8. Sınıf Fen Bilimleri · Elektrik Yükleri ve Elektrik Enerjisi
Elektrik Enerjisinin Dönüşümü
- elektrik enerjisi
- enerji dönüşümü
- sigorta
- jeneratör
- hidroelektrik santral
- termik santral
- nükleer santral
- enerji tasarrufu
Elektrik enerjisi hangi enerji türlerine dönüşür?
Elektrik enerjisi; ütü ve su ısıtıcısında ısı enerjisine, ampulde ışık enerjisine, vantilatör ve mikserde hareket enerjisine dönüşür. Elektrikli ızgara ve ısıtıcılar, üzerinden akım geçen iletken telin ısınması ilkesiyle çalışır. Sigorta, devreden gereğinden fazla akım geçtiğinde akımı keserek cihazları ve evi yangından korur. Santrallerde türbin döndürülür ve türbine bağlı jeneratörde bobin içinde hareket eden mıknatıs sayesinde hareket enerjisi elektrik enerjisine dönüşür. Hidroelektrik santralde yüksekte biriken suyun potansiyel enerjisi, termik santralde fosil yakıtların yanmasıyla oluşan ısı, nükleer santralde uranyum çekirdeklerinin parçalanmasıyla açığa çıkan enerji kullanılır. Termik santraller kesintisiz üretim yapar ama havayı kirletir; barajlar ise yerleşim ve doğal yaşam alanlarını su altında bırakabilir. Kullanılmayan lambaları kapatmak ve enerji verimli cihaz seçmek elektrik tasarrufu sağlar.
Elektrik Enerjisinin Dönüşümü: konu anlatımı ve özeti
Evdeki ütü, lamba ve vantilatör elektrik enerjisini başka enerji türlerine dönüştürür. Bu konu bu dönüşümleri, elektrik enerjisinin santrallerde nasıl üretildiğini ve tasarruflu kullanımını anlatır.
- Elektrik enerjisi ısıya (ütü, elektrikli ızgara, su ısıtıcısı), ışığa (ampul) ve harekete (vantilatör, mikser, robot) dönüşebilir.
- Sigorta, devreden gereğinden fazla akım geçtiğinde akımı keserek cihazları ve evi yangından korur.
- Santrallerde türbin döndürülür; türbine bağlı jeneratörde bobin içinde hareket eden mıknatıs sayesinde hareket enerjisi elektrik enerjisine dönüşür.
- Hidroelektrik santralde yüksekte biriken suyun potansiyel enerjisi, termik santralde fosil yakıtların yanmasıyla oluşan ısı, nükleer santralde uranyum atom çekirdeklerinin parçalanmasıyla açığa çıkan enerji kullanılır.
- Her santralin avantajı ve dezavantajı vardır. Termik santraller kesintisiz üretim yapar ama havayı kirletir. Hidroelektrik santraller uzun yıllar düşük giderle çalışır ama barajlar yerleşim ve doğal yaşam alanlarını su altında bırakabilir.
- Tasarruf için kullanılmayan lambaları kapat, enerji verimli cihaz ve ampul seç, cihazları bekleme modunda bırakma.
Unutma: Islak elle prize ya da elektrikli cihazlara dokunma; su elektriği ileterek çarpılmana neden olabilir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Evdeki her cihazın elektriği neye dönüştürdüğünü sorarak konuyu somutlaştırabilirsin:
- Isı: Ütü, su ısıtıcısı, elektrikli soba.
- Işık: Lamba.
- Hareket: Vantilatör, mikser, çamaşır makinesinin motoru.
- Ses: Hoparlör.
Santrallerde elektrik nasıl üretilir?
- Bir enerji kaynağı (akan su, buhar, rüzgâr) türbini döndürür.
- Türbine bağlı jeneratörde mıknatıs ile bobin birbirine göre hareket eder.
- Hareket enerjisi elektrik enerjisine dönüşür.
Günlük hayattan: Bisiklet dinamosu da küçük bir jeneratördür; tekerlek döndükçe lamba yanar.
Sık yapılan hata: "Santraller enerjiyi yoktan üretir." Doğrusu: Santraller bir enerji türünü elektrik enerjisine dönüştürür; enerji yoktan var olmaz.
Derinleş
Evindeki üç cihazın (örneğin buzdolabı, televizyon, su ısıtıcısı) güç değerlerini etiketlerinden oku ve günlük kullanım sürelerini tahmin et. Bu bilgilerle hangi cihazın en çok enerji tükettiğini hesapla. Ailene enerji tasarrufu için bir öneri sun ve bu önerinin konforu nasıl etkileyeceğini tartış; ayrıca bölgendeki elektriğin hangi santral türünden geldiğini araştır.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.8.6.6Elektrik enerjisinin dönüştüğü enerjileri sınıflandırabilme
- a) Elektrik enerjisinin dönüşümüne ait nitelikleri belirler.
- b) Elektrik enerjisinin ısı, ışık, ses ve hareket enerjisine dönüşüm örneklerini ayrıştırır.
- ç) Elektrik enerjisinin ısı, ışık, ses ve hareket enerjisine dönüşüm örneklerini etiketlendirir.
FB.8.6.8Elektrik enerjisi üretim santrallerini sınıflandırabilme
- a) Elektrik üretimi için gerekli olan nitelikleri belirler.
- b) Elektrik üretim santrallerini kullanılan enerji kaynaklarına göre ayrıştırır.
- ç) Yenilenebilir ve yenilenemeyen enerji kaynaklarına göre elektrik üretim santrallerini etiketler.
FB.8.6.9Elektrik enerjisi üretim santrallerinin avantaj ve dezavantajlarını tartışabilme
- c) Elektrik üretim santrallerini avantajları ve dezavantajları bakımından tartışır.
Bu konuda neler var?
- Elektrik Enerjisinin Isı, Işık ve Hareket Enerjisine Dönüşümü
- Elektrik Enerjisi Nasıl Üretilir?
- Güç Santrallerinin Avantaj ve Dezavantajları
- Elektrik Enerjisinin Bilinçli ve Tasarruflu Kullanılması
- Elektrik Enerjisini Tasarruflu Kullanmak İçin Yapılması Gerekenler
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Akşam yemeği hazırlanırken fırın, su ısıtıcısı ve çamaşır makinesi aynı anda çalıştırılınca evin bir bölümünde elektrik kesiliyor. Babası sigorta kutusunu açıp inen şalteri yeniden kaldırıyor. Sigortanın evdeki elektrik devresinde üstlendiği görev aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Devredeki akımı sürekli artırmak
- B) Devrede elektrik enerjisi üretmek
- C) Aşırı akım geçince devreyi kesmek
- D) Lambaların daha parlak yanmasını sağlamak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Aşırı akım geçince devreyi kesmek
Çok sayıda cihaz aynı anda çalışınca hattan geçen akım güvenli sınırı aşar; sigorta bu durumda devreyi keserek kabloların aşırı ısınmasını ve yangını önler. Sigortanın elektriği kesmesi bir arıza gibi görünse de asıl görevi devreyi korumaktır; akımı artırmaz ya da enerji üretmez.
Kolay
2Bir rüzgâr santralini gezen öğrenciler, rüzgârın döndürdüğü kanatların bir mile bağlı olduğunu ve bu milin, kulenin tepesindeki bir jeneratörü çevirdiğini öğreniyor. Jeneratörde gerçekleşen enerji dönüşümü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hareket enerjisi elektrik enerjisine
- B) Elektrik enerjisi hareket enerjisine
- C) Işık enerjisi ısı enerjisine
- D) Elektrik enerjisi ışık enerjisine
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hareket enerjisi elektrik enerjisine
Jeneratör, milin dönme (hareket) enerjisini elektrik enerjisine dönüştürür. Elektrik enerjisini hareket enerjisine dönüştüren düzenek ise elektrik motorudur; jeneratör ile motor ters işlemler yaptığı için sık karıştırılır.
Kolay
3Elektrik faturasını inceleyen Nazlı'nın ailesi, evdeki cihazlardan elektriği esas olarak ısıya dönüştürenleri listelemek istiyor; çünkü bu tür cihazların çok enerji harcadığını öğreniyorlar. Aşağıdaki cihazlardan hangisi bu listeye girmelidir?
- A) Ütü
- B) Vantilatör
- C) Led lamba
- D) Mikser
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ütü
Ütü, içindeki direnç teli sayesinde elektrik enerjisini temel olarak ısı enerjisine dönüştürmek için tasarlanmıştır. Vantilatör ve mikser çalışırken biraz ısınsa da asıl amaçları elektrik enerjisini hareket enerjisine dönüştürmektir.
Kolay
4Kerem'in ailesi, aylık elektrik tüketimini azaltmak için evde neler yapabileceklerini konuşuyor. Her aile bireyi bir öneri getiriyor; ancak önerilerden yalnızca biri gerçekten tasarruf sağlıyor. Aşağıdakilerden hangisi elektrik enerjisinin tasarruflu kullanılmasına yönelik doğru bir davranıştır?
- A) Televizyonu kumandadan kapatıp bekleme konumunda bırakmak
- B) Odadan çıkarken lambayı açık bırakmak
- C) Sıcak yemeği soğumadan buzdolabına koymak
- D) Enerji verimliliği yüksek cihaz seçmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Enerji verimliliği yüksek cihaz seçmek
Enerji verimliliği yüksek cihazlar aynı işi daha az elektrikle yapar. Televizyonu kumandayla kapatmak tasarruf gibi görünse de cihaz bekleme konumunda elektrik çekmeye devam eder; tasarruf için düğmesinden kapatmak gerekir.
Kolay
5Bir elektrik devresinden gereğinden fazla akım geçtiğinde kablolar aşırı ısınabilir ve yangın çıkabilir. Bu tehlikeyi önlemek için devreden aşırı akım geçtiğinde akımı kesen devre elemanına ne ad verilir?
- A) Ampul
- B) Pil
- C) Sigorta
- D) Direnç teli
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sigorta
Devreden gereğinden fazla akım geçtiğinde akımı kesen devre elemanına sigorta denir. Ampul ışık verir, pil ise devreye enerji sağlar; akımı kesmezler.
Kolay
6Bir elektrikçi, evin su ısıtıcısının bağlı olduğu devreye bir sigorta yerleştiriyor. Sigortanın aşırı akımda devreyi kesebilmesi için devreye nasıl bağlanması gerekir?
- A) Devreye paralel bağlanmalıdır.
- B) Yalnız toprak hattına bağlanmalıdır.
- C) Devreden ayrı bir prize takılmalıdır.
- D) Devreye seri bağlanmalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Devreye seri bağlanmalıdır.
Sigorta devreye seri bağlanır; böylece devreden geçen akımın tamamı sigortadan geçer ve aşırı akımda devre kesilir. Devreden ayrı takılan bir sigorta devredeki akımı kesemez.
Kolay
7Bilgisayarın kasasındaki metal parçalar çalışırken ısınır. Bu parçaları korumak için kasaya takılan fanlar dönerek havanın dolaşmasını sağlar. Fanlarda elektrik enerjisi esas olarak hangi enerjiye dönüşür?
- A) Işık enerjisi
- B) Hareket enerjisi
- C) Isı enerjisi
- D) Elektrik yükü
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hareket enerjisi
Fanlarda elektrik enerjisi, kanatların dönmesini sağlayan hareket enerjisine dönüşür. Isınan parça bilgisayarın donanımıdır; fanın görevi ısı üretmek değil, havayı dolaştırmaktır.
Kolay
8Bir enerji fuarında dört santralin maketi sergileniyor. Rehber, ziyaretçilerden yenilenebilir enerji kaynağı kullanan santrali bulmalarını istiyor. Aşağıdaki santrallerden hangisi yenilenebilir enerji kaynağı kullanır?
- A) Hidroelektrik santral
- B) Kömürle çalışan termik santral
- C) Doğal gazla çalışan termik santral
- D) Uranyumla çalışan nükleer santral
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hidroelektrik santral
Hidroelektrik santral, sürekli yenilenen suyun enerjisini kullanır. Kömür, doğal gaz ve uranyum ise tükenebilen, yenilenemeyen kaynaklardır.
Kolay
9Otomobil fabrikalarında parçaları birleştirmek, kaynak ve boya yapmak için elektrikle çalışan, önceden programlanmış görevleri yerine getirebilen mekanik cihazlar kullanılıyor. Bu cihazlara ne ad verilir?
- A) Jeneratör
- B) Sigorta
- C) Robot
- D) Dinamo
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Robot
Bağımsız hareket edebilen ya da programlanmış görevleri yerine getiren, elektrikle çalışan mekanik cihazlara robot denir. Jeneratör ve dinamo elektrik üretir; görev yerine getirmez.
Kolay
10Okulun teknoloji odasında elektrikle çalışan bazı araçlar bulunuyor. Öğretmen, elektrik enerjisini esas olarak ışık enerjisine dönüştüren aracın etiketlenmesini istiyor. Bu araç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Led lamba
- B) Matkap
- C) Tost makinesi
- D) Vantilatör
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Led lamba
Led lamba elektrik enerjisini ışık enerjisine dönüştürür. Tost makinesi ısıya, matkap ve vantilatör ise harekete dönüşümden yararlanır.
Kolay
11Banyodan yeni çıkan Can, ıslak elleriyle saç kurutma makinesinin fişini prize takmak istiyor. Annesi Can'ı uyarıyor. Annesinin bu uyarısının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Islak eller cihazın daha hızlı ısınmasını sağlar.
- B) Su elektriği iletir ve çarpılmaya neden olabilir.
- C) Su prizden gelen elektriği tamamen yalıtır.
- D) Islak eller fişin prize oturmasını engeller.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Su elektriği iletir ve çarpılmaya neden olabilir.
Su elektriği ileteceği için ıslak elle prize ya da elektrikli cihaza dokunmak çarpılmaya yol açabilir. Suyun elektriği yalıttığı düşüncesi tehlikeli bir yanılgıdır.
Kolay
12Eski bir evin elektrik panosunda telli sigortalar bulunuyor. Bu sigortalarda elektriği iyi ileten ama erime sıcaklığı düşük teller kullanılır. Devreden aşırı akım geçtiğinde telli sigortada aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?
- A) Tel soğuyarak akımı artırır.
- B) Tel ışık vererek akımı azaltır.
- C) Isınan tel erir ve akımın geçişi kesilir.
- D) Tel mıknatıs gibi davranıp akımı artırır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Isınan tel erir ve akımın geçişi kesilir.
Aşırı akım telde fazla ısı oluşturur, erime sıcaklığı düşük tel erir ve devre kesilir; buna sigortanın atması denir. Mıknatıs gibi davranan bobin manyetik sigortalarda bulunur.
Kolay
13Saç kurutma makinesi çalışırken hem ılık hava üfler hem de içindeki fan döner. Saç kurutma makinesinde elektrik enerjisi aşağıdaki enerji türlerinden hangilerine dönüşür?
- A) Yalnız ışık enerjisine
- B) Yalnız ısı enerjisine
- C) Işık ve ısı enerjisine
- D) Isı ve hareket enerjisine
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Isı ve hareket enerjisine
Makinedeki teller ısınarak havayı ısıtır, fanı döndüren motor ise hareket sağlar; bu nedenle elektrik enerjisi ısıya ve harekete dönüşür. Yalnız ısı demek fanın dönmesini açıklamaz.
Kolay
14Bir ütünün tabanında genellikle nikel-krom tellerden yapılmış bir bölüm bulunur. Elektrik akımı geçtiğinde bu teller ısınarak ütünün tabanını ısıtır. Bu tellerin seçilmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Elektrik akımını hiç iletmemeleri
- B) Erime sıcaklıklarının çok düşük olması
- C) Işık enerjisi üretmek için tasarlanmaları
- D) Elektrik akımına karşı büyük direnç göstermeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Elektrik akımına karşı büyük direnç göstermeleri
Nikel-krom teller akıma büyük direnç gösterir ve üzerlerinde ısı açığa çıkar. Erime sıcaklığı düşük teller ise ütüde değil, telli sigortalarda kullanılır.
Kolay
15Santrallerde döndürülen türbinler jeneratörlere bağlıdır ve elektrik jeneratörlerde üretilir. Jeneratörde elektrik üretilmesini sağlayan düzenek aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Isınan nikel-krom tel
- B) Bobin içinde hareket eden mıknatıs
- C) Erime sıcaklığı düşük tel
- D) Elektrikle yüklü bulutlar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bobin içinde hareket eden mıknatıs
Jeneratörde bobin içinde hareket eden mıknatıs sayesinde hareket enerjisi elektrik enerjisine dönüşür. Nikel-krom tel elektriği ısıya dönüştürür, elektrik üretmez.
Kolay
16Bir sınıf gezisinde öğrenciler, kömür ve doğal gaz yakılarak elektrik üretilen bir santrali ziyaret ediyor. Bu santralin türü ve kullandığı kaynak aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Termik santral; fosil yakıtlar
- B) Hidroelektrik santral; akan su
- C) Nükleer santral; uranyum
- D) Termik santral; yenilenebilir kaynaklar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Termik santral; fosil yakıtlar
Kömür ve doğal gaz gibi fosil yakıtların yakılmasıyla elektrik üreten santraller termik santrallerdir. Fosil yakıtlar yenilenemez kaynaklardır; bu nedenle son seçenek yanlıştır.
Kolay
17Bir hastanede şehir elektriği aniden kesiliyor. Birkaç saniye sonra bahçedeki yakıtla çalışan bir sistem devreye giriyor ve ameliyathanedeki cihazlar çalışmayı sürdürüyor. Elektrik kesildiğinde devreye girerek elektrik enerjisi üreten bu sistem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sigorta
- B) Elektrik motoru
- C) Jeneratör
- D) Paratoner
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Jeneratör
Jeneratör, ani elektrik kesintilerine karşı kullanılan ve hareket enerjisini elektrik enerjisine dönüştüren araçtır; elektrik kesildiğinde devreye girerek elektrik üretir. Sigorta aşırı akımda devreyi keser, elektrik üretmez. Elektrik motoru ise tersine, elektrik enerjisini hareket enerjisine dönüştürür.
Kolay
18Bir akarsuyun üzerine baraj yapılarak hidroelektrik santral kuruluyor. Santralin tanıtım toplantısında, barajın elektrik üretmenin yanında bölge halkına başka yararlar da sağlayacağı anlatılıyor. Aşağıdakilerden hangisi bu barajın sağlayabileceği yararlardan biridir?
- A) Aşırı yağışlı dönemlerde akarsuyun taşmasını önlemesi
- B) Baraj gölünün kapladığı arazilerde tarımın sürdürülmesi
- C) Barajın kurulduğu yerde biyoçeşitliliğin artması
- D) Santralin kazanlarında yakılacak kömürün depolanması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Aşırı yağışlı dönemlerde akarsuyun taşmasını önlemesi
Baraj, üzerine kurulduğu akarsuyun aşırı yağışlı dönemlerde sel nedeniyle taşmasını önler; barajdaki su içme suyu ve tarımsal sulama için de kullanılabilir. Baraj sularının altında kalan arazilerde ise tarım yapılamaz ve barajın kurulduğu yerde biyoçeşitlilik azalır; bunlar dezavantajdır. Hidroelektrik santralde yakıt yakılmaz.
Orta
19Yeni alınan su ısıtıcısının etiketinde, cihaz normal çalışırken devresinden 8 A akım geçtiği yazıyor. Evin elektrik panosunda bu cihazın bağlanacağı hat için 5 A, 10 A, 25 A ve 40 A'lik sigortalardan biri seçilecek. Cihazı ve hattı korumak için en uygun sigorta hangisidir?
- A) 5 A
- B) 10 A
- C) 25 A
- D) 40 A
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 10 A
Sigortanın değeri, cihazın normal çalışma akımından biraz büyük olmalıdır; 10 A'lik sigorta 8 A'de cihazın çalışmasına izin verir, akım fazla yükselince devreyi keser. 40 A'lik sigorta "daha güçlü daha güvenli" düşüncesiyle seçilebilir; ancak bu sigorta tehlikeli akımlarda da devreyi kesmez ve koruma sağlamaz.
Orta
20Kömürle çalışan bir termik santralin kurulacağı ilçede bir toplantı yapılıyor. Santralin yanlıları kesintisiz elektrik üretimini ve yeni iş olanaklarını öne çıkarıyor; karşı çıkanlar ise santralin çevreye etkilerinden endişe ediyor. Aşağıdakilerden hangisi karşı çıkanların haklı olarak dile getirebileceği bir dezavantajdır?
- A) Kesintisiz elektrik üretebilmesi
- B) Çok sayıda kişiye istihdam sağlaması
- C) Hava kirliliğine ve asit yağmuruna yol açması
- D) Fabrikalara sürekli enerji sağlaması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hava kirliliğine ve asit yağmuruna yol açması
Kömür yakıldığında açığa çıkan kükürt ve azot oksitleri hava kirliliğine ve asit yağmuruna, karbondioksit de küresel ısınmaya yol açar. Kesintisiz üretim ve istihdam ise santralin avantajlarıdır; yanlıların dile getirdiği bu özellikler dezavantaj sayılamaz.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.