6. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz
Yönetimin Karar Alma Sürecini Etkileyen Unsurlar
- karar alma
- katılım hakkı
- siyasi parti
- sivil toplum kuruluşu
- kamuoyu
- medya
- seçme ve seçilme hakkı
Vatandaşlar yönetimin karar alma sürecini nasıl etkiler?
Yönetimin karar alma süreci, demokratik bir ülkede yalnızca yöneticilerin değil, vatandaşların da etkilediği bir süreçtir. Yönetime katılmanın en temel yolu seçme ve seçilme hakkını kullanmaktır. Siyasi parti, belirli bir görüşü savunan ve yönetimde söz sahibi olmak isteyen örgütlenmiş kuruluştur. Sivil toplum kuruluşu (STK) ise devletten ve özel sektörden bağımsız, gönüllülük esasıyla belirli bir amaç için bir araya gelen vatandaşların kuruluşudur. Kamuoyu, toplumu ilgilendiren bir konuda halkın benimsediği ortak düşüncedir; gazete, radyo, televizyon ve genel ağ gibi medya araçları kamuoyunun oluşmasında etkilidir. Çocukların da katılım hakkı vardır: BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (1989) çocukların kendilerini ilgilendiren konularda görüş bildirebileceğini belirtir ve Türkiye sözleşmeyi 1990'da imzalamıştır. Medyadaki her bilgi doğru olmayabileceği için haberler farklı kaynaklardan kontrol edilmelidir.
Yönetimin Karar Alma Sürecini Etkileyen Unsurlar: konu anlatımı ve özeti
Demokratik bir ülkede yönetim kararlarını yalnızca yöneticiler değil, vatandaşlar da etkiler. Bu konu, vatandaşların karar alma sürecine hangi yollarla katılabileceğini anlatır.
- Yönetime katılmanın en temel yolu seçme ve seçilme hakkını kullanmaktır.
- Siyasi parti, belirli bir görüşü savunan ve yönetimde söz sahibi olmak isteyen örgütlenmiş kuruluştur.
- Sivil toplum kuruluşu (STK), devletten ve özel sektörden bağımsız, gönüllülük esasıyla belirli bir amaç için bir araya gelen vatandaşların kuruluşudur.
- Kamuoyu, toplumu ilgilendiren bir konuda halkın benimsediği ortak düşüncedir. Medya (gazete, radyo, televizyon, genel ağ) kamuoyunun oluşmasında etkilidir.
- Çocukların da katılım hakkı vardır. BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme (1989) çocukların kendilerini ilgilendiren konularda görüşlerini özgürce söyleyebileceğini belirtir. Türkiye sözleşmeyi 1990'da imzalamıştır.
- Ailede tatil planı yapılırken ya da okulda kulüp seçilirken fikrinin sorulması katılım hakkına örnektir.
- TBMM'nin açılışı (23 Nisan 1920) ve Cumhuriyet'in ilanı (29 Ekim 1923) millî egemenliği güçlendiren gelişmelerdir.
Unutma: Medyadan aldığın her bilgi doğru olmayabilir; kamuoyunu etkileyen bir haberi farklı kaynaklardan kontrol etmelisin.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Yönetim kararlarını etkilemenin yollarını okulundaki bir örnekle somutlaştır.
- Seçim: Sınıf başkanını oyunla seçmen, ülkede seçme hakkının küçük bir örneğidir.
- Örgütlenme: Okul kulübü kurup bir amaç için birlikte çalışmak, sivil toplum kuruluşlarının yaptığına benzer.
- Kamuoyu: Bir konuda okulun çoğunluğunun aynı görüşte olması, kararları etkileyebilir.
- Medya: Okul gazetesinde çıkan bir haber, sorunun fark edilmesini sağlayabilir.
Günlük hayattan: Okul bahçesine bank konulmasını isteyen öğrenciler imza toplayıp öğrenci meclisi aracılığıyla okul yönetimine iletebilir. Bu, katılım hakkının kullanılmasıdır.
Sık yapılan hata: "Çocuklar oy kullanamadığı için yönetime hiç katılamaz." Doğrusu: Çocukların kendilerini ilgilendiren konularda görüş bildirme hakkı vardır; ailede, okulda ve öğrenci meclislerinde bu hak kullanılabilir.
Derinleş
Bir hafta boyunca haberlerde yer alan ve çocukları ilgilendiren bir konuyu (okul servisleri, oyun alanları, ekran süresi gibi) izle. Aynı haberin iki farklı kaynakta nasıl anlatıldığını karşılaştır; başlıklar, kullanılan sözcükler ve verilen bilgiler aynı mı? Medyanın kamuoyunu nasıl etkileyebileceğini tartış ve bir haberi doğrulamak için kendine bir kontrol listesi hazırla.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
SB.6.4.1Yönetimin karar alma sürecini etkileyen unsurları çözümleyebilme
- a) Yönetimin karar alma sürecini etkileyen unsurları belirler.
- b) Yönetimin karar alma sürecini etkileyen unsurlar arasındaki ilişkiyi belirler.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Ali'nin dedesi sabahları gazete okuyor, öğleden sonra radyo dinliyor; ablası ise haberleri telefonundaki haber sitelerinden takip ediyor. Ailedeki herkes ülkede ve dünyada olup bitenleri bu araçlar sayesinde öğreniyor. Ali'nin ailesinin haber almak için kullandığı araçların tümü hangi kavramla ifade edilir?
- A) Kamuoyu
- B) Medya
- C) Seçim
- D) Dilekçe
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Medya
Gazete, radyo, televizyon, dergi ve genel ağ gibi kitle iletişim araçlarının tümüne medya denir. Kamuoyu ise bu araçlarla değil, halkın bir konudaki ortak düşüncesiyle ilgili bir kavramdır.
Kolay
2Sınıfta "Ülkemizin yönetimine nasıl katılırız?" konusu tartışılıyor. Selin her akşam haberleri izlediğini, Barış ise ulaşım kurallarına dikkat ettiğini söylüyor. Öğretmen, bunların güzel davranışlar olduğunu ama ülkeyi kimin yöneteceğini belirlemeye doğrudan etki etmediğini hatırlatıyor. Öğretmene göre vatandaşın ülke yönetimine katılmasının en temel yolu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gündemi her gün yakından izlemek
- B) Trafikte kurallara özenle uymak
- C) Vergi ödemelerini zamanında yapmak
- D) Seçimlerde oy kullanmak, aday olmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Seçimlerde oy kullanmak, aday olmak
Vatandaşlar, seçme ve seçilme hakkını kullanarak ülkeyi kimlerin yöneteceğini doğrudan belirler; bu, yönetime katılmanın en temel yoludur. Gündemi izlemek bilinçli olmayı sağlar ama tek başına yöneticileri belirlemez.
Kolay
3Kemal'in annesi, hafta sonları sokak hayvanlarını besleyen bir derneğe gönüllü olarak katılıyor. Dernek, belediyeden ya da bir şirketten emir almadan kendi üyelerinin kararlarıyla çalışıyor; üyeler bu işten para kazanmıyor. Kemal'in annesinin katıldığı kuruluş hangi gruba girer?
- A) Sivil toplum kuruluşu
- B) Siyasi parti teşkilatı
- C) Belediye meclisi
- D) Bakanlık birimi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sivil toplum kuruluşu
Devletten ve özel şirketlerden bağımsız olarak, gönüllülük esasıyla ortak bir amaç için kurulan dernekler sivil toplum kuruluşudur. Belediye meclisi ise seçimle gelen üyelerden oluşan bir yerel yönetim organıdır, gönüllü bir kuruluş değildir.
Kolay
4Bir haber sitesi, şehirdeki bisiklet yolları hakkında anket yapıyor. Katılanların büyük çoğunluğu bisiklet yollarının artırılmasını istiyor ve yerel televizyonlar da bu sonucu haber yapıyor. Belediye, yeni ulaşım planını hazırlarken halkın bu ortak düşüncesini dikkate alıyor. Belediyenin dikkate aldığı bu ortak düşünce hangi kavramla ifade edilir?
- A) Medya
- B) Siyasi parti
- C) Kamuoyu
- D) Anayasa
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kamuoyu
Toplumu ilgilendiren bir konuda halkın çoğunluğunun benimsediği ortak düşünceye kamuoyu denir. Medya (haber sitesi, televizyon) bu düşüncenin duyulmasını sağlayan araçtır; düşüncenin kendisi değildir.
Kolay
5Bir gazetede şu cümle yer alıyor: “Belirli bir görüşü savunan bu kuruluşun amacı, seçimlerde başarılı olarak ülke yönetiminde söz sahibi olmaktır.” Haberde sözü edilen kuruluş aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Spor kulübü
- B) Sivil toplum kuruluşu
- C) Okul aile birliği
- D) Siyasi parti
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Siyasi parti
Yönetimde söz sahibi olmayı amaçlayan örgütlenmiş kuruluş siyasi partidir. Sivil toplum kuruluşları belirli bir amaç için çalışır ama seçimle yönetime gelmeyi hedeflemez.
Kolay
6Bir ilçede yapılan araştırmada halkın büyük kısmının pazar yerinin taşınmasına karşı olduğu ortaya çıkmıştır. Toplumu ilgilendiren bir konuda halkın benimsediği bu ortak düşünceye ne ad verilir?
- A) Kamuoyu
- B) Medya
- C) Anayasa
- D) Egemenlik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kamuoyu
Toplumu ilgilendiren bir konuda halkın ortak düşüncesine kamuoyu denir. Medya ise kamuoyunun oluşmasında etkili olan araçtır, ortak düşüncenin kendisi değildir.
Kolay
7Elif, bir haber sitesinde gördüğü “Okulların tatil süresi uzatıldı” başlıklı haberi hemen arkadaşlarıyla paylaşmak istiyor. Annesi önce haberi resmî kaynaklardan ve başka haber kaynaklarından kontrol etmesini söylüyor. Annesinin bu uyarısının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çocukların haber okuyamaması
- B) Haber sitelerinin yasak olması
- C) Medyadaki her bilginin doğru olmayabilmesi
- D) Haberlerin yalnız gazetede çıkması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Medyadaki her bilginin doğru olmayabilmesi
Medyadan alınan her bilgi doğru olmayabilir; bu yüzden haber farklı kaynaklardan kontrol edilmelidir. Haber siteleri yasak değildir, yalnızca güvenilirlik sınanmalıdır.
Kolay
8Zeynep'in teyzesi belediye meclis üyeliğine aday olmuş ve seçimi kazanmıştır. Zeynep'in teyzesi yönetime katılırken hangi hakkını kullanmıştır?
- A) Dilekçe hakkı
- B) Seçilme hakkı
- C) Katılım hakkı
- D) Seçme hakkı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Seçilme hakkı
Aday olup seçilerek görev almak seçilme hakkıdır. Seçme hakkı ise oy vererek temsilci belirlemeyi anlatır.
Kolay
9Okulda bir öğrenci, millî bayramlarla ilgili bir pano hazırlıyor. Panoya “Bu gün, Türkiye Büyük Millet Meclisi açılmış ve millî egemenlik güçlenmiştir.” notunu yazıyor. Bu not hangi tarihin altına yazılmalıdır?
- A) 30 Ağustos 1922
- B) 19 Mayıs 1919
- C) 29 Ekim 1923
- D) 23 Nisan 1920
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 23 Nisan 1920
TBMM 23 Nisan 1920'de açılmıştır. 29 Ekim 1923 ise Cumhuriyet'in ilan edildiği tarihtir.
Kolay
10Yusuf'un ablası 18 yaşını doldurduktan sonraki ilk seçimde sandığa giderek oyunu kullanmıştır. Yusuf, ablasının bu davranışıyla yönetime katıldığını düşünmektedir. Yusuf'un ablasının kullandığı hak aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mülkiyet hakkı
- B) Eğitim hakkı
- C) Seçme hakkı
- D) Dilekçe hakkı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Seçme hakkı
Seçimlerde oy kullanmak, seçme hakkının kullanılmasıdır. Dilekçe hakkı da yönetime katılma yollarından biridir ancak oy vermeyle ilgili değildir.
Kolay
11Sınıf tahtasında şu kavramlar yazılıdır: özgürlük, eşitlik, esaret, çoğulculuk. Bu kavramlardan hangisi demokrasinin niteliklerinden biri değildir?
- A) Çoğulculuk
- B) Esaret
- C) Özgürlük
- D) Eşitlik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Esaret
Esaret, kişinin özgürlüğünün elinden alınması demektir ve demokrasiyle bağdaşmaz. Özgürlük, eşitlik ve çoğulculuk ise demokrasinin nitelikleridir.
Kolay
12Defne'nin babası her yıl bir derneğin fidan dikme etkinliğine katılıyor. Dernek devlete ya da bir şirkete bağlı değil; üyeler gönüllü olarak çalışıyor. Bu derneğin türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Siyasi parti
- B) Sivil toplum kuruluşu
- C) Özel şirket
- D) Kamu kurumu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sivil toplum kuruluşu
Devletten ve özel sektörden bağımsız, gönüllülük esasıyla çalışan kuruluşlar sivil toplum kuruluşudur. Kamu kurumu devlete bağlı olduğu için bu tanıma uymaz.
Kolay
13Okulda kulüp seçimi yapılırken öğretmen, Can'a hangi kulüpte olmak istediğini sormuş ve tercihini dikkate almıştır. Bu durum Can'ın hangi hakkını kullanmasına örnektir?
- A) Seçilme hakkı
- B) Mülkiyet hakkı
- C) Katılım hakkı
- D) Barınma hakkı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Katılım hakkı
Kendisini ilgilendiren bir kararda fikrinin sorulması ve dikkate alınması katılım hakkına örnektir. Seçilme hakkı ise bir göreve aday olup seçilebilmeyi anlatır.
Kolay
14Aşağıdakilerden hangisi medya araçlarından biri değildir?
- A) Muhtarlık
- B) Televizyon
- C) Gazete
- D) Radyo
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Muhtarlık
Gazete, radyo, televizyon ve genel ağ medya araçlarıdır. Muhtarlık ise yerel yönetim birimidir, bir iletişim aracı değildir.
Kolay
15BM Çocuk Haklarına Dair Sözleşme dört temel ilke üzerine kurulmuştur. Bu ilkelerden biri çocukların kendilerini etkileyen kararlarda görüşlerini serbestçe söyleyebilmesini ve karar süreçlerine dâhil edilmesini öngörür. Sözü edilen ilke aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ayrım gözetmeme
- B) Yaşama ve gelişme hakkı
- C) Katılım hakkı
- D) Çocuğun yüksek yararı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Katılım hakkı
Kararlarda görüş bildirme ve karar sürecine dâhil olma katılım hakkının konusudur. Ayrım gözetmeme ise çocuklar arasında fark yapılmamasını anlatır.
Kolay
16Ders kitabında şu tanım yer alıyor: “Başka insanların hak ve özgürlüklerine saygı duymak şartıyla kişinin herhangi bir kısıtlamaya, zorlamaya uğramadan kendi düşüncesine dayanarak karar verebilmesi ve davranabilmesi.” Bu tanım hangi kavrama aittir?
- A) Özgürlük
- B) Sorumluluk
- C) Kamuoyu
- D) Eşitlik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Özgürlük
Zorlama olmadan kendi düşüncesine göre karar verebilmek özgürlüğün tanımıdır. Sorumluluk ise kişinin üstlendiği görevleri yerine getirmesidir.
Kolay
17On iki yaşındaki Ece, okulunun yakınındaki parkta salıncakların kırık olduğunu fark ediyor. Sınıf arkadaşlarıyla okulda afişler hazırlayarak konuya dikkat çekiyor, ardından sorunu ve çözüm önerilerini okul müdürüne yazılı olarak iletiyor. Ece'nin davranışıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Seçme yaşına gelmeden de toplumu ilgilendiren kararlara katkı sunmuştur.
- B) Yönetime katılmanın tek yolu olan oy verme hakkını kullanmıştır.
- C) Bir siyasi partiye üye olarak yönetimde söz sahibi olmuştur.
- D) Sorunun çözümünü yalnızca yetişkinlere bırakmanın doğru olduğunu göstermiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Seçme yaşına gelmeden de toplumu ilgilendiren kararlara katkı sunmuştur.
Ders kitabına göre çocuklar farkındalık yaratarak, sorular sorarak ve çözüm odaklı yaklaşımlar sergileyerek toplumu ilgilendiren kararlara katkıda bulunabilir; yönetime katılma hakkı ise kanunlarla belirlenen yaşa gelince kullanılır. Ece oy kullanmamış, bir partiye de üye olmamıştır. Sorunu yetişkinlere bırakmak yerine kendisi harekete geçmiştir; oy vermek de yönetime katılmanın tek yolu değildir.
Kolay
18Bir mahallenin sakinleri, akşamları karanlık kalan parkla ilgili şikâyetlerini muhtara iletir. Muhtar bu şikâyetleri belediyeye yazılı olarak bildirir ve belediye meclisi konuyu bir sonraki toplantıda görüşülecek konular arasına alır. Bu gelişmeler, yönetimin karar alma sürecinin hangi aşamasına örnektir?
- A) Kararın uygulanması
- B) Sorunun gündeme getirilmesi
- C) Kararın değerlendirilmesi
- D) Karar verme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sorunun gündeme getirilmesi
Ders kitabına göre demokratik yönetimlerde karar alma süreci sorunun gündeme getirilmesiyle başlar; ardından çözüm önerileri geliştirilir, karar verilir, karar uygulanır ve değerlendirilir. Örnekte henüz bir karar verilmemiş, park sorunu yalnızca meclisin görüşeceği konular arasına alınmıştır. Bu yüzden karar verme, uygulama ve değerlendirme aşamalarına geçilmemiştir.
Orta
19Sınıf panosuna "Çocuk Hakları" afişi hazırlayan Eda, Birleşmiş Milletler Çocuk Haklarına Dair Sözleşme'nin dört temel ilkesini yazmak istiyor. Afişi hazırlarken listeye yanlışlıkla yetişkinlere tanınan bir hakkı da ekliyor. Eda'nın listesindeki aşağıdakilerden hangisi sözleşmenin temel ilkelerinden biri değildir?
- A) Ayrım gözetmeme
- B) Çocuğun yüksek yararı
- C) Katılım hakkı
- D) Seçme ve seçilme hakkı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Seçme ve seçilme hakkı
Sözleşmenin dört temel ilkesi ayrım gözetmeme, çocuğun yüksek yararı, yaşama ve gelişme hakkı ile katılım hakkıdır. Seçme ve seçilme hakkı ise ülkemizde 18 yaşını dolduran vatandaşlara tanınan siyasi bir haktır. Katılım hakkı oy kullanmayı çağrıştırsa da çocuğun kendisini ilgilendiren kararlarda fikrinin alınması anlamına gelir.
Orta
20Aynı mahallede iki kuruluş çalışıyor: Biri çevre temizliği için gönüllüleri bir araya getiren bir dernek, öteki ise bir siyasi partinin ilçe teşkilatı. İkisinin üyeleri de kendi istekleriyle bir araya gelmiş ve toplumun sorunlarına çözüm arıyor. Siyasi partiyi bu dernekten ayıran temel özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gönüllülük esasına göre kurulmuş olması
- B) Vatandaşların bir araya gelmesiyle oluşması
- C) Seçimlere katılıp yönetime gelmeyi amaçlaması
- D) Toplumsal sorunlara çözüm önerileri sunması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Seçimlere katılıp yönetime gelmeyi amaçlaması
Siyasi partiler seçimlere katılarak ülke ya da yerel yönetimde söz sahibi olmayı amaçlar; sivil toplum kuruluşlarının böyle bir amacı yoktur. Gönüllülük ve vatandaşların bir araya gelmesi iki kuruluşta da bulunduğu için ayırt edici özellik değildir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.