7. Sınıf Fen Bilimleri · Sürdürülebilir Yaşam ve Enerji

Besin Zinciri ve Enerji Akışı

üretici
tüketici
ayrıştırıcı
besin zinciri
besin ağı
ekoloji piramidi
enerji akışı
biyolojik birikim

Besin zincirinde enerji akışı nasıl gerçekleşir?

Besin zinciri, enerjinin üreticilerden tüketicilere aktarıldığı beslenme sırasıdır; buğdayı farenin, fareyi yılanın, yılanı kartalın yemesi buna örnektir. Enerji akışı Güneş’ten başlar, çünkü bitkiler ve algler gibi üreticiler güneş enerjisini kullanarak kendi besinlerini üretir. Tüketiciler besinlerini başka canlılardan alır; otçullar bitkilerle, etçiller hayvanlarla, hem etçil hem otçul canlılar ikisiyle de beslenir. Bakteri ve mantar gibi ayrıştırıcılar ölü canlıları ve atıkları çürüterek maddelerin ekosisteme dönmesini sağlar. Birden çok besin zincirinin iç içe geçmesiyle besin ağı oluşur. Ekoloji piramidinde yukarı çıktıkça canlı sayısı ve aktarılan enerji azalır, çünkü her canlı enerjinin büyük kısmını kendi yaşamı için harcar. Tarım ilaçları gibi zehirli maddeler ise yukarı çıktıkça birikir; bu biyolojik birikimden en çok en üstteki tüketiciler zarar görür. Zincirdeki ok, yenen canlıdan yiyen canlıya doğrudur.

Besin Zinciri ve Enerji Akışı: konu anlatımı ve özeti

Doğadaki tüm canlılar enerjiyi besinlerden alır ve bu enerji bir canlıdan diğerine aktarılır. Bu konu üretici, tüketici ve ayrıştırıcıları, besin zinciri ve ağını, ekoloji piramidini anlatır.

Üreticiler (bitkiler, algler) güneş enerjisini kullanarak kendi besinlerini üretir. Bu yüzden enerji akışı Güneş'ten başlar.
Tüketiciler besinlerini başka canlılardan alır: otçullar bitkilerle, etçiller başka hayvanlarla, hem etçil hem otçul canlılar ikisiyle de beslenir.
Ayrıştırıcılar (çürükçüller) olan bakteri ve mantarlar, ölü canlıları ve atıkları çürüterek maddelerin yeniden ekosisteme dönmesini sağlar.
Besin zinciri, canlıların beslenme sırasını gösterir: buğday → fare → yılan → kartal. Birden çok besin zincirinin iç içe geçmesiyle besin ağı oluşur.
Ekoloji piramidindeki her katmana beslenme basamağı denir. Yukarı çıktıkça canlı sayısı ve aktarılan enerji azalır, çünkü her canlı enerjinin büyük kısmını kendi yaşamı için harcar.
Ekoloji piramidi: buğday → fare → yılan → kartal zincirinde yukarı çıktıkça canlı sayısı ve aktarılan enerji azalır
Biyolojik birikim: tarım ilaçları gibi zehirli maddeler canlıların vücudundan kolayca atılamaz. Piramitte yukarı çıktıkça birikerek artar; en çok zararı en üstteki tüketiciler görür.

Unutma: Besin zincirindeki ok, enerjinin aktarıldığı yönü, yani yenen canlıdan yiyen canlıya doğru gösterir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Besin zincirini okurken okun anlamını doğru bilmen gerekir: Ok, enerjinin gittiği yönü gösterir, yani yenen canlıdan yiyen canlıya doğrudur.

Bir zinciri adım adım çöz: ot → çekirge → kurbağa → yılan

Ot: Üretici. Güneş enerjisiyle kendi besinini üretir.
Çekirge: Otçul tüketici. Otu yer.
Kurbağa: Etçil tüketici. Çekirgeyi yer.
Yılan: Etçil tüketici. Kurbağayı yer.

Zincirde yukarı çıktıkça aktarılan enerji azalır; çünkü her canlı aldığı enerjinin büyük kısmını kendi yaşamı için harcar.

Günlük hayattan: Bahçeye atılan meyve kabukları zamanla çürüyüp toprağa karışır. Bunu yapan bakteri ve mantarlar ayrıştırıcıdır.

Sık yapılan hata: "Ok, yiyen canlıdan yenen canlıya doğru çizilir." Doğrusu: Ok enerjinin akışını gösterir; ot → çekirge, "enerji ottan çekirgeye geçer" demektir.

Derinleş

Tarım ilaçlarının besin zincirinde birikerek en üstteki canlılara daha çok zarar verdiği bilinir. Bir tarım alanında zararlı böceklerle ilaç kullanmadan mücadele etmenin yollarını araştır (uğur böceği gibi doğal düşmanlardan yararlanmak gibi). Bu yöntemlerin üreticiye maliyeti, verimi ve doğaya etkisi bakımından ilaçlı mücadeleyle karşılaştırıldığı bir tablo hazırla ve tercihini gerekçelendir.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FB.7.7.1Besin zincirindeki canlılar arasındaki ilişkileri yapılandırabilme
- a) Besin zincirindeki canlılar arasındaki nedensel ilişkileri ortaya koyar.
- b) Besin zincirini uyumlu bir bütün olarak açıklar.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Mehmet defterine "Havuç → Tavşan → Tilki" besin zincirini çiziyor. Arkadaşı, okların ters çizildiğini çünkü tavşanın havucu yediğini söylüyor. Öğretmen ise Mehmet'in oklarının doğru yönde olduğunu açıklıyor. Besin zincirindeki okların yönü neyi gösterir?
- A) Besin olan canlıdan onunla beslenen canlıya enerji aktarımını
- B) Yiyen canlıdan yenen canlıya enerji aktarımını
- C) Canlıların boyca küçükten büyüğe sıralanışını
- D) Canlıların ömür uzunluklarının sıralanışını
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Besin olan canlıdan onunla beslenen canlıya enerji aktarımını
Ok, besin olan canlıdan onu yiyen tüketiciye doğru çizilir ve enerjinin aktarıldığı yönü gösterir; havuçtaki enerji tavşana geçer. Arkadaşının düşündüğü gibi okun "kim kimi yer" yönünde çizildiğini sanmak yaygın bir yanılgıdır.
Kolay
2Selin, okul bahçesinde gördüğü canlılarla bir besin zinciri kartı hazırlıyor: çimen, çekirge, serçe ve kedi. Kartları yerleştirirken zincirin başına, besinini kendisi üreten ve başka bir canlıyı yemeyen canlıyı koyması gerektiğini hatırlıyor. Selin'in zincirin ilk basamağına koyacağı canlı hangi gruptadır?
- A) Birincil tüketiciler
- B) Ayrıştırıcılar
- C) Etçil hayvanlar
- D) Üreticiler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Üreticiler
Besin zinciri, güneş ışığından yararlanarak kendi besinini üreten bitki ve alg gibi üreticilerle başlar; bu zincirde çimendir. Çekirge birincil tüketicidir; otla beslendiği için zincirin başında sanılabilir ama besinini kendisi üretmez.
Kolay
3Bir gölde yosunlar su pirelerine, su pireleri küçük balıklara, küçük balıklar da balıkçıl kuşlarına besin oluyor. Bir araştırmacı, bu göldeki tüm canlıların kullandığı enerjinin nereden geldiğini bulmak için zinciri en başa kadar izliyor. Bu ekosistemdeki enerji akışı hangi kaynaktan başlar?
- A) Toprak
- B) Ayrıştırıcılar
- C) Su
- D) Güneş
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Güneş
Yosunlar güneş ışığını kullanarak fotosentezle besin üretir; zincirdeki enerjinin tamamı bu besinle aktarılır, yani enerji akışı Güneş'ten başlar. Su fotosentez için gereklidir ama enerji kaynağı değildir.
Kolay
4Sonbaharda Can, ormanda yere düşmüş yaprakların ve devrilmiş bir ağaç gövdesinin zamanla yumuşayıp ufalandığını görüyor. Gövdenin üzerinde mantarlar bitmiş. Öğretmeni, bu süreçte maddelerin toprağa geri döndüğünü söylüyor. Ölü canlıları çürüterek maddelerin toprağa dönmesini sağlayan canlılar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Otçul memeli hayvanlar
- B) Fotosentez yapan bitkiler
- C) Yırtıcı kuşlar ve memeliler
- D) Bazı bakteri ve mantarlar
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bazı bakteri ve mantarlar
Ayrıştırıcılar (çürükçüller) olan bazı bakteri ve mantarlar ölü canlıları ve atıkları ayrıştırarak maddeleri toprağa geri kazandırır. Bitkiler toprağa düşen yaprakları ayrıştırmaz; topraktaki maddeleri yeniden kullanırlar.
Kolay
5Kerem pikniğe gittiğinde bir tırtılın yaprak yediğini gözlemliyor. Bu beslenme ilişkisinde tırtıl hangi basamakta yer alır?
- A) İkincil tüketici
- B) Birincil tüketici
- C) Ayrıştırıcı
- D) Üretici
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Birincil tüketici
Doğrudan üreticiyle, yani yaprakla beslenen tırtıl birincil tüketicidir. Üretici ise tırtılın yediği yapraktır.
Kolay
6Ayşe öğle yemeğinde yalnızca domates, biber ve ekmekten oluşan bir öğün yiyor. Bu öğüne göre Ayşe besin zincirinde hangi basamakta yer alır?
- A) İkincil tüketici
- B) Üretici
- C) Ayrıştırıcı
- D) Birincil tüketici
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Birincil tüketici
Ayşe'nin öğünündeki besinlerin hepsi bitkisel kaynaklıdır; doğrudan üreticiyle beslendiği için birincil tüketicidir. Hayvansal bir besin yeseydi ikincil tüketici konumunda olurdu.
Kolay
7Bitkiler kendi besinlerini üretirken hangi enerji kaynağından yararlanır?
- A) Topraktaki ölü canlılardan gelen enerji
- B) Ayrıştırıcıların ürettiği enerji
- C) Otçul hayvanlardan aldıkları enerji
- D) Güneş'ten gelen ışık enerjisi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Güneş'ten gelen ışık enerjisi
Bitkiler Güneş'ten aldıkları ışık enerjisini kullanarak besin üretir; bu yüzden enerji akışı Güneş'ten başlar. Bitkiler enerjiyi hayvanlardan almaz.
Kolay
8Tüketiciler ile ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Yalnızca ölü canlılarla beslenirler.
- B) Besinlerini başka canlılardan hazır alırlar.
- C) Güneş enerjisiyle kendi besinlerini üretirler.
- D) Besin zincirinin ilk basamağında bulunurlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Besinlerini başka canlılardan hazır alırlar.
Tüketiciler besinlerini üreticilerden ya da başka tüketicilerden alır. Kendi besinini üreten ve zincirin ilk basamağında bulunan canlılar üreticilerdir.
Kolay
9Ekoloji piramidindeki her bir katmana ne ad verilir?
- A) Besin ağı
- B) Enerji kaynağı
- C) Beslenme basamağı
- D) Ayrıştırıcı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Beslenme basamağı
Ekoloji piramidinde her katman bir beslenme basamağıdır; tabanda üreticiler, üstte tüketiciler yer alır. Besin ağı, iç içe geçmiş besin zincirlerinden oluşur.
Kolay
10Kurt, yalnızca başka hayvanları avlayarak beslenir. Kurt beslenme şekline göre hangi gruba girer?
- A) Ayrıştırıcı
- B) Otçul tüketici
- C) Etçil tüketici
- D) Üretici
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Etçil tüketici
Başka hayvanlarla beslenen tüketicilere etçil denir; kurt bu gruptadır. Otçullar ise bitkilerle beslenir.
Kolay
11Bir ormanda birçok besin zinciri birbirine bağlanarak iç içe geçmiş bir yapı oluşturur. Bu yapıya ne ad verilir?
- A) Besin ağı
- B) Biyolojik birikim
- C) Beslenme basamağı
- D) Ekoloji piramidi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Besin ağı
Birden çok besin zincirinin iç içe geçmesiyle besin ağı oluşur. Ekoloji piramidi ise canlıları beslenme basamaklarına göre gösterir.
Kolay
12Tarım ilaçları gibi zehirli maddelerin canlıların vücudundan kolayca atılamayıp besin zinciri boyunca birikmesine ne ad verilir?
- A) Ayrıştırma
- B) Enerji akışı
- C) Biyolojik birikim
- D) Besin ağı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Biyolojik birikim
Vücuttan atılamayan zehirli maddelerin besin zincirinde birikerek artmasına biyolojik birikim denir. Ayrıştırma ise ölü canlıların çürütülmesidir.
Kolay
13Aşağıdaki canlılardan hangisi ayrıştırıcıdır?
- A) Bakteri
- B) Buğday
- C) Serçe
- D) Çekirge
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bakteri
Bazı bakteri ve mantarlar, ölü canlıları ve atıkları çürüten ayrıştırıcılardır. Buğday üretici, çekirge ve serçe ise tüketicidir.
Kolay
14Denizlerde yaşayan algler, Güneş'ten aldıkları ışık enerjisini kullanarak kendi besinlerini üretir. Algler besin zincirinde hangi grupta yer alır?
- A) Üretici
- B) Birincil tüketici
- C) Ayrıştırıcı
- D) Etçil tüketici
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Üretici
Güneş enerjisini kullanarak kendi besinini üreten canlılar üreticidir. Tüketiciler ise besinlerini başka canlılardan hazır alır.
Kolay
15Aşağıdaki canlılardan hangisi yalnızca bitkilerle beslenen bir otçuldur?
- A) Yılan
- B) Geyik
- C) Kartal
- D) Kurt
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Geyik
Geyik otla beslenen bir otçuldur. Kartal, kurt ve yılan ise başka hayvanlarla beslenen etçillerdir.
Kolay
16Aşağıdaki besin zincirlerinden hangisi doğru yazılmıştır?
- A) Yonca → tavşan → tilki
- B) Yonca → tilki → tavşan
- C) Tilki → tavşan → yonca
- D) Tavşan → yonca → tilki
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yonca → tavşan → tilki
Besin zinciri üreticiyle başlar ve ok yenen canlıdan yiyen canlıya doğrudur: yonca tavşana, tavşan tilkiye besin olur. Tilki yoncayla beslenmediği için diğer sıralamalar yanlıştır.
Kolay
17Bir ormanda ot → tavşan → tilki besin zinciri bulunuyor. Bu ormandaki bazı bakteri ve mantarlar ayrıştırıcıdır. Ayrıştırıcılar bu zincirdeki hangi canlıların atıklarını ve ölülerini çürütebilir?
- A) Yalnızca zincirin ilk basamağındaki otların
- B) Yalnızca zincirin son basamağındaki tilkinin
- C) Yalnızca tüketici olan tavşan ile tilkinin
- D) Ot, tavşan ve tilkinin, yani her basamaktakinin
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ot, tavşan ve tilkinin, yani her basamaktakinin
Ayrıştırıcılar besin atıkları, dışkı gibi canlı atıklarını ve canlılığını yitirmiş organizmaları çürüterek maddelerin ekosisteme dönmesini sağlar. Bu yüzden besin zincirinin her basamağında bulunabilirler: Ölen otlar da, tavşan ve tilkinin atıkları ve ölüleri de ayrıştırıcılarca çürütülür. Ayrıştırıcıları yalnız bitkilere ya da yalnız tüketicilere bağlamak yanılgıdır.
Kolay
18Bir öğrenci defterine "buğday → yonca → mısır" diye bir besin zinciri yazıyor. Öğretmeni bu zincirin doğru olmadığını söylüyor. Zincirin hatalı olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Üç canlı da üretici olduğu için biri ötekiyle beslenmez.
- B) Oklar tüketiciden üreticiye doğru ters çizilmiştir.
- C) Zincirde ayrıştırıcı bulunmadığı için zincir eksiktir.
- D) Zincir üç basamaklı olduğu için bir basamak eksiktir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Üç canlı da üretici olduğu için biri ötekiyle beslenmez.
Buğday, yonca ve mısır bitkidir; üçü de kendi besinini üreten üreticidir. Besin zincirinde ok, besini sağlayan canlıdan onunla beslenen tüketiciye çizilir; üreticiler birbiriyle beslenmediği için aynı beslenme grubundaki bu canlılar zincir oluşturamaz. Zincirde tüketici olmadığı için okların yönünden söz edilemez. Besin zincirinde ayrıştırıcı yazılması zorunlu değildir; üç basamaklı zincirler de vardır (ot → tavşan → tilki).
Orta
19Köyde dedesinin yanında kalan Arda, tarladaki yoncanın kuzulara yem olarak verildiğini görüyor. Bayram için kesilen kuzunun etini ailece yediklerini düşünerek bir besin zinciri yazıyor: yonca → kuzu → insan. Arda'nın yazdığı bu besin zincirinde insan hangi konumdadır?
- A) Birincil tüketici
- B) Üretici
- C) Ayrıştırıcı
- D) İkincil tüketici
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İkincil tüketici
Yonca üretici, yoncayla beslenen kuzu birincil tüketicidir; kuzuyla beslenen insan bu zincirde ikincil tüketicidir. İnsan sebze yediğinde birincil tüketici olur, ama bu zincirde etle beslendiği için konumu ikincildir.
Orta
20Bir parkta çimen → çekirge → kirpi → tilki besin zinciri bulunuyor. Belediye, parkta çekirgelere karşı ilaçlama yapıyor ve çekirge sayısı kısa sürede çok azalıyor. Parktaki diğer koşullar değişmiyor. Kısa süre içinde çimen ve kirpi sayısının nasıl değişmesi beklenir?
- A) Çimen azalır, kirpi artar.
- B) Çimen ve kirpi birlikte artar.
- C) Çimen artar, kirpi azalır.
- D) Çimen ve kirpi değişmez.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çimen artar, kirpi azalır.
Çimeni yiyen çekirgeler azaldığı için çimen artar; besini olan çekirgeler azaldığı için kirpilerin sayısı da azalır. Zincirin tümünün aynı yönde değişeceğini düşünmek yanılgıdır; bir canlının azalması avını artırır, avcısını azaltır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.