gölü
- B) Hazar Denizi
- C) Büyük Okyanus
- D) Akdeniz
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hazar Denizi
Türkistan'ın batı sınırını Hazar Denizi oluşturur. Baykal Gölü kuzeydoğuda, Büyük Okyanus ise çok daha doğudadır.
Kolay
9Asya Hun, Göktürk ve Uygur devletlerinde hükümdarlar hangi unvanlarla anılırdı?
- A) Kağan ya da han
- B) Sultan ya da padişah
- C) Halife ya da imam
- D) Kral ya da imparator
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kağan ya da han
İlk Türk devletlerinde hükümdara kağan ya da han denirdi. Sultan ve padişah unvanları daha sonraki Türk-İslam devletlerinde kullanılmıştır.
Kolay
10Türklerin kutsal saydığı, hem Asya Hun Devleti'nin hem de I. Göktürk Devleti'nin merkezi olan yer aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Karabalgasun
- B) Turfan
- C) Semerkant
- D) Ötüken
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ötüken
Asya Hun Devleti'nin ve I. Göktürk Devleti'nin merkezi Ötüken'dir. Karabalgasun (Ordubalık) ise Uygurların merkezidir.
Kolay
11Türkistan'ın iklim özellikleri Türkiye'nin hangi kesiminde görülen iklim koşullarına benzer?
- A) Karadeniz kıyıları
- B) İç Anadolu
- C) Akdeniz kıyıları
- D) Ege kıyıları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İç Anadolu
Türkistan'ın iklimi Anadolu'nun iç kısmındaki iklim koşullarına benzer. Karadeniz kıyıları her mevsim yağışlı olduğu için bu benzerlik görülmez.
Kolay
12Kutluk Kağan, Çin egemenliği altındaki dağınık Türk boylarını bir araya getirerek II. Göktürk Devleti'ni kurmuştur. Bu başarısından dolayı “İlteriş” unvanıyla anılmıştır. “İlteriş” unvanının anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Savaşları kazanan
- B) Devleti derleyip toplayan
- C) Yolları açan
- D) Şehirleri kuran
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Devleti derleyip toplayan
İlteriş, “devleti derleyip toplayan” anlamına gelir; Kutluk Kağan dağınık boyları birleştirdiği için bu unvanı almıştır.
Kolay
13II. Göktürk Devleti'nde Bilge Kağan, kardeşi Kültigin ve veziri ile birlikte devletin birliğini yeniden sağlamıştır. Bilge Kağan'ın veziri kimdir?
- A) Mete Han
- B) Bumin Kağan
- C) İstemi Yabgu
- D) Tonyukuk
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tonyukuk
Bilge Kağan'ın veziri Tonyukuk'tur. Kültigin ise Bilge Kağan'ın kardeşidir; Mete Han Asya Hun hükümdarıdır.
Kolay
14Asya Hun Devleti en parlak dönemini hangi hükümdar zamanında yaşamıştır?
- A) Teoman
- B) Mete Han
- C) Bumin Kağan
- D) Bilge Kağan
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mete Han
Asya Hun Devleti en parlak dönemini Mete Han zamanında yaşamıştır. Teoman devletin kurucusudur; Bumin ve Bilge ise Göktürk hükümdarlarıdır.
Kolay
15567 yılında Türkistan'dan Doğu Roma İmparatorluğu'na gönderilen ilk elçilik heyeti hangi Türk devletine aittir?
- A) Göktürkler
- B) Uygurlar
- C) Asya Hunları
- D) Selçuklular
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Göktürkler
İstemi Yabgu döneminde Göktürkler 567'de Doğu Roma'ya elçilik heyeti göndermiştir. Bu, Türkistan'dan Doğu Roma'ya giden ilk elçilik kabul edilir.
Kolay
16Uygur Devleti'nin merkezi olan ve Ordubalık adıyla da bilinen şehir hangisidir?
- A) Ötüken
- B) Semerkant
- C) Karabalgasun
- D) Kaşgar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Karabalgasun
Uygur Devleti Karabalgasun (Ordubalık) merkezli kurulmuştur; Semerkant ve Kaşgar bu devletin merkezi değildir. Ötüken ise Asya Hun ve Göktürklerin merkezidir.
Kolay
17Türkistan'ın geniş bozkırları ve iklimi, ilk Türklerin siyasi ve askerî yapısını, sosyal hayatını ve ekonomik faaliyetlerini etkilemiştir. Bir öğrenci bu etkileri dört başlık altında inceliyor. Öğrenci “ekonomik faaliyetler” başlığının altına aşağıdakilerden hangisini yazmalıdır?
- A) Önemli kararların kurultayda görüşülmesi
- B) Ordunun onlu birlikler hâlinde düzenlenmesi
- C) Ailelerin taşınabilir çadırlarda yaşaması
- D) Geçimin büyük ölçüde hayvancılıkla sağlanması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Geçimin büyük ölçüde hayvancılıkla sağlanması
Ekonomik faaliyet, insanların geçimini sağlamak için yaptığı işlerdir. Bozkırlarda yaşayan konargöçer Türkler geçimini büyük ölçüde hayvancılıkla sağlamıştır. Kararların kurultayda görüşülmesi siyasi yapıyla, ordunun onluk sisteme göre düzenlenmesi askerî yapıyla, çadırlarda yaşamak ise sosyal hayatla ilgilidir.
Kolay
18Uygurlar yerleşik hayata geçtikten sonra şehirler kurmuş, kâğıt ve matbaayı kullanmıştır. Matbaa, bir yazının kâğıda çok sayıda basılmasını sağlayan bir araçtır. Buna göre kâğıt ve matbaanın kullanılması Uygurlarda en çok aşağıdakilerden hangisini kolaylaştırmıştır?
- A) Bilgilerin yalnızca ezberlenerek aktarılmasını
- B) Yazılı eserlerin çoğaltılıp yayılmasını
- C) Sözlü anlatımın yazının yerini almasını
- D) Tarihin yalnız yabancı kaynaklardan öğrenilmesini
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yazılı eserlerin çoğaltılıp yayılmasını
Kâğıt yazmayı, matbaa ise yazılanı çok sayıda basmayı kolaylaştırır. Böylece Uygurlarda yazılı eserler çoğaltılmış ve daha çok kişiye ulaşmıştır. Bu gelişme ezbere ve sözlü anlatıma bağlılığı azaltır; kendi yazılı eserlerini bırakan bir toplumun tarihi de yalnız yabancı kaynaklardan öğrenilmez.
Orta
19Bir arkeoloji ekibi Turfan yöresinde Uygurlardan kalan kalıntıları inceliyor. Ekip, kerpiç ve taştan yapılmış tapınak duvarlarını, duvarlardaki resimleri ve şehir surlarını kayıt altına alıyor. Uzmanlar bu kalıntıların Uygurların yaşam biçimindeki bir değişikliği gösterdiğini söylüyor. Kalıntılar Uygurların hangi değişikliğinin sonucudur?
- A) Çadırlarda yaşamayı sürdürmelerinin
- B) Hayvancılığı bırakıp göçebe olmalarının
- C) Yerleşik hayata geçmelerinin
- D) Yazıyı kullanmayı bırakmalarının
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yerleşik hayata geçmelerinin
Kalıcı tapınaklar, şehir surları ve duvar resimleri yerleşik hayatın göstergesidir; Uygurlar yerleşik hayata geçtikten sonra mimari eserler ve resim sanatı gelişmiştir. Çadırda yaşayan konargöçer topluluklar taş ve kerpiçten kalıcı yapılar yapmadığı için bu kalıntılar onlarla açıklanamaz.
Orta
20Bir askerî müzede şu tablo yer alıyor: Onbaşı | 10 asker Yüzbaşı | 100 asker Binbaşı | 1.000 asker Tümen başı | 10.000 asker Tablonun altındaki not, bu düzenin ilk kez bir Asya Hun hükümdarı tarafından uygulandığını ve rütbe adlarının günümüze kadar ulaştığını belirtiyor. Bu onluk sistemi orduda ilk kez uygulayan Türk hükümdarı kimdir?
- A) Mete Han
- B) Bumin Kağan
- C) Bilge Kağan
- D) Bögü Kağan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mete Han
Ordunun onluk sisteme göre örgütlenmesini ilk kez Asya Hun hükümdarı Mete Han uygulamıştır. Bumin Kağan ve Bilge Kağan Göktürk, Bögü Kağan ise Uygur hükümdarıdır; tablodaki not sistemin bir Asya Hun hükümdarına ait olduğunu belirtmektedir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.