7. Sınıf Sosyal Bilgiler · Yaşayan Demokrasimiz
Ülkemizde Demokrasinin Gelişimi
- demokrasi
- millî egemenlik
- çoğulculuk
- katılımcılık
- hukukun üstünlüğü
- seçme ve seçilme hakkı
- çok partili hayat
Türkiye'de demokrasi nasıl gelişti?
Türkiye'de demokrasi, Osmanlı'daki Tanzimat, Islahat ve meşrutiyet adımlarıyla başlayıp TBMM'nin açılışı, Cumhuriyet'in ilanı ve çok partili hayata geçişle gelişmiştir. Demokrasi, eski Yunanca "demos" (halk) ve "kratos" (iktidar) sözcüklerinden gelir ve halkın kendi kendini yönetmesi demektir. 23 Nisan 1920'de TBMM açıldı, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi. 1921 Anayasası "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir." ilkesini getirdi, 1924 Anayasası kanun önünde eşitliği güçlendirdi. Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası çok partili hayata geçiş denemeleriydi; ilk çok partili genel seçim 21 Temmuz 1946'da yapıldı. Türk kadını 1930'da belediye, 1933'te muhtarlık, 1934'te milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı. Demokrasinin temel nitelikleri arasında insan haklarına saygı, millî egemenlik, çoğulculuk ve hukukun üstünlüğü yer alır.
Ülkemizde Demokrasinin Gelişimi: konu anlatımı ve özeti
Demokrasi, eski Yunanca "demos" (halk) ve "kratos" (iktidar) sözcüklerinden gelir ve halkın kendi kendini yönetmesi demektir. Bu konu, demokrasinin temel niteliklerini ve ülkemizde nasıl geliştiğini anlatır.
- Dünyada demokrasiye giden yolda Atina'daki doğrudan demokrasi, 1215 Magna Carta, 1789 İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi ve 1948 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi önemli adımlardır.
- Demokrasinin temel nitelikleri: insan haklarına saygı, özgürlük, eşitlik, seçme ve seçilme hakkı, millî egemenlik, çoğulculuk, katılımcılık ve hukukun üstünlüğü.
- Osmanlı'da Tanzimat ve Islahat fermanları ile I. ve II. Meşrutiyet, halkın yönetime katılması yolunda ilk adımlardır.
- 23 Nisan 1920'de TBMM açıldı, 29 Ekim 1923'te Cumhuriyet ilan edildi. 1921 Anayasası "Egemenlik kayıtsız şartsız milletindir." ilkesini getirdi; 1924 Anayasası kanun önünde eşitliği güçlendirdi.
- Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası ve Serbest Cumhuriyet Fırkası çok partili hayata geçiş denemeleridir. İlk çok partili genel seçim 21 Temmuz 1946'da yapıldı.
- Türk kadını 1930'da belediye, 1933'te muhtarlık, 1934'te milletvekili seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı kazandı.
TBMM’nin açılışından ilk çok partili genel seçime demokrasinin gelişimi, 1920-1946
Unutma: Demokraside özgürlük sınırsız değildir; özgürlüğünü kullanırken başkalarının haklarını kısıtlamamalısın.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Demokrasinin gelişimini bir merdivenin basamakları gibi düşünebilirsin. Her basamak, halkın yönetime biraz daha fazla katılmasını sağlar.
- Hükümdarın gücü sınırlanır: Fermanlarla halkın hakları yazılı güvenceye alınır.
- Meclis açılır: Halkın temsilcileri yönetimde söz sahibi olur.
- Egemenlik millete geçer: Cumhuriyetle devlet başkanı da seçimle gelir.
- Seçme hakkı genişler: Kadınlar da seçme ve seçilme hakkı kazanır.
- Çok partili hayata geçilir: Halk farklı partiler arasında seçim yapabilir.
Günlük hayattan: Sınıfta önce yalnızca öğretmenin karar verdiğini, sonra öğrencilerin temsilci seçtiğini, en sonunda farklı adayların yarıştığı bir seçim yapıldığını düşün; bu da bir demokratikleşme sürecidir.
Sık yapılan hata: "Cumhuriyetin ilanıyla demokrasi tamamlandı." Doğrusu: Demokrasi bir süreçtir; çok partili hayat ve kadınların seçme hakkı gibi adımlar cumhuriyetin ilanından sonra gelmiştir.
Derinleş
Türkiye'de kadınların seçme ve seçilme hakkını kazandığı yılları başka birkaç ülkeyle karşılaştıran bir zaman çizelgesi hazırla. Farklı ülkelerde bu hakkın farklı zamanlarda tanınmasının sebepleri neler olabilir? Kaynaklarını belirt ve bilgileri birden fazla kaynaktan doğrula. Bir hakkın kanunla tanınması ile o hakkın gerçekten kullanılması arasında fark olabilir mi? Örnekle tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
SB.7.4.3Ülkemizdeki demokrasinin gelişimini, demokrasinin temel ilkeleri açısından yorumlayabilme
- a) Demokrasinin temel nitelikleri ile ülkemizin demokrasi tarihi arasındaki ilişkiyi görsel/işitsel/dijital tarihî kaynaklardan inceler.
- b) Demokrasinin temel nitelikleri ile ülkemizin demokrasi tarihi arasındaki ilişkiyi nesnel, doğru anlamı değiştirmeyecek bir şekilde yeniden ifade eder.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
113. yüzyılın başında İngiltere'de soylular, ağır vergiler koyan ve keyfî kararlar alan krala karşı ayaklandı. Sonunda kral, kendisinin de belirli kurallara uymasını ve kimsenin kanunsuz cezalandırılmamasını öngören bir belgeyi kabul etmek zorunda kaldı. 1215 yılında kabul edilen bu belge hangisidir?
- A) Magna Carta
- B) İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi
- C) Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi
- D) İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Magna Carta
Magna Carta (1215), İngiltere'de kralın yetkilerini sınırlandıran ve anayasal yönetimin temeli sayılan belgedir. İnsan ve Yurttaş Hakları Bildirgesi ise çok daha sonra, 1789'da Fransız İhtilali sırasında yayımlanmıştır.
Kolay
2Her yıl 23 Nisan'da okullarda gösteriler yapılır, çocuklar bayram coşkusu yaşar. Bu gün, İstanbul'un işgal edilmesinin ardından Ankara'da milletin temsilcilerinden oluşan yeni bir meclisin açıldığı günün yıl dönümüdür. Sözü edilen meclis hangi yıl açılmıştır?
- A) 1919
- B) 1920
- C) 1921
- D) 1923
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 1920
Türkiye Büyük Millet Meclisi 23 Nisan 1920'de Ankara'da açılmıştır. 1923, Cumhuriyet'in ilan edildiği yıldır; Meclis Cumhuriyet'ten önce açılmış ve Millî Mücadele'yi yönetmiştir.
Kolay
3Sosyal bilgiler öğretmeni tahtaya eski Yunanca iki sözcük yazıyor: "demos" ve "kratos". Ardından bu sözcüklerden türeyen kavramın, günümüzde birçok ülkenin yönetim biçimini adlandırdığını ve yönetimde söz hakkının kime ait olduğunu anlattığını söylüyor. Bu kavrama göre yönetimde asıl söz hakkı kime aittir?
- A) Halka
- B) Krala
- C) Orduya
- D) Zenginlere
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Halka
"Demos" halk, "kratos" güç ya da iktidar demektir; demokrasi halkın iktidarı anlamına gelir. Yönetimin tek bir kişiye, yani krala ait olduğu düzen ise monarşidir.
Kolay
4Millî Mücadele sürerken TBMM, ülkenin yönetimini düzenleyen bir anayasa kabul etti. Olağanüstü şartlarda hazırlanan bu kısa anayasanın ilk maddesinde egemenliğin hiçbir koşula bağlı olmadan millete ait olduğu belirtildi. Sözü edilen anayasa hangisidir?
- A) 1876 Kanun-i Esasi
- B) 1924 Teşkilât-ı Esasiye
- C) 1961 Anayasası
- D) 1921 Teşkilât-ı Esasiye
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 1921 Teşkilât-ı Esasiye
1921 Teşkilât-ı Esasiye Kanunu, Millî Mücadele yıllarında TBMM'nin kabul ettiği ve millî egemenliği esas alan ilk anayasadır. 1924 Anayasası da millî egemenliği benimser, ancak savaş bittikten ve Cumhuriyet ilan edildikten sonra kabul edilmiştir.
Kolay
5Bir ortaokulda kantinde satılacak ürünler için anket yapılıyor. Tüm öğrenciler ankete katılarak fikirlerini okul müdürlüğüne iletiyor. Bu durum demokrasinin en çok hangi temel niteliğiyle ilişkilidir?
- A) Katılımcılık
- B) Seçilme hakkı
- C) Millî egemenlik
- D) Hukukun üstünlüğü
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Katılımcılık
Öğrencilerin kendilerini ilgilendiren bir karara görüş bildirerek katılması katılımcılıktır. Ortada bir aday seçimi olmadığı için seçilme hakkıyla ilgili değildir.
Kolay
6Osmanlı Devleti'nde I. ve II. Meşrutiyetin ilanıyla meclis açıldı. Bu gelişmenin demokrasi açısından en önemli sonucu hangisidir?
- A) Kadınlar milletvekili seçme hakkı kazandı.
- B) Halk, sınırlı da olsa yönetime katılma hakkı elde etti.
- C) Yönetim biçimi cumhuriyet olarak ilan edildi.
- D) Çok partili hayata kesin olarak geçildi.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Halk, sınırlı da olsa yönetime katılma hakkı elde etti.
Meşrutiyetle açılan meclis sayesinde halk yönetime sınırlı biçimde katılabildi. Çok partili hayata kesin geçiş ve kadınların siyasi hakları Cumhuriyet döneminde gerçekleşmiştir.
Kolay
7Antik Yunan'ın Atina şehrinde oy hakkına sahip vatandaşlar meydanlarda toplanır, hazırlanan kanunlar ve devletle ilgili kararlar için doğrudan evet ya da hayır oyu kullanırdı. Bu uygulama demokrasinin hangi biçimine örnektir?
- A) Doğrudan demokrasi
- B) Temsilî demokrasi
- C) Parlamenter sistem
- D) Meşruti yönetim
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Doğrudan demokrasi
Atina'da halk kararlara aracı olmadan, kendisi oy vererek katılırdı; bu doğrudan demokrasidir. Temsilî demokraside ise halk kararları seçtiği temsilciler aracılığıyla alır.
Kolay
8Fransız İhtilali'nin yaydığı milliyetçilik fikirleri Osmanlı Devleti'nde azınlık isyanlarına yol açtı. Osmanlı yönetimi devletin birliğini korumak için hak ve özgürlükleri yeniden düzenleyen belgeler yayımladı. Bu belgeler hangileridir?
- A) 1921 ve 1924 anayasaları
- B) Amerikan ve Fransız bildirgeleri
- C) Tanzimat ve Islahat fermanları
- D) Magna Carta ve Haklar Bildirisi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tanzimat ve Islahat fermanları
Osmanlı Devleti, hak ve özgürlükleri düzenlemek için Tanzimat ve Islahat fermanlarını yayımladı. 1921 ve 1924 anayasaları ise TBMM döneminde kabul edilmiştir.
Kolay
9Bir şehirde farklı inançlara ve yaşam biçimlerine sahip insanlar aynı mahallede huzur içinde yaşıyor. Farklı görüşteki dernekler de serbestçe etkinlik düzenleyebiliyor. Bu durum demokrasinin hangi niteliğini yansıtır?
- A) Hukukun üstünlüğü
- B) Seçme hakkı
- C) Millî egemenlik
- D) Çoğulculuk
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çoğulculuk
Farklı düşünce, inanç ve yaşam tarzlarının bir arada var olabilmesi çoğulculuktur. Millî egemenlik ise yönetme yetkisinin millete ait olmasını anlatır.
Kolay
10Bir spor kulübünün öğrenci seçmelerinde tüm adaylar aynı parkurda koşuyor ve aynı ölçütlerle değerlendiriliyor. Bu uygulama demokrasinin hangi niteliğiyle en çok ilişkilidir?
- A) Millî egemenlik
- B) Katılımcılık
- C) Çoğulculuk
- D) Eşitlik
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Eşitlik
Herkesin aynı koşullarda ve aynı ölçütlerle değerlendirilmesi eşitlik ilkesinin gereğidir. Çoğulculuk ise farklı görüşlerin bir arada bulunmasıyla ilgilidir.
Kolay
11Öğretmen, “Demokrasi yalnızca bir yönetim biçimi değil, aynı zamanda bir yaşam tarzıdır.” diyor. Aşağıdakilerden hangisi bu sözü günlük hayattan destekleyen bir örnektir?
- A) Milletvekillerinin genel seçimle belirlenmesi
- B) Anayasanın Mecliste görüşülerek kabul edilmesi
- C) Ailede tatil yeri seçilirken herkesin fikrinin dinlenmesi
- D) Belediye başkanlarının seçimle göreve gelmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ailede tatil yeri seçilirken herkesin fikrinin dinlenmesi
Aile içinde herkesin fikrinin dinlenmesi, demokrasinin devlet yönetimi dışında günlük hayatta da yaşandığını gösterir. Diğer seçenekler devlet yönetimine ilişkin örneklerdir.
Kolay
12Sınıf panosundaki bir kartta şu bilgi yazıyor: “Bu tarihte millî egemenliğe en uygun yönetim biçimi resmen benimsendi ve devletimizin yönetim biçiminin adı konuldu.” Kartta sözü edilen gelişme ve tarihi hangisidir?
- A) İlk çok partili seçim – 21 Temmuz 1946
- B) Cumhuriyetin ilanı – 29 Ekim 1923
- C) II. Meşrutiyetin ilanı – Osmanlı dönemi
- D) TBMM'nin açılışı – 23 Nisan 1920
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Cumhuriyetin ilanı – 29 Ekim 1923
Yönetim biçiminin adının konulduğu gelişme 29 Ekim 1923'te Cumhuriyetin ilanıdır. TBMM'nin açılışı millî egemenliğe dayalı meclisi kurmuştur ama yönetim biçimini ilan etmemiştir.
Kolay
13Ali, müzik dinlemeyi çok sevdiği için gece geç saatlerde apartmanda yüksek sesle şarkı dinliyor ve komşuları uyuyamıyor. Ali'nin davranışı demokrasiye ilişkin hangi düşünceyle çelişir?
- A) Herkes seçme ve seçilme hakkına sahip olmalıdır.
- B) Özgürlük kullanılırken başkalarının hakları kısıtlanmamalıdır.
- C) Kanunlar yazılı ve herkes için geçerli olmalıdır.
- D) Egemenlik kayıtsız şartsız millete ait olmalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Özgürlük kullanılırken başkalarının hakları kısıtlanmamalıdır.
Demokraside özgürlük sınırsız değildir; Ali müzik dinleme özgürlüğünü komşularının dinlenme hakkını engelleyerek kullanmıştır. Diğer seçenekler bu durumla doğrudan ilgili değildir.
Kolay
14MÖ 5. yüzyılda Roma'da hazırlanan On İki Levha Kanunları, kuralların yazılı hâle gelmesini ve herkes için geçerli olmasını sağladı. Bu gelişme en çok hangi ilkenin güçlenmesine katkı yapmıştır?
- A) Millî egemenlik
- B) Doğrudan demokrasi
- C) Çok partili hayat
- D) Hukukun üstünlüğü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hukukun üstünlüğü
Kanunların yazılı olması ve herkese eşit uygulanması hukukun üstünlüğünü güçlendirir. Halkın meydanda doğrudan oy kullanması ise Atina'daki doğrudan demokrasiyle ilgilidir.
Kolay
15İngiltere'de 1689 yılında yayımlanan bir belgeyle parlamentonun üstünlüğü tanındı ve temel hak ve özgürlükler güvence altına alındı. Bu belge hangisidir?
- A) Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi
- B) İngiltere Haklar Bildirisi
- C) Magna Carta
- D) On İki Levha Kanunları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İngiltere Haklar Bildirisi
1689'da parlamentonun üstünlüğünü tanıyan belge İngiltere Haklar Bildirisi'dir. Magna Carta da İngiltere'de imzalanmıştır ama 1215'te kralın yetkilerini ilk kez sınırlamıştır.
Kolay
16Bir belgede “Bütün insanlar eşit yaratılmıştır.” ilkesi yer alır; bağımsızlık, özgürlük ve eşitlik kavramları vurgulanır. Bu belge modern demokratik cumhuriyetlerin doğuşunda etkili olmuştur. Sözü edilen belge hangisidir?
- A) 1215 Magna Carta
- B) 1948 İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi
- C) 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi
- D) 1689 İngiltere Haklar Bildirisi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi
“Bütün insanlar eşit yaratılmıştır.” ilkesi 1776 Amerikan Bağımsızlık Bildirgesi'ne aittir. 1948 bildirgesi de eşitliği vurgular ama Birleşmiş Milletler tarafından kabul edilmiştir.
Kolay
17Bir kaynakta şu bilgiler veriliyor: İslamiyet öncesi Türk devletlerinde toy adıyla ortaya çıkan ve İslamiyet ile birlikte Divan adını alan meclis, 1876'da ilan edilen I. Meşrutiyet ile günümüzdeki biçimine dönüşmüştür. Bu tarihten sonra gelişip güçlenen meclis, II. Meşrutiyet ile önemli bir yol kat etmiştir. 23 Nisan 1920'de kurulan Büyük Millet Meclisi ise halk tarafından kurulan halk hükûmetinin tarihimizdeki ilk gerçek örneğidir. Bu bilgiye göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Meclis geleneği Türk tarihinde farklı adlarla sürmüş ve zamanla gelişmiştir.
- B) Toy ve Divan üyeleri, bugünkü milletvekilleri gibi halkın oyuyla seçilmiştir.
- C) Türk tarihinde meclis ilk kez 23 Nisan 1920'de ortaya çıkmıştır.
- D) I. Meşrutiyet'in ilanından sonra meclisin önemi giderek azalmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Meclis geleneği Türk tarihinde farklı adlarla sürmüş ve zamanla gelişmiştir.
Kaynakta aynı kurumun toy, Divan ve meclis adlarıyla sürdüğü, Meşrutiyetlerle güçlendiği ve 1920'de halk hükûmetine dönüştüğü anlatılır; bu, meclis geleneğinin farklı adlarla sürüp geliştiğini gösterir. Toy ve Divan üyelerinin halk oyuyla seçildiğine dair bir bilgi yoktur. Meclis 1920'den önce de vardır; Meşrutiyetten sonra önemi azalmamış, artmıştır.
Kolay
18Atatürk bir konuşmasında şöyle demiştir: "Toplumda en yüksek hürriyetin, en yüksek eşitlik ve adaletin … sağlanması ve korunması ancak ve ancak tam ve kat'î mânasiyle millî egemenliğin kurulmuş bulunmasına bağlıdır. Bundan ötürü hürriyetin de, eşitliğin de, adaletin de dayanak noktası millî egemenliktir." Atatürk'ün bu sözüne göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Millî egemenlik ancak özgürlük sınırsız olduğunda kurulabilir.
- B) Eşitlik sağlandıktan sonra millî egemenliğe gerek kalmaz.
- C) Özgürlük, eşitlik ve adaletin korunması millî egemenliğe dayanır.
- D) Adalet, millî egemenlikten bağımsız olarak korunabilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Özgürlük, eşitlik ve adaletin korunması millî egemenliğe dayanır.
Atatürk özgürlüğün (hürriyetin), eşitliğin ve adaletin sağlanıp korunmasının millî egemenliğin tam kurulmasına bağlı olduğunu, bu yüzden üçünün de dayanağının millî egemenlik olduğunu söyler. Sözde millî egemenlik özgürlüğün sonucu değil dayanağıdır; eşitlik ve adalet de ondan bağımsız düşünülmez.
Orta
19Bir seçimden sonra Meclise farklı görüşlere sahip birkaç parti giriyor. Bir kanun teklifi görüşülürken bazı partiler teklifi destekliyor, bazıları karşı çıkıp değişiklik önerileri sunuyor; tartışmalar televizyonda yayımlanıyor. Bu durum, demokrasinin en çok hangi niteliğini yansıtır?
- A) Hukukun üstünlüğü
- B) Seçme ve seçilme hakkı
- C) Eşitlik
- D) Çoğulculuk
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çoğulculuk
Farklı görüşlerin Mecliste temsil edilmesi ve serbestçe tartışılması çoğulculuktur. Seçme ve seçilme hakkı seçim günüyle ilgilidir; metin ise seçim sonrasında farklı seslerin Mecliste bir arada bulunmasını anlatmaktadır.
Orta
20Bir gazete arşivinde 21 Temmuz 1946 tarihli bir haber yer alıyor: "Seçmenler bugün sandık başında. Yılın başında kurulan Demokrat Parti de adaylarıyla seçime katılıyor." Bu seçim, demokrasi tarihimizde önemli bir dönüm noktası olarak kabul edilir. Bu seçimi önemli kılan özellik hangisidir?
- A) Birden fazla partinin katıldığı ilk genel seçim olması
- B) Kadınların ilk kez oy kullandığı genel seçim olması
- C) Cumhuriyet'in ilan edildiği yıl yapılan seçim olması
- D) Seçimle iktidarın el değiştirdiği ilk seçim olması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Birden fazla partinin katıldığı ilk genel seçim olması
1946 seçimi, Türkiye'de birden fazla partinin katıldığı ilk genel seçimdir. İktidarın seçimle el değiştirmesi ise 14 Mayıs 1950 seçiminde gerçekleşmiştir; kadınlar milletvekili seçimlerinde ilk kez 1935'te oy kullanmıştır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.