8. Sınıf Türkçe · Doğa ve Evren

Tilki

makale
açıklayıcı anlatım
tartışmacı anlatım
geçiş ve bağlantı ifadeleri
doğal yaşam
doğa dengesi
neden-sonuç

“Tilki” makalesinde hayvanların yararı ve zararı nasıl anlatılır?

“Tilki”, bir doğa bilgininin gözlemlerinden yola çıkarak hiçbir hayvanın kesin olarak yararlı ya da zararlı sayılamayacağını savunan bilgilendirici bir makaledir. Yazar, karda gördüğü izleri takip ederek bulduğu altı yedi aylık bir tilki yavrusunu evcilleştirir ve kötü ünlü bu hayvanın fare gibi kemiricileri ve zararlı böcekleri yiyerek tarıma katkı sağladığını anlatır. Serçe, mayıs böceği gibi zararlıları yok ettiği için yararlıdır ama yılın bazı dönemlerinde tahıl yiyerek zarar verir; korkulan yılan ise fareleri yok ederek fayda sağlar. Bir hayvanı yalnız görünüşüne bakarak yok etmek doğanın dengesini bozar, bu yüzden doğayı bilimsel olarak incelemek gerekir. Makale, güncel ya da bilimsel bir konuda bir görüşü kanıtlarla savunan, nesnel ve açık dilli bir türdür; metinde açıklayıcı ve tartışmacı anlatım birlikte kullanılır.

Tilki: konu anlatımı ve özeti

Bu metin, bir doğa bilgininin gözlemlerinden yola çıkan bilgilendirici bir makaledir. Ana düşüncesi, hiçbir hayvanın kesin olarak yararlı ya da zararlı sayılamayacağı ve doğanın dengesinin korunması gerektiğidir.

Yazar, kötü bir ünü olan tilkinin aslında fare gibi kemiricileri ve zararlı böcekleri yiyerek tarıma ve sağlığa katkı sağladığını anlatır.
Serçe ve yılan örnekleriyle, aynı hayvanın hem yarar hem zarar verebileceğini gösterir.
Bir hayvanı sadece görünüşüne bakarak zararlı sayıp yok etmek, doğanın dengesini bozar; doğayı bilimsel olarak incelemek gerekir.
Makale türü çalışılır: güncel ya da bilimsel bir konuda bir görüşü kanıtlarla savunur, nesnel ve açık bir dil kullanır.
Metinde açıklayıcı anlatım (bilgi verme) ile tartışmacı anlatım (bir görüşü savunup okuru ikna etme) birlikte kullanılır.
Geçiş ve bağlantı ifadeleri (böylece, özellikle, kısaca, oysaki, ilk olarak, son olarak) ile neden-sonuç bildiren ifadeler (çünkü, bu nedenle) üzerinde durulur.

Unutma: "Böylece" ve "kısaca" gibi ifadeler genellikle bir sonucu ya da özeti haber verir; paragrafın ana düşüncesi çoğu zaman o cümlededir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Makale, bir görüşü kanıtlarla savunan yazıdır. Bir makaleyi okurken şu iki soruyu sor:

Yazar neyi savunuyor? (görüş)
Bunu neyle kanıtlıyor? (örnek, bilimsel bilgi, gözlem)

Geçiş ve bağlantı ifadeleri, paragrafın haritası gibidir:

İlk olarak, ardından, son olarak → sıralama
Örneğin, sözgelimi → örnek geliyor
Oysa, ama, buna karşın → karşıt düşünce geliyor
Çünkü, bu nedenle → neden ya da sonuç geliyor

Günlük hayattan: "Arılar yalnızca bal üretmez. Örneğin meyve ağaçlarının çoğu, çiçek tozunu taşıyan arılar sayesinde meyve verir." Burada görüş ilk cümlede, kanıt "örneğin" ile başlayan cümlededir.

Sık yapılan hata: "Oysa" ile başlayan cümleyi önceki cümlenin devamı sanmak. Doğrusu: "Oysa" yönü değiştirir; ondan sonra genellikle yazarın asıl savunduğu düşünce gelir.

Derinleş

Kötü bir ünü olan bir canlı seç: yarasa, örümcek, solucan ya da yılan olabilir. Bu canlının doğadaki görevini en az iki güvenilir kaynaktan araştır. Ardından "Bu canlı zararlı mıdır?" sorusuna cevap veren, en az iki kanıta dayanan kısa bir makale yaz. Bir belediye bu canlıyı ilaçlayarak yok etmeye karar verse, karar vermeden önce hangi bilgilere bakılması gerektiğini tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

T.O.8.4Metinde geçen anlamını bilmediği söz varlığı unsurlarının anlamını tahmin edebilme
T.O.8.5Metnin yüzey anlamını belirleyebilme
T.O.8.14Bilgilendirici metinlerde metin yapılarından hareketle önemli bilgileri belirlemeye yönelik çözümleme yapabilme
T.Y.8.20Uygun geçiş ve bağlantı ifadelerini kullanabilme

Bu konuda neler var?

Yazma

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Tilkiyle ilgili bir belgeselde anlatıcı şöyle diyor: “Tilki, ormanda ölen hayvanların leşlerini ve zararlı böcekleri yiyerek hastalıkların yayılmasını önler; adeta ormanın sıhhi temizlik görevlisidir.” Anlatıcının kullandığı “sıhhi” sözcüğünün anlamı hangisidir?
- A) Sağlıkla ilgili, sağlığa yarar
- B) Gizli, kimsenin görmediği
- C) Hızlı, kısa sürede biten
- D) Doğru, gerçeğe uygun
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sağlıkla ilgili, sağlığa yarar
“Sıhhi” sağlıkla ilgili, sağlığa yararlı anlamındadır; tilkinin leşleri yiyerek hastalıkların yayılmasını önlemesi bu anlamı destekler. “Doğru, gerçeğe uygun” anlamı, sesçe benzeyen “sahih” sözcüğüyle karıştırıldığı için çekici gelebilir.
Kolay
2Bir doğa yazısından alınan iki cümle: “Pek çok kişi yarasaları ürkütücü ve zararlı hayvanlar olarak görür. Oysaki yarasalar her gece çok sayıda sivrisinek ve zararlı böcek yiyerek insanlara büyük yarar sağlar.” Bu cümlelerde “Oysaki” ifadesi iki cümle arasında hangi ilişkiyi kurmaktadır?
- A) Öncelikli olanı belirtme
- B) Karşıtlık bildirme
- C) Anlatılanı özetleyip bitirme
- D) Bir durumu örnekle açıklama
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Karşıtlık bildirme
İlk cümlede yarasaların zararlı görüldüğü, ikinci cümlede ise yararlı olduğu söylenir; “Oysaki” bu iki karşıt düşünceyi bağlar. İkinci cümlede yarasaların ne yediği anlatıldığı için örnekleme sanılabilir; ancak bağlayıcının görevi örnek vermek değil, önceki düşüncenin tersini ortaya koymaktır.
Kolay
3Okul dergisine yazı hazırlayan Eda, “Plastik poşet kullanımı sınırlanmalı mı?” sorusunu ele alıyor. Görüşünü desteklemek için bir araştırmanın verilerinden ve bir uzmanın açıklamasından yararlanıyor, yazısının sonunda okurları bez çanta kullanmaya çağırıyor. Eda'nın yazdığı yazının türü hangisidir?
- A) Makale
- B) Deneme
- C) Anı
- D) Hikâye
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Makale
Bir görüşü savunup araştırma verileri ve uzman görüşleriyle kanıtlamaya çalışan, dergide yayımlanacak yazı makaledir. Deneme de bir konudaki görüşleri anlatır; ancak denemede yazar düşüncelerini kanıtlama kaygısı taşımaz, Eda ise verilerle kanıtlamaya çalışır.
Kolay
4Bir yazar, tilkinin tarıma yararları üzerine bir dergiye makale yazmaya hazırlanıyor ve defterine yazısında uygulayacağı ilkeleri sıralıyor. Ancak notlarından biri makale türüne uymuyor. Yazarın notlarından hangisi makale türüne uymaz?
- A) Görüşlerimi araştırma ve gözlem sonuçlarıyla desteklemek
- B) Yararlandığım bilgilerin kaynağını açıkça belirtmek
- C) Okuru etkilemek için hayalî olaylar ve kahramanlar kurgulamak
- D) Açık, yalın ve herkesin anlayacağı bir dil kullanmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Okuru etkilemek için hayalî olaylar ve kahramanlar kurgulamak
Makale gerçeklere, araştırma ve gözleme dayanır; hayalî olay ve kahraman kurgulamak hikâye, masal gibi türlerin özelliğidir. “Okuru etkilemek” ifadesi makalenin ikna amacıyla örtüştüğü için seçenek çekici görünebilir; ancak makale okuru kurguyla değil, kanıtlarla etkiler.
Kolay
5Yazar izleri takip eder ve izler onu doğruca hayvanın inine götürür. Metne göre yazar inde nasıl bir durumla karşılaşmıştır?
- A) Yaşlı bir tilkinin yavrularını beslediğini görmüştür.
- B) İnin boş olduğunu ve tilkinin kaçtığını görmüştür.
- C) Tilkinin kümesten getirdiği tavukları yediğini görmüştür.
- D) Altı yedi aylık bir tilkinin sakince uyuduğunu görmüştür.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Altı yedi aylık bir tilkinin sakince uyuduğunu görmüştür.
Metinde inde sakin bir şekilde uzanmış, altı yedi aylık bir tilkinin uyuduğu söylenir. Yazar onu kolayca yakalayıp eve getirir; inin boş olduğu söylenmez.
Kolay
6Metinde, aynı hayvanın hem yararlı hem zararlı olabileceği serçe örneğiyle açıklanır. Metne göre serçe tarım alanında neden yararlı bir kuş olarak tanınır?
- A) Tarlalardaki fareleri avladığı için
- B) Tohumları toprağa gömüp yeni bitkiler yetiştirdiği için
- C) Ölmüş hayvanların leşlerini temizlediği için
- D) Mayıs böceği gibi zararlı böcekleri yok ettiği için
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mayıs böceği gibi zararlı böcekleri yok ettiği için
Metinde serçenin mayıs böceği ve benzeri zararlı böcekleri yok ettiği için yararlı sayıldığı belirtilir. Fareleri ve kemiricileri yok etmek ise metinde yılanın yararı olarak verilir.
Kolay
7Yazar, izlerin köpeğe de ait olamayacağını söyledikten sonra şunu ekler: “Üstelik ayak izlerinin tam orasındaki kara sürünen kuyruğun bıraktığı iz oldukça belirliydi.” Bu cümleye göre yazarın izlerin tilkiye ait olduğu sonucuna varmasını sağlayan ipucu nedir?
- A) İzlerin ormandan değil, köyden gelmesi
- B) Karda sürünen kuyruğun bıraktığı iz
- C) İzlerin çok derin olması
- D) İzlerin yanında tüy bulunması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Karda sürünen kuyruğun bıraktığı iz
Kara sürünen kuyruğun izi belirgindir; bu, gür kuyruklu bir hayvanın, tilkinin geçtiğini düşündürür. Derin iz ise yazarın köpeklere özgü saydığı bir özelliktir.
Kolay
8Kitaptaki değerlendirme çalışmasında “Bu metnin alındığı kaynak belirlidir.” ifadesinin doğru mu yanlış mı olduğu sorulur. Metnin sonunda bir kaynak adı yazılıdır. “Tilki” metninin alındığı kaynak aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Her Nefes Dergisi
- B) Yeşil Gazete
- C) Deyimler ve Öyküleri
- D) Doğa Bilimleri Ansiklopedisi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Doğa Bilimleri Ansiklopedisi
Metnin sonunda kaynak olarak Doğa Bilimleri Ansiklopedisi gösterilir; bu yüzden ifade doğrudur. Diğer seçenekler kitaptaki başka metinlerin kaynaklarıdır.
Kolay
9Metinde tilkinin dağ keçisi ve yabani tekenin etini çok sevdiği belirtilir, ardından bir açıklama eklenir. Metne göre tilkinin avladığı dağ keçisi ve tekeler genellikle nasıl hayvanlardır?
- A) Yaşlı ya da ölüme terk edilmiş hayvanlar
- B) Yeni doğmuş, sağlıklı yavrular
- C) Sürünün en güçlü ve en hızlı hayvanları
- D) Çiftliklerde beslenen evcil hayvanlar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yaşlı ya da ölüme terk edilmiş hayvanlar
Metinde tilkinin kurbanlarının “daima ihtiyar veya ölüme terk edilmiş” olanlar olduğu söylenir. Bu nedenle tilki bu türleri tüketen bir hayvan değildir.
Kolay
10“Tilki” metninde yazar, bir kış sabahı evinin kapısına kadar gelen izleri görür ve şöyle düşünür: “Bu izler benim kedinin izleri olamazdı. Çünkü şöminenin başından ayrılmayı sevmeyen kedimin adımları daha kısaydı.” Yazar, izlerin kedisine ait olmadığını hangi ipucundan anlamıştır?
- A) Kedisinin adımlarının daha kısa olmasından
- B) Kedisinin hiç iz bırakmamasından
- C) İzlerin şöminenin önünde bitmesinden
- D) Kedisinin o gece evde olmamasından
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kedisinin adımlarının daha kısa olmasından
Yazar, kedisinin adımlarının bu izlerden daha kısa olduğunu belirtir. Daha derin iz bırakma ipucu kediyle değil, köpekle ilgili olarak verilir.
Kolay
11Kitaptaki bilgi kutusunda bir yazı türü şöyle tanımlanır: “Belirli bir konuda, bir görüşü, bir düşünceyi savunmak ve kanıtlamak için kaleme alınan yazılar. Gazete ve dergilerde yayımlanır.” Bu tanım hangi yazı türüne aittir?
- A) Haber
- B) Fıkra
- C) Şiir
- D) Makale
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Makale
Bir görüşü savunmak ve kanıtlamak için yazılan, gazete ve dergilerde yayımlanan yazılar makaledir. Haber ise bir görüşü savunmaz, güncel bir olayı aktarır.
Kolay
12Metinde avcıların tilkiye bakışı anlatılır: “Avcılar bu hayvana zararlı olduğundan çok kendi avları olan tavşan ve benzeri canlılara zararı dokunduğu için düşmandırlar.” Yazara göre avcıların tilkiye düşman olmalarının asıl nedeni nedir?
- A) Tilkinin kendi avladıkları hayvanlara zarar vermesi
- B) Tilkinin insan sağlığına zarar vermesi
- C) Tilkinin tarlalardaki ürünleri yemesi
- D) Tilkinin avcılara saldırması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tilkinin kendi avladıkları hayvanlara zarar vermesi
Yazar, avcıların tilkiye zararlı olduğu için değil, kendi av hayvanları olan tavşan gibi canlılara zarar verdiği için düşman olduğunu belirtir. Metinde tilkinin insanlara saldırdığı söylenmez.
Kolay
13Kitapta geçiş ve bağlantı ifadelerinin görevleri açıklanır. Bunlardan biri için şöyle denir: “Öncelikli yapılacak olanları belirtmek için kullanılır.” Bu görevi üstlenen geçiş ve bağlantı ifadesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Oysaki
- B) İlk olarak
- C) Başka bir deyişle
- D) Kısaca
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İlk olarak
“İlk olarak”, öncelikli yapılacak olanları belirtir. “Oysaki” karşıtlık bildiren cümleleri bağlar, “başka bir deyişle” açıklama getirir.
Kolay
14Yazar, “zararlı” olarak bilinen yılan için şöyle der: “…hiç de yararsız bir hayvan sayılmaz.” Metne göre yılanın yararı nedir?
- A) Fareleri ve tarlalara zarar veren kemiricileri yok etmesi
- B) Mayıs böceği gibi zararlı böcekleri yemesi
- C) Tahıl tarlalarındaki yabani otları temizlemesi
- D) Ormanlardaki hastalıklı ağaçları kurutması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fareleri ve tarlalara zarar veren kemiricileri yok etmesi
Metne göre yılan, büyük zararları olan fareleri ve tarlalara zarar veren kemiricileri yok eder. Mayıs böceklerini yemek ise serçeye ait bir özelliktir.
Kolay
15Yazar tilki yavrusunu eve getirdikten sonra şöyle der: “Tilki yavrusunu büyütmekte ve evcilleştirmekte güçlük çekmedim.” Cümledeki “evcilleştirmek” sözcüğünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Evden uzaklaştırmak
- B) Evcil bir duruma getirmek
- C) Doğaya geri bırakmak
- D) Ev yapmayı öğretmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Evcil bir duruma getirmek
Evcilleştirmek, yabani bir hayvanı evcil duruma getirmek, ehlîleştirmektir. Yazar tilkiyi doğaya bırakmamış, yanında büyütmüştür.
Kolay
16Metinde tilki için şöyle denir: “Geviş getirenlere karşı olan saldırganlığı ise bu hayvan türlerini tüketici olmaktan çok uzaktır.” Kitaptaki sözlük çalışmasına göre “geviş” sözcüğünün anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hayvanların kış boyunca uykuya dalması
- B) Bazı hayvanların yuttuğu yiyeceği ağzına getirip yeniden çiğnemesi
- C) Hayvanların sürü hâlinde başka yerlere göç etmesi
- D) Hayvanların yavrularını ağızlarıyla taşıması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bazı hayvanların yuttuğu yiyeceği ağzına getirip yeniden çiğnemesi
Geviş, bazı hayvanların yutmuş olduğu yiyeceği ağzına getirip yeniden çiğnemesidir; keçi ve teke bu hayvanlardandır. Kış uykusu ise başka bir yaşam davranışıdır.
Kolay
17“Tilki” metninde yazar, kardaki izleri inceledikten sonra şöyle der: “…zihnimde beliren bütün şüpheleri bir tarafa bırakıp o gece bir tilkinin evime kadar yaklaşarak gezindiğine kanaat getirdim.” Bu cümlede “kanaat getirmek” sözü hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Bir şeyden kuşku duymak
- B) Bir şeyin doğruluğuna inanmak
- C) Bir şeyi başkasına anlatmak
- D) Bir şeyi görmezden gelmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bir şeyin doğruluğuna inanmak
Yazar şüphelerini bir yana bıraktığını söylediğine göre artık izlerin tilkiye ait olduğundan emindir. “Kanaat getirmek” bir şeyin doğru olduğuna inanmak demektir. Kuşku duymak bunun tersidir; cümlede anlatma ya da görmezden gelme anlamı da yoktur.
Kolay
18“Tilki” metninde şu cümle yer alır: “Kısa bir sürede yararlı bir hâle getirilebilecek hayvanların arasında, uzaktan köpekle akrabalığı bulunan tilki de ön sırayı alır.” Bu cümlede “ön sırayı alır” sözüyle tilki hakkında anlatılmak istenen aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Köpeklerden daha hızlı koştuğu
- B) Sürünün en önünde yürüdüğü
- C) Avını herkesten önce yakaladığı
- D) Bu hayvanların başında geldiği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bu hayvanların başında geldiği
Cümlede yararlı hâle getirilebilecek hayvanlardan söz edilir ve tilkinin bunlar arasında “ön sırayı aldığı”, yani bu hayvanların başında geldiği söylenir. Söz gerçek bir sıra ya da yarış anlamında kullanılmamıştır; cümlede koşmaktan, sürüden ya da av yakalamaktan söz edilmez.
Orta
19Bir doğa yazısında şu örnekler veriliyor: Karga ekilen tohumları toplar ama toprak altındaki zararlı kurtçukları da yer. Kirpi bahçeye düşen meyveleri kemirir ama sebzelere zarar veren salyangozları yok eder. Yılandan korkarız ama ambarlara dadanan fareleri avlar. Yazarın bu örneklerle desteklemek istediği düşünce hangisidir?
- A) Tarım alanlarında yalnızca kuşlar korunmalıdır.
- B) Yılanlar insanlar için en yararlı hayvanlardır.
- C) Bir hayvanı tek yönüyle yararlı ya da zararlı saymak yanlıştır.
- D) Kirpiler bahçelerden mutlaka uzaklaştırılmalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bir hayvanı tek yönüyle yararlı ya da zararlı saymak yanlıştır.
Her örnekte bir hayvanın hem zarar veren hem de yarar sağlayan yönü birlikte verilir; yazar, hayvanları tek yönüyle değerlendirmenin yanlış olduğunu göstermek ister. Yılan seçeneği, yılanın yararına dikkat çekildiği için çekicidir; ancak yazar hayvanları sıralamaz, yalnızca iki yönlü olduklarını anlatır.
Orta
20Ödevini yazan Cem, iki cümle arasına uygun bağlayıcıyı koymakta zorlanıyor: “Bazı köylüler, bahçedeki sebzeleri kemirdiği için tavşanları sevmez. ---- tavşanların kış aylarında genç fidanların kabuğunu kemirerek onları kuruttuğunu söylerler.” Boş bırakılan yere hangi ifade getirilmelidir?
- A) Oysaki
- B) İlk olarak
- C) Başka bir deyişle
- D) Ayrıca
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ayrıca
İkinci cümle, köylülerin tavşanları sevmemesi için yeni bir gerekçe ekler; ekleme bildiren “Ayrıca” uygundur. “Başka bir deyişle” çekici görünebilir ama bu ifade aynı düşünceyi farklı sözlerle yeniden söylemek için kullanılır; ikinci cümle ise yeni bir bilgi verir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.