6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz
Temel Hak ve Sorumlulukların Toplumsal Düzenin Sürdürülmesindeki Önemi
- temel haklar
- ödev
- sorumluluk
- anayasa
- toplumsal düzen
- vergi
- kurallar
Temel hak ve sorumluluklar toplumsal düzeni nasıl korur?
Temel hak ve sorumluluklar, Anayasa ve yasalarla güvence altına alınan ve herkesin gözetmesiyle toplumsal düzenin sürmesini sağlayan hak ve ödevlerdir. İnsan birey olarak doğar ama toplum içinde yaşar; bu nedenle düzenin sürmesi için kurallara ihtiyaç vardır. Yaşama hakkı, düşünce ve inanç özgürlüğü, özel hayatın gizliliği, eğitim hakkı ve sağlıklı çevrede yaşama hakkı Anayasa'daki temel haklardandır. Bazı haklar doğuştan kullanılır; seçme ve seçilme gibi haklar için ise 18 yaşını doldurmak gerekir. Vergi ödemek, vatan hizmeti ve çevreyi korumak vatandaşlık ödevleridir; ödenen vergilerle okul, hastane ve yol yapılır. Trafik kurallarına uymamak, hak edilmeyen bir ayrıcalığı kullanmak ya da vergi kaçırmak başkalarının haklarını çiğner ve düzeni bozar. Devlet kurallara uyulup uyulmadığını denetler ve hak ihlallerine karşı yaptırım uygular. Hakkın bittiği yerde başkasının hakkı başlar.
Temel Hak ve Sorumlulukların Toplumsal Düzenin Sürdürülmesindeki Önemi: konu anlatımı ve özeti
Toplum içinde huzurla yaşayabilmek için herkesin haklarını bilmesi ve sorumluluklarını yerine getirmesi gerekir. Bu konu, temel hak ve ödevlerin toplumsal düzeni nasıl koruduğunu anlatır.
- İnsan birey olarak doğar ama toplum içinde yaşar. Düzenin sürmesi için kurallara ihtiyaç vardır.
- Temel hak ve ödevlerimiz Anayasa ve yasalarla güvence altındadır.
- Yaşama hakkı, düşünce ve inanç özgürlüğü, özel hayatın gizliliği, eğitim hakkı ve sağlıklı çevrede yaşama hakkı Anayasa'da yer alan temel haklardandır.
- Bazı hakları doğuştan kullanırız; seçme ve seçilme gibi bazı haklar için ise 18 yaşını doldurmak gerekir.
- Vergi ödemek, vatan hizmeti ve çevreyi korumak vatandaşlık ödevleridir. Örneğin ödenen vergilerle okul, hastane ve yol yapılır.
- Trafik kurallarına uymamak, hak etmediği ayrıcalığı kullanmak ya da vergi kaçırmak başkalarının haklarını çiğner ve toplumsal düzeni bozar.
- Devlet, kurallara uyulup uyulmadığını denetler ve hak ihlallerine karşı yaptırım uygular.
Unutma: Hakkın bittiği yerde başkasının hakkı başlar; kendi hakkını kullanırken başkalarının hakkını da gözetmelisin.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Hak ve sorumluluk bir madalyonun iki yüzü gibidir. Bunu bir futbol maçıyla düşün:
- Her oyuncunun topa vurma hakkı vardır.
- Ama kurallara uymak, rakibe zarar vermemek de sorumluluğudur.
- Kurallara uyulmazsa hakem düdük çalar; yani kuralları denetleyen biri vardır.
Toplumda da durum aynıdır: Anayasa haklarımızı güvenceye alır, devlet kurallara uyulup uyulmadığını denetler.
Günlük hayattan: Herkesin sağlıklı bir çevrede yaşama hakkı vardır. Parkta piknik yaptıktan sonra çöplerini toplamak, sonra gelecek ailelerin aynı haktan yararlanmasını sağlar.
Sık yapılan hata: "Hak benim, istediğim gibi kullanırım." Doğrusu: Bir hakkı kullanırken başkalarının haklarını çiğnememek gerekir. Gece geç saatte yüksek sesle müzik dinlemek, komşuların dinlenme hakkını engeller.
Derinleş
Okul ya da sınıf kurallarınızdan birini seç ve bu kuralın hangi hakkı korumak için konulduğunu düşün. Kural olmasaydı sınıfta neler olurdu? Arkadaşlarınla birlikte daha adil ya da daha anlaşılır olması için bu kuralı yeniden yaz. Önerinizi bir sınıf toplantısında tartışın ve herkesin hakkını koruyup korumadığını değerlendirin.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
SB.6.4.2Toplumsal düzenin sürdürülmesinde temel hak ve sorumlulukların önemini yorumlayabilme
- a) Toplumsal düzenin sürdürülmesinde temel hak ve sorumlulukların önemini inceler.
- b) Toplumsal düzenin sürdürülmesinde temel hak ve sorumlulukların önemini bağlamdan kopmadan dönüştürür.
- c) Toplumsal düzenin sürdürülmesinde temel hak ve sorumlulukların önemini nesnel, doğru ve anlamı değiştirmeyecek şekilde yeniden ifade eder.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Sokaklarındaki lamba haftalardır yanmayan Hasan Bey, durumu belediyeye bildirmek istiyor. Bunun için isteğini açıkça yazdığı, altına adını, adresini ve imzasını eklediği bir yazı hazırlayıp belediyeye teslim ediyor. Hasan Bey'in hazırladığı yazıya ne ad verilir?
- A) Dilekçe
- B) Tutanak
- C) Genelge
- D) Vekâletname
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dilekçe
Bir istek ya da şikâyeti resmî makamlara bildirmek için yazılan, imzalı ve adresli yazıya dilekçe denir. Tutanak ise bir olayın nasıl olduğunu tespit etmek için tanıkların ya da görevlilerin birlikte imzaladığı belgedir.
Kolay
2Komşusu gece yarısı yüksek sesle müzik dinleyen Umut, ertesi sabah sınava uykusuz giriyor. Komşu "Kendi evimde istediğimi yaparım." diyor. Umut'un annesi ise "Hakkın bittiği yerde başkasının hakkı başlar." diyerek komşusuyla konuşmaya karar veriyor. Annenin kullandığı söze göre kişiler haklarını kullanırken neye dikkat etmelidir?
- A) Yalnızca kendi isteklerini önemsemeye
- B) Kendi evinde her şeyi yapabilmeye
- C) Başkalarının haklarına saygı göstermeye
- D) Haklarını hiçbir sınır tanımadan kullanmaya
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Başkalarının haklarına saygı göstermeye
Söz, kişinin hakkını kullanırken başkalarının dinlenme ve huzur gibi haklarını çiğnememesi gerektiğini anlatır. Komşunun "kendi evimde istediğimi yaparım" düşüncesi haklara sınır tanımamaktır ve başkasının hakkını yok sayar.
Kolay
3Bir ailede dört genç var: Deniz 15, Arda 16, Selin 18 ve Kaan 21 yaşında. Yaklaşan genel seçimde ailenin hangi üyelerinin sandığa gidip oy kullanabileceği evde konuşuluyor. Bu gençlerle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yalnızca Kaan oy kullanabilir
- B) Selin ve Kaan oy kullanabilir
- C) Arda, Selin ve Kaan oy kullanabilir
- D) Dördü de oy kullanabilir
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Selin ve Kaan oy kullanabilir
Ülkemizde seçimlerde oy kullanabilmek için 18 yaşını doldurmuş olmak gerekir; bu yüzden Selin ve Kaan oy kullanabilir. Yalnızca Kaan'ı seçen kişi oy verme yaşını 21 sanmaktadır, oysa 18 yaşındaki Selin de bu hakka sahiptir.
Kolay
4Anayasa'yı inceleyen Zehra, maddeleri iki gruba ayırıyor: Birinci gruba devletin kişilere tanıdığı hakları, ikinci gruba ise vatandaşın yerine getirmesi gereken ödevleri yazıyor. Aşağıdakilerden hangisi Zehra'nın birinci grubuna yazılmalıdır?
- A) Mali gücüne göre vergi vermek
- B) Kanunlara ve kurallara uymak
- C) Trafik cezalarını zamanında ödemek
- D) Düşüncesini özgürce açıklamak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Düşüncesini özgürce açıklamak
Düşünceyi açıklama ve yayma özgürlüğü Anayasa'da kişilere tanınan temel haklardandır. Vergi vermek ise Anayasa'da her vatandaşın ödevi olarak yer alır; topluma yararlı olması onu hak yapmaz.
Kolay
5Anayasa'da “Kimse, eğitim ve öğrenim hakkından yoksun bırakılamaz.” ifadesi yer alır. Bu madde aşağıdaki haklardan hangisini güvence altına alır?
- A) Dilekçe hakkı
- B) Eğitim hakkı
- C) Seçme hakkı
- D) Mülkiyet hakkı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Eğitim hakkı
Eğitim ve öğrenimden yoksun bırakılmama, eğitim hakkıdır. Mülkiyet hakkı ise bir şeye sahip olabilmeyi anlatır.
Kolay
6Aşağıdakilerden hangisi temel haklardan biri değil, bir vatandaşlık ödevidir?
- A) Vergi ödemek
- B) Düşünce özgürlüğü
- C) Eğitim hakkı
- D) Yaşama hakkı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Vergi ödemek
Vergi ödemek Anayasa'da bir ödev olarak yer alır. Yaşama hakkı, düşünce özgürlüğü ve eğitim hakkı ise temel haklardır.
Kolay
7Okulda Kerem'in eğitim alma hakkı vardır. Aynı zamanda okul kurallarına uymak ve arkadaşlarının ders dinleme hakkına saygı göstermek gibi görevleri de vardır. Bu durum aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Okulda yalnızca hakların olduğunu
- B) Sorumlulukların yalnız yetişkinlere ait olduğunu
- C) Hakların yanında sorumlulukların da bulunduğunu
- D) Kuralların hakları ortadan kaldırdığını
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hakların yanında sorumlulukların da bulunduğunu
Birey haklarını kullanırken sorumluluklarını da yerine getirmelidir; okul bunun bir örneğidir. Sorumluluklar yalnız yetişkinlere ait değildir.
Kolay
8Ezgi annesine “Haklarımızın hepsini doğduğumuz andan itibaren mi kullanırız?” diye soruyor. Annesinin vereceği doğru cevap aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hepsini doğduğumuz andan itibaren hiçbir koşul olmadan kullanırız.
- B) Haklarımızdan yalnızca eğitim hakkı için 18 yaş gerekir.
- C) Çoğunu doğuştan, seçme ve seçilme gibi bazılarını 18 yaşında kullanırız.
- D) Haklarımızın hiçbirini 18 yaşını doldurmadan kullanamayız.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çoğunu doğuştan, seçme ve seçilme gibi bazılarını 18 yaşında kullanırız.
Haklarımızın çoğunu doğuştan kullanırız; seçme ve seçilme gibi bazıları için 18 yaş gerekir. Eğitim hakkı ise çocukluktan itibaren kullanılır.
Kolay
9Anayasa'nın 25. maddesine göre kimse düşünce ve kanaatlerini açıklamaya zorlanamaz, düşünceleri sebebiyle kınanamaz. Bu madde hangi hakla ilgilidir?
- A) Sağlıklı çevrede yaşama hakkı
- B) Mülkiyet hakkı
- C) Vatan hizmeti
- D) Düşünce ve kanaat özgürlüğü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Düşünce ve kanaat özgürlüğü
Düşüncelerin açıklanmaya zorlanmaması ve bu yüzden kınanmaması düşünce ve kanaat özgürlüğüdür. Diğer seçenekler bu maddenin konusu değildir.
Kolay
10Anayasa'nın bir maddesinde şöyle yazar: “Herkes, özel hayatına ve aile hayatına saygı gösterilmesini isteme hakkına sahiptir.” Aşağıdaki davranışlardan hangisi bu hakkı çiğner?
- A) Komşunun evinin içini izinsiz fotoğraflayıp paylaşmak
- B) Apartman toplantısına katılıp görüş bildirmek
- C) Komşuyla karşılaşınca selam vermek
- D) Bayramda komşuyu ziyarete gitmek ve hâlini sormak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Komşunun evinin içini izinsiz fotoğraflayıp paylaşmak
İzinsiz fotoğraf çekip paylaşmak, özel hayatın gizliliğine dokunur. Ziyaret ya da toplantı gibi davranışlar başkasının özel hayatını ihlal etmez.
Kolay
11Anayasa'nın 72. maddesinde yer alan “vatan hizmeti” ile ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Her Türk için hem hak hem ödevdir.
- B) Yalnızca bir haktır, ödev değildir.
- C) Yalnızca devlet memurlarının hakkıdır.
- D) Yalnızca yaşlıların ödevidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Her Türk için hem hak hem ödevdir.
Anayasa'ya göre vatan hizmeti her Türk'ün hem hakkı hem ödevidir. Onu yalnız hak olarak görmek ödev yönünü göz ardı eder.
Kolay
12Anayasa'ya göre çevreyi geliştirmek, çevre sağlığını korumak ve çevre kirlenmesini önlemek kimin ödevidir?
- A) Devletin ve vatandaşların
- B) Yalnızca çevre derneklerinin
- C) Yalnızca belediyelerin
- D) Yalnızca devletin
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Devletin ve vatandaşların
Anayasa, sağlıklı çevrede yaşamayı herkesin hakkı; çevreyi korumayı ise hem devletin hem vatandaşların ödevi sayar. Görevi yalnız devlete vermek yaygın bir yanılgıdır.
Kolay
13Temel hak ve ödevlerimiz hangi belgenin ve buna bağlı olarak hazırlanan yasaların güvencesi altındadır?
- A) Belediye ilanı
- B) Anayasa
- C) Okul yönetmeliği
- D) Aile sözleşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Anayasa
Temel hak ve ödevler Anayasa ve ona bağlı yasalarla güvence altına alınır. Okul yönetmeliği yalnızca okul içindeki kuralları düzenler.
Kolay
14Ders kitabında şu tanım yer alıyor: “Bir özgürlüğün sağlanması için kişiye anayasa ve kanunlar ile tanınmış yetkiler.” Bu tanım aşağıdaki kavramlardan hangisine aittir?
- A) Ödev
- B) Hak
- C) Vergi
- D) Ceza
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hak
Anayasa ve kanunlarla kişiye tanınan yetkiye hak denir. Ödev ise kişinin yerine getirmekle yükümlü olduğu görevdir.
Kolay
15Anayasa'nın 17. maddesine göre herkes yaşama, maddi ve manevi varlığını koruma ve geliştirme hakkına sahiptir. Aşağıdakilerden hangisi bu hakkı korumaya yönelik bir davranıştır?
- A) Apartmanda gürültü yapmak
- B) Parka çöp atmak
- C) Trafikte hız sınırına uymak
- D) Sırayı bozarak öne geçmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Trafikte hız sınırına uymak
Hız sınırına uymak, kazaları önleyerek insanların yaşama hakkını korur. Gürültü yapmak ya da çöp atmak başkalarının haklarını çiğneyen davranışlardır.
Kolay
16Anayasa'nın 24. maddesine göre herkes vicdan, dinî inanç ve kanaat hürriyetine sahiptir. Bu maddeye göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) İnanç özgürlüğü yalnız yetişkinlere aittir.
- B) Herkes aynı inanca sahip olmak zorundadır.
- C) Kimse inancı nedeniyle baskı altında tutulamaz.
- D) Bu hak yalnızca belirli şehirlerde geçerlidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kimse inancı nedeniyle baskı altında tutulamaz.
Vicdan ve inanç hürriyeti, herkesin inancı nedeniyle baskı görmeden yaşayabilmesini güvenceye alır. Herkesin aynı inanca sahip olmasını zorunlu tutmak bu hakkı çiğnemektir.
Kolay
17Yaşadığı ilde meydana gelen depremden sonra Kerem, okulunda kurulan yardım masasında gönüllü olarak görev alıyor; depremzedeler için toplanan battaniye ve gıdaları kolilere yerleştiriyor. Kerem'in davranışı, sorumluluk sahibi bir vatandaşın aşağıdaki özelliklerinden hangisine örnektir?
- A) Kamu mallarını ve ortak alanları özenle kullanma
- B) Olağanüstü durumlarda yardımlaşma ve dayanışmaya katılma
- C) Vergi vermenin ve oy kullanmanın önemini bilme
- D) Toplumsal sorunların çözümü için öneri sunma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Olağanüstü durumlarda yardımlaşma ve dayanışmaya katılma
Ders kitabında sorumluluk sahibi vatandaşın, ülkede yaşanan salgın ve afet gibi olağanüstü durumlarda yardımlaşma ve dayanışma faaliyetlerine katıldığı belirtilir; Kerem'in depremzedeler için koli hazırlaması buna örnektir. Kerem bir çözüm önerisi sunmamıştır; davranışı kamu mallarının kullanımıyla ya da vergi ve oy vermeyle de ilgili değildir.
Kolay
18Teneffüste top oynarken yanlışlıkla okulun camını kıran Ayaz, durumu hemen nöbetçi öğretmene anlatıyor ve camın onarım masrafını harçlığından karşılamayı teklif ediyor. Ayaz'ın bu davranışı aşağıdaki kavramlardan hangisiyle en iyi açıklanır?
- A) Özgürlük
- B) Eşitlik
- C) Sorumluluk
- D) Talep
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sorumluluk
Ders kitabında sorumluluk, kişinin kendi davranışlarının ya da kendi yetki alanına giren bir olayın sonuçlarını üstlenmesi diye tanımlanır. Ayaz, camı kırmasının sonucunu üstlenerek sorumluluk göstermiştir. Özgürlük kişinin kısıtlamaya bağlı olmadan düşünüp davranabilmesidir; eşitlik ve talep kavramları da Ayaz'ın davranışının sonucunu üstlenmesini anlatmaz.
Orta
19Bir sınıfta üç kural konuşuluyor: Büyüklere selam vermek, bayramlarda akrabaları ziyaret etmek ve araç kullanırken emniyet kemeri takmak. Öğretmen, bu kurallardan birinin diğer ikisinden farklı türde bir kural olduğunu söylüyor. Emniyet kemeri kuralını diğer iki kuraldan ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yalnızca aile içinde uygulanması
- B) Devletçe konulup yaptırıma bağlanması
- C) Uyulmasının kişinin isteğine kalması
- D) Yazısız olarak kuşaktan kuşağa geçmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Devletçe konulup yaptırıma bağlanması
Emniyet kemeri takmak bir hukuk kuralıdır; devlet tarafından konulur ve uymayana para cezası gibi bir yaptırım uygulanır. Selam vermek ve bayram ziyareti görgü ve gelenek kurallarıdır; bunlar kuşaktan kuşağa geçer ama devlet yaptırımı yoktur.
Orta
20Okulunun önündeki yaya geçidinin çizgileri silindiği için karşıya geçmekte zorlanan Melis, ailesiyle birlikte belediyeye yazılı bir başvuru yapıyor. Bir hafta sonra yaya geçidinin çizgileri yeniden boyanıyor. Melis'in ailesi bu başvuruyla hangi hakkını kullanmıştır?
- A) Seçme hakkı
- B) Mülkiyet hakkı
- C) Özel hayatın gizliliği hakkı
- D) Dilekçe hakkı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Dilekçe hakkı
Vatandaşların istek ve şikâyetlerini yetkili makamlara yazılı olarak bildirmesi dilekçe hakkının kullanılmasıdır. Seçme hakkı ise seçimlerde oy vererek yöneticileri belirlemektir; belediyeye istek bildirmek bu hakla ilgili değildir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.