9. Sınıf Biyoloji · Organizasyon
Biyoçeşitlilik
- endemik tür
- genetik çeşitlilik
- tür
- ekosistem
- nesli tükenme
- habitat
Biyoçeşitlilik nedir ve Türkiye neden zengindir?
Biyoçeşitlilik, bir bölgedeki genlerin, türlerin ve ekosistemlerin zenginliğidir; genetik çeşitlilik, tür çeşitliliği ve ekosistem çeşitliliği olmak üzere üç düzeyde incelenir. Türkiye, üç farklı bitki coğrafyası bölgesinin kesiştiği konumu, çeşitli iklimleri, dağları, akarsuları, gölleri ve denizlerle çevrili olması sayesinde biyoçeşitlilik bakımından zengin bir ülkedir. Ülkede yaklaşık 10000 tohumlu bitki türü bulunur ve bunların 3500 kadarı endemiktir. Endemik tür, yalnızca belirli bir coğrafi bölgede doğal olarak yaşayan türdür; sevgi çiçeği ve Ankara çiğdemi Türkiye'nin endemik bitkilerindendir. Habitat kaybı, kirlilik, aşırı avlanma, istilacı türler ve iklim değişikliği türleri tehdit eder; Akdeniz foku nesli tehlike altındaki türlerdendir. Bir türün yok olması besin ağını bozar ve genetik bilgiyi kaybettirir. Endemik olmak nesli tükenmekte olmak demek değildir, yalnızca yayılış alanının dar olduğunu anlatır.
Biyoçeşitlilik: konu anlatımı ve özeti
Biyoçeşitlilik, bir bölgedeki genlerin, türlerin ve ekosistemlerin zenginliğidir. Türkiye, farklı iklim ve yer şekilleri sayesinde biyoçeşitlilik bakımından dünyanın zengin ülkelerinden biridir.
- Biyoçeşitlilik üç düzeyde incelenir: genetik çeşitlilik (aynı tür içindeki farklılıklar), tür çeşitliliği ve ekosistem çeşitliliği.
- Endemik tür, yalnızca belirli bir coğrafi bölgede doğal olarak yaşayan türdür. Türkiye'de çok sayıda endemik bitki türü bulunur; sevgi çiçeği ve Ankara çiğdemi bunlara örnektir.
- Türkiye'nin zenginliğinin nedenleri: üç farklı bitki coğrafyası bölgesinin kesiştiği konum, çeşitli iklimler, dağlar, akarsular, göller ve denizlerle çevrili olması.
- Habitat kaybı, kirlilik, aşırı avlanma, yabancı (istilacı) türler ve iklim değişikliği türlerin neslini tehdit eder; Akdeniz foku nesli tehlike altındaki türlerdendir.
- Bir türün yok olması besin ağını ve ekosistem dengesini bozar; gelecekte ilaç ya da besin kaynağı olabilecek genetik bilgi de kaybolur.
- Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı, ülkemizdeki türlerin kayıt altına alınıp izlenmesini sağlar.
Unutma: Endemik tür ile nesli tükenmekte olan tür aynı şey değildir; endemik olmak yalnızca yayılış alanının dar olduğunu anlatır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Biyoçeşitliliği üç katlı bir yapı gibi düşün:
- Genetik çeşitlilik: Aynı türün bireyleri arasındaki farklar. Aynı elma türünün farklı renk ve tatta çeşitleri gibi.
- Tür çeşitliliği: Bir bölgede kaç farklı tür yaşadığı.
- Ekosistem çeşitliliği: Orman, göl, bozkır, sulak alan gibi farklı yaşam ortamlarının çeşitliliği.
Bir kat zarar görürse diğerleri de etkilenir: Sulak alan kurursa (ekosistem kaybı) orada yaşayan türler azalır, türlerin bireyleri azalınca da genetik çeşitlilik daralır.
Günlük hayattan: Tarlada yalnızca tek bir buğday çeşidi ekilirse o çeşide özgü bir hastalık tüm ürünü yok edebilir; farklı çeşitler ekmek riski azaltır.
Sık yapılan hata: "Endemik tür, nesli tükenmekte olan tür demektir." Doğrusu: Endemik tür yalnızca belli bir bölgede doğal olarak yaşayan türdür; nesli tehlikede olabilir de olmayabilir de.
Derinleş
Yaşadığın bölgeye özgü endemik bir bitki ya da hayvan türünü araştır: Nerede yaşar, onu ne tehdit eder, korunmak için ne yapılıyor? Bu tür hakkında okulun web sayfasında yayımlanabilecek bir tanıtım kartı hazırla. Ardından şu durumu tartış: Bir endemik bitkinin yaşadığı alana iş imkânı sağlayacak bir fabrika kurulması planlanıyor. Yerel halkın geçimi ile türün korunması arasında nasıl bir çözüm önerirsin?
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.9.2.6Biyoçeşitliliği oluşturan unsurlarla ilgili bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Biyoçeşitliliği oluşturan unsurların niteliklerini tanımlar.
- b) Türkiyenin biyolojik çeşitliliği ile ilgili veri toplar ve kaydeder.
- c) Türkiyenin biyoçeşitliliği ile ilgili topladığı verileri biyoçeşitliliği oluşturan unsurlarla ilişkilendirerek yorumlar ve değerlendirir.
Bu konuda neler var?
- Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Kelaynak kuşları Birecik'te Fırat Nehri kıyısındaki kayalıklarda yuva yapar ve çevredeki sulak alanlarda böcek gibi küçük hayvanlarla beslenir. Bu alanın korunması, kelaynakların yaşamını sürdürebilmesi için çok önemlidir. Kelaynakların yuva kurduğu, beslendiği ve ihtiyaçlarını karşıladığı bu doğal alana ne ad verilir?
- A) Popülasyon
- B) Tür
- C) Habitat
- D) Gen
- E) Komünite
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Habitat
Bir canlının doğal olarak yaşadığı, beslendiği ve ürediği yer habitatıdır. Popülasyon da kelaynaklarla ilgili bir kavramdır; ancak popülasyon bir bölgede yaşayan aynı türün bireyleridir, yaşanılan yeri değil canlıları anlatır.
Kolay
2Bir kasabanın kenarındaki sulak alan son on yılda doldurulup üzerine bir alışveriş merkezi ve otopark yapılıyor. Kuş gözlemcileri, eskiden burada üreyen birçok kuş türünün artık bölgeye uğramadığını bildiriyor. Kuş türlerinin bölgeden çekilmesinin temel nedeni hangisidir?
- A) Avlanma yasağı
- B) İstilacı tür girişi
- C) Tohum bankası kurulması
- D) Millî park ilan edilmesi
- E) Habitat kaybı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Habitat kaybı
Sulak alanın doldurulması kuşların üreme ve beslenme alanını yok etmiştir; bu habitat kaybıdır. İstilacı türler de biyoçeşitliliği tehdit eder; ancak metinde bölgeye yeni bir türün girdiğine dair bir bilgi yoktur.
Kolay
3Bir araştırma ekibi, bir vadide yaptığı çalışmada yüzlerce bitki ve hayvan türü; orman, dere ve çayır gibi farklı yaşam alanları belirliyor. Aynı türün bireyleri arasında da renk, boyut ve dayanıklılık bakımından kalıtsal farklılıklar kaydediliyor. Ekibin vadide belirlediği bu genetik, tür ve ekosistem zenginliğinin tamamına ne ad verilir?
- A) Biyoçeşitlilik
- B) Popülasyon
- C) Habitat
- D) Adaptasyon
- E) Komünite
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Biyoçeşitlilik
Bir bölgedeki genlerin, türlerin ve ekosistemlerin zenginliği biyoçeşitliliktir. Komünite de bir bölgedeki farklı türleri kapsar; ancak komünite yalnızca türlerin topluluğudur, genetik ve ekosistem çeşitliliğini içermez.
Kolay
4Bir göle, balıkçılık amacıyla başka bir kıtadan getirilen bir balık türü bırakılıyor. Bu balık kısa sürede hızla çoğalıyor ve göldeki yerli balıkların yumurtalarıyla beslenerek onların sayısını belirgin biçimde azaltıyor. Göle sonradan bırakılan balık türü hangi kavramla ifade edilir?
- A) Endemik tür
- B) Yerli tür
- C) Nesli tükenmiş tür
- D) İstilacı (yabancı) tür
- E) Koruma altındaki tür
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İstilacı (yabancı) tür
Bir ekosisteme dışarıdan getirilip hızla çoğalan ve yerli türlere zarar veren tür istilacı türdür. Endemik türle karıştırılabilir; ancak endemik tür yalnızca belirli bir bölgede doğal olarak yaşayan türdür, dışarıdan getirilmez.
Kolay
5Bir göl kıyısında araştırma yapan öğrenciler, gölde yaşayan bütün sazan balıklarını sayıp kaydediyor. Bu sazanlar aynı türdendir ve aynı gölde yaşar. Öğrencilerin incelediği bu canlı topluluğuna ne ad verilir?
- A) Komünite
- B) Popülasyon
- C) Ekosistem
- D) Flora
- E) Biyosfer
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Popülasyon
Aynı coğrafi alanda yaşayan aynı türe ait bireylerin oluşturduğu topluluk popülasyondur. Komünite ise farklı türlere ait popülasyonların bir arada oluşturduğu topluluktur.
Kolay
6Bir araştırma ekibi bir sulak alanda birlikte yaşayan sazlıkları, kurbağaları, balıkları, su kuşlarını ve böcekleri, yani farklı türlere ait bütün popülasyonları birlikte inceliyor. Ekibin incelediği bu topluluğa ne ad verilir?
- A) Popülasyon
- B) Tür
- C) Flora
- D) Takson
- E) Komünite
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Komünite
Belirli bir alanda yaşayan farklı türlere ait popülasyonların oluşturduğu topluluğa komünite denir. Popülasyon yalnızca tek bir türün bireylerini kapsar.
Kolay
7Ankara çiğdemi, ilkbaharda açan küçük ve renkli bir çiçektir. Bu bitki dünyada doğal olarak yalnızca Ankara ve çevresinde yetişir; başka hiçbir ülkede doğal olarak bulunmaz. Bu özelliğiyle Ankara çiğdemi için hangi kavram kullanılır?
- A) Endemik tür
- B) İstilacı tür
- C) Evcil tür
- D) Nesli tükenmiş tür
- E) Yabancı tür
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Endemik tür
Yalnızca belirli bir coğrafi bölgede doğal olarak yaşayan türe endemik tür denir. Nesli tükenmiş tür ise artık hiçbir yerde yaşamayan türdür; Ankara çiğdemi yaşamaktadır.
Kolay
8İki öğrenci, eşit büyüklükteki iki çayırda gördükleri bitki türlerini sayıyor: I. çayır: 8 tür II. çayır: 23 tür Bu verilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) I. çayırın tür çeşitliliği daha fazladır.
- B) İki çayırın tür çeşitliliği eşittir.
- C) II. çayırın tür çeşitliliği daha fazladır.
- D) II. çayırdaki türler endemiktir.
- E) I. çayırda hiç popülasyon bulunmaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) II. çayırın tür çeşitliliği daha fazladır.
Eşit alanda daha fazla farklı tür barındıran II. çayırın tür çeşitliliği daha fazladır. Tür sayısının fazla olması türlerin endemik olduğu anlamına gelmez.
Kolay
9Akdeniz foku, kıyılardaki sessiz deniz mağaralarında dinlenir ve yavrularını bu mağaralarda büyütür. Son yıllarda bazı kıyılarda mağara çevrelerine yapılar inşa edilmesi ve yoğun insan etkinliği fokların bu alanları kullanamamasına yol açıyor. Akdeniz fokunu bu örnekte tehdit eden durum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Aşırı avlanma
- B) İstilacı tür
- C) Habitat kaybı
- D) Genetik çeşitlilik
- E) Endemizm
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Habitat kaybı
Fokların dinlenip yavruladığı mağaraların kullanılamaz hâle gelmesi yaşam alanının (habitatın) kaybedilmesidir. Örnekte foklar avlanmamakta, yalnızca yaşam alanları yok olmaktadır.
Kolay
10Bir botanikçi, Kaz Dağları'nda doğal olarak yetişen bütün bitki türlerini belirleyip bir liste hâlinde yayımlıyor. Bu listede yer alan, bir yöredeki bütün bitki türlerinin genel adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fauna
- B) Popülasyon
- C) Flora
- D) Habitat
- E) Endemizm
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Flora
Bir ülke, bölge ya da yörede bulunan tüm bitki türlerinin genel adı floradır. Fauna ise aynı alandaki hayvan türlerini anlatır.
Kolay
11Bir bilim insanı, bitki örtüsünün yeryüzündeki dağılışını ve bu dağılışı etkileyen sıcaklık, yağış, yükselti gibi etkenleri inceliyor. Bu bilim insanının çalıştığı alan aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Taksonomi
- B) Genetik
- C) Bitki coğrafyası (fitocoğrafya)
- D) Hayvan davranışı
- E) Mikrobiyoloji
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bitki coğrafyası (fitocoğrafya)
Bitki örtüsünün yeryüzündeki dağılışını ve bunu etkileyen etkenleri inceleyen alan bitki coğrafyasıdır (fitocoğrafya). Taksonomi canlıları tanımlayıp sınıflandırır.
Kolay
12Bir ırmakta yaşayan bir balık türü, üreme döneminde de dahil olmak üzere yıl boyunca çok yoğun avlanıyor. Birkaç yıl içinde bu türün sayısının belirgin biçimde azaldığı görülüyor. Bu türün azalmasına yol açan tehdit aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İstilacı tür
- B) İklim değişikliği
- C) Hava kirliliği
- D) Aşırı avlanma
- E) Doğal afet
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Aşırı avlanma
Türün üreme dönemi dahil yoğun avlanması, yeni bireylerin yerini doldurmasından hızlı bir kayba yol açar; bu aşırı avlanmadır. Bağlamda yabancı bir türden söz edilmemektedir.
Kolay
13Bir biyoloji kitabında Türkiye'den bazı canlılar tanıtılıyor: sevgi çiçeği, Kazdağı göknarı, Ankara çiğdemi, Antalya semenderi ve evcil köpek. Bu canlılardan hangisi endemik bir tür değildir?
- A) Sevgi çiçeği
- B) Evcil köpek
- C) Kazdağı göknarı
- D) Ankara çiğdemi
- E) Antalya semenderi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Evcil köpek
Evcil köpek dünyanın hemen her yerinde bulunur; yayılışı belirli bir bölgeyle sınırlı değildir. Diğer canlılar ise ülkemizin endemik türlerine örnektir.
Kolay
14Bir öğrenci, yaşadığı şehirdeki kuş türlerini araştırmak için Nuh'un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı'na giriyor ve şehrinde kaydı bulunan türlerin listesine ve grafiklerine ulaşıyor. Bu veri tabanının temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ülkemizdeki türleri kayıt altına alıp biyoçeşitlilikteki değişimleri izlemek
- B) Yalnızca yurt dışındaki canlı türlerinin listesini tutmak
- C) Evcil hayvanların sahiplerini kaydetmek
- D) Tarım ürünlerinin fiyatlarını takip etmek
- E) Yeni hayvan türlerini laboratuvarda üretmek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ülkemizdeki türleri kayıt altına alıp biyoçeşitlilikteki değişimleri izlemek
Veri tabanı, ülkemizdeki türlerin kayıt altına alınmasını ve biyoçeşitlilikteki değişimlerin izlenip korunma önlemlerinin hızla alınmasını sağlar. Yurt dışındaki türlerin listesi amacı değildir.
Kolay
15Bir harita üzerinde Türkiye'nin, bitki örtüsü birbirinden farklı üç bitki coğrafyası (fitocoğrafya) bölgesinin kesiştiği yerde bulunduğu gösteriliyor. Bu durumun Türkiye'nin biyoçeşitliliğine etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bitki türlerinin sayısını azaltarak tek tip bir bitki örtüsü oluşturur.
- B) Yalnızca hayvan türlerinin sayısını artırır, bitkileri etkilemez.
- C) Endemik türlerin ortaya çıkmasını tamamen engeller.
- D) Farklı bölgelere ait bitki türlerinin bir arada bulunmasını sağlayarak çeşitliliği artırır.
- E) Türkiye'deki iklim çeşitliliğini ortadan kaldırır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Farklı bölgelere ait bitki türlerinin bir arada bulunmasını sağlayarak çeşitliliği artırır.
Üç fitocoğrafik bölgenin kesişiminde olmak, farklı iklim tiplerini ve bitki örtülerini bir araya getirir; bu da çeşitliliği artırır. Tek tip bitki örtüsü bu konumun tersine bir sonuçtur.
Kolay
16Bir dağın zirvesine yakın serin kesimlerde yetişen bir bitki türü, bölgedeki ortalama sıcaklıklar yıllar içinde arttıkça daha yukarılara çekiliyor. Zirveye ulaştığında çekilebileceği daha serin bir alan kalmıyor. Bu bitki türünü tehdit eden etken aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Aşırı avlanma
- B) İstilacı tür
- C) İklim değişikliği
- D) Su kirliliği
- E) Tohum bankası
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İklim değişikliği
Sıcaklıkların artması serin ortama uyum sağlamış türün yaşam alanını daraltır; bu, iklim değişikliğinin etkisidir. Bitkinin avlanması ya da yabancı bir türden söz edilmemektedir.
Kolay
17Zeynep, Nuh'un Gemisi Ulusal Biyolojik Çeşitlilik Veri Tabanı'ndan yaşadığı ilde kayıtlı kuş, sürüngen, memeli ve iki yaşamlı türlerinin listesini indiriyor. Listede hiçbir bitki türü yer almıyor. Zeynep'in listesi, yaşadığı ilin aşağıdakilerden hangisi hakkında bilgi verir?
- A) İlin florası
- B) İlin faunası
- C) İlin bitki coğrafyası
- D) İlin iklim tipleri
- E) İlin toprak yapısı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İlin faunası
Fauna, bir bölgede yaşayan hayvan türlerinin tümünü anlatır; kuş, sürüngen, memeli ve iki yaşamlı türlerinden oluşan liste ilin faunasıyla ilgilidir. Flora ise bir yöredeki bütün bitki türlerinin genel adıdır; listede bitki bulunmadığından flora ve bitki coğrafyası hakkında bilgi vermez.
Kolay
18Bir araştırma ekibi iki gölde balık sayımı yapıyor: I. göl: 2 türe ait toplam 9.000 balık II. göl: 11 türe ait toplam 1.200 balık Ekipteki bir öğrenci, balık sayısı çok olduğu için I. gölün balık tür çeşitliliğinin daha yüksek olduğunu söylüyor. Öğrencinin görüşüyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Doğrudur; bir ortamda birey sayısı arttıkça tür çeşitliliği de artmış olur.
- B) Doğrudur; tür sayısı az olan ortamlarda her türün bireyi çok, çeşitlilik yüksektir.
- C) Yanlıştır; tür çeşitliliğini birey sayısı değil tür sayısı belirler, II. göl daha zengindir.
- D) Yanlıştır; iki gölde de balık yaşadığı için tür çeşitlilikleri birbirine eşittir.
- E) Yanlıştır; tür çeşitliliği yalnız karasal yaşam alanlarında belirlenebilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yanlıştır; tür çeşitliliğini birey sayısı değil tür sayısı belirler, II. göl daha zengindir.
Tür çeşitliliği, bir ortamda bulunan farklı türlerin zenginliğidir; bireylerin toplam sayısı bu düzeyi belirlemez. I. gölde balık sayısı çok olsa da yalnız 2 tür, II. gölde ise 11 tür vardır. Bu nedenle balık tür çeşitliliği II. gölde daha yüksektir.
Orta
19Bir ovada yoğun tarım ilacı kullanımından sonra arıcılar, kovanlarındaki arıların büyük kısmının öldüğünü bildiriyor. Ovada meyve ağaçları ve ayçiçeği gibi arılarla tozlaşan bitkilerin yanında buğday gibi rüzgârla tozlaşan bitkiler de yetiştiriliyor. Arı sayısındaki bu azalmanın bölgede yol açması en olası sonuç hangisidir?
- A) Bölgedeki bütün bitkiler aynı gün yok olur.
- B) Rüzgârla tozlaşan bitkiler de hemen yok olur.
- C) Arılarla beslenen kuşların sayısı artar.
- D) Bölgedeki toprağın verimi kesin olarak artar.
- E) Arılarla tozlaşan bitkilerin üremesi azalır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Arılarla tozlaşan bitkilerin üremesi azalır.
Tozlaşma için arılara bağımlı bitkiler, arılar azalınca daha az meyve ve tohum oluşturur. Bütün bitkilerin etkileneceği düşünülebilir; ancak buğday gibi rüzgârla tozlaşan bitkiler arılara bağımlı değildir.
Orta
20Bir belgeselde, Türkiye'nin kısa mesafeler içinde orman, bozkır, sulak alan, yüksek dağ ve deniz kıyısı gibi birbirinden çok farklı yaşam alanlarına sahip olduğu anlatılıyor. Belgeselde vurgulanan bu durum biyoçeşitliliğin hangi düzeyine örnektir?
- A) Genetik çeşitlilik
- B) Tür çeşitliliği
- C) Ekosistem çeşitliliği
- D) Popülasyon büyüklüğü
- E) Endemizm oranı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ekosistem çeşitliliği
Bir bölgede birbirinden farklı yaşam alanlarının bulunması ekosistem çeşitliliğidir. Tür çeşitliliği de bu alanlarla ilişkilidir; ancak tür çeşitliliği yaşam alanlarının değil, içlerinde yaşayan farklı türlerin sayısını anlatır.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Biyoloji örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.