9. Sınıf Biyoloji · Organizasyon
Hücre ve Alt Birimleri Arasındaki İlişkiler
- hücre
- organeller
- prokaryot
- ökaryot
- mitokondri
- kloroplast
- ribozom
- hücre duvarı
Hücre ve organelleri birlikte nasıl çalışır?
Hücre, yaşamın en küçük yapı ve görev birimidir ve içindeki organeller bir fabrikadaki bölümler gibi iş birliği içinde çalışır. Prokaryot hücrelerde (bakteri, arke) zarla çevrili çekirdek ve organeller yoktur, DNA sitoplazmadadır; ökaryot hücrelerde (protist, mantar, bitki, hayvan) çekirdek ve zarlı organeller vardır. Tüm hücrelerde hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve kalıtım materyali bulunur; bitki, mantar ve bakterilerde ayrıca hücre duvarı vardır. Çekirdek DNA’yı taşır ve hücreyi yönetir; ribozomda protein sentezlenir, endoplazmik retikulum maddeleri taşır, Golgi cisimciği paketleyip salgılar. Mitokondri hücresel solunumla ATP üretir, kloroplast fotosentezle besin üretir, lizozom hücre içi sindirim yapar. Örneğin bir salgı proteini ribozomda yapılır, endoplazmik retikulumla Golgi’ye taşınır ve paketlenip hücre dışına verilir; gereken enerjiyi mitokondri sağlar. Ribozom zarsızdır ve prokaryotlarda da bulunur.
Hücre ve Alt Birimleri Arasındaki İlişkiler: konu anlatımı ve özeti
Hücre, yaşamın en küçük yapı ve görev birimidir. Hücredeki her yapının belirli bir görevi vardır ve bu yapılar bir fabrikadaki bölümler gibi birlikte çalışır.
- Prokaryot hücrelerde (bakteri, arke) zarla çevrili çekirdek ve organeller yoktur; DNA sitoplazmada bulunur. Ökaryot hücrelerde (protist, mantar, bitki, hayvan) çekirdek ve zarlı organeller vardır.
- Tüm hücrelerde hücre zarı, sitoplazma, ribozom ve kalıtım materyali bulunur. Bitki, mantar ve bakterilerde zarın dışında ayrıca hücre duvarı vardır.
- Çekirdek DNA'yı taşır ve hücre faaliyetlerini yönetir. Ribozomlarda protein sentezlenir; endoplazmik retikulum maddeleri taşır ve sentez yapar, Golgi cisimciği maddeleri paketleyip salgılar.
- Mitokondri hücresel solunumla ATP üretir. Kloroplast (bitki ve bazı protistlerde) fotosentezle besin üretir. Lizozom hücre içi sindirimde görev alır.
- Bitki hücrelerinde büyük merkezi koful ve kloroplast bulunur; sentriyol genellikle hayvan hücrelerinde görülür.
- Örnek iş birliği: Ribozomda yapılan bir salgı proteini endoplazmik retikulumla Golgi'ye taşınır, orada paketlenip hücre dışına verilir; gereken enerjiyi mitokondri sağlar.
Unutma: Ribozom zarsız bir organeldir ve prokaryotlarda da bulunur; "prokaryotlarda hiç organel yoktur" demek yanlış olur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Hücreyi bir fabrika gibi düşünebilirsin:
- Çekirdek yönetim katıdır: DNA'daki tarifler burada saklanır.
- Ribozom üretim bandıdır: Proteinler burada yapılır.
- Endoplazmik retikulum fabrika içi koridorlardır: Ürünleri taşır.
- Golgi paketleme ve sevkiyat bölümüdür.
- Mitokondri enerji santralidir: ATP üretir.
- Hücre zarı kapıdaki güvenliktir: Kimin girip çıkacağını seçer.
Bir salgı proteinin yolculuğu: Çekirdekteki bilgiye göre ribozomda yapılır → ER ile taşınır → Golgi'de paketlenir → zardan dışarı verilir. Bu süreçte gereken enerjiyi mitokondri sağlar.
Günlük hayattan: Midede sindirim enzimleri üreten hücrelerde ribozom, ER ve Golgi bol bulunur, çünkü bu hücreler sürekli salgı yapar.
Sık yapılan hata: "Prokaryotlarda hiç organel yoktur." Doğrusu: Prokaryotlarda zarlı organel yoktur ama zarsız bir organel olan ribozom bulunur.
Derinleş
Kas hücresi, alyuvar ve bitkideki yaprak hücresi farklı işler yapar. Bu üç hücrede hangi organelin bol, hangisinin az ya da hiç bulunmayacağını tahmin et ve gerekçelendir. Sonra tahminlerini araştırarak kontrol et; özellikle insan alyuvarında çekirdek bulunmamasının hangi avantajı sağladığını incele. Hücreyi bir şehir olarak düşünüp organelleri şehir hizmetleriyle eşleştiren özgün bir model tasarla ve modelin hangi noktalarda yetersiz kaldığını belirt.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.9.2.1Hücre alt birimlerini ve bu birimlerin işlevleri arasındaki ilişkileri çözümleyebilme
- a) Hücre alt birimlerini ve bu birimlerin görevlerini belirler.
- b) Hücre alt birimlerini ve bunlar arasındaki bütüncül ilişkileri belirler.
Bu konuda neler var?
- Prokaryot ve Ökaryot Hücre Yapısı
- Hücrelerin Yapısal Bileşenleri
- Organeller
- Hücrenin Organizasyonu
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir deneyde tek hücreli bir canlı ince bir iple iki parçaya ayrılıyor. Parçalardan biri hücrenin ortasındaki büyük, zarla çevrili yapıyı içeriyor, diğeri içermiyor; bu yapıyı içeren parça büyüyüp bölünmeye devam ederken diğer parça bir süre sonra ölüyor. Bu deneyin sonucu en çok hangi yargıyı destekler?
- A) Hücre faaliyetleri koful tarafından yönetilir.
- B) Sitoplazma tek başına bölünmeyi sağlar.
- C) Hücre faaliyetleri çekirdek tarafından yönetilir.
- D) Hücre zarı DNA'nın büyük kısmını taşır.
- E) Ribozomlar hücrenin bölünmesini yönetir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hücre faaliyetleri çekirdek tarafından yönetilir.
Hücrenin ortasındaki zarla çevrili büyük yapı çekirdektir; DNA'yı taşıdığı için büyüme ve bölünme gibi faaliyetleri yönetir. Sitoplazmanın bölünmeyi sağladığı düşünülebilir; ancak çekirdeksiz parçada da sitoplazma vardı ve bu parça yaşayamadı.
Kolay
2Bir öğrenci, ışıkta bekletilen bir su bitkisi yaprağını mikroskopta incelediğinde hücrelerin içinde çok sayıda yeşil, oval yapı görüyor. Öğretmeni, bitkinin ürettiği glikozun ve açığa çıkan oksijenin bu yapılarda gerçekleşen bir süreçle oluştuğunu söylüyor. Öğrencinin gözlediği yapılar hangisidir?
- A) Mitokondri
- B) Kloroplast
- C) Golgi cisimciği
- D) Lizozom
- E) Merkezi koful
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kloroplast
Yeşil renkli, fotosentezle glikoz ve oksijen üreten organel kloroplasttır. Mitokondri de enerjiyle ilgili oval bir organeldir; ancak mitokondri besinleri parçalayarak ATP üretir, glikoz üretmez ve yeşil değildir.
Kolay
3Bir araştırmacı hücreye radyoaktif işaretli amino asitler veriyor ve birkaç dakika sonra işaretin hücrede ilk olarak nerede biriktiğini izliyor. İşaretli amino asitlerin, endoplazmik retikulumun üzerinde ve sitoplazmada serbest hâlde bulunan küçük, zarsız yapılarda yeni proteinlere katıldığı görülüyor. Bu yapılar hangisidir?
- A) Golgi cisimciği
- B) Lizozom
- C) Koful
- D) Ribozom
- E) Sentriyol
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ribozom
Amino asitlerin birleştirilerek protein sentezlendiği zarsız yapılar ribozomlardır. Golgi cisimciği de proteinlerle ilgilidir; ancak proteini sentezlemez, ribozomda üretilen proteinleri paketleyip gönderir ve zarlı bir organeldir.
Kolay
4Akyuvar hücreleri vücuda giren bakterileri hücre içine alarak etkisiz hâle getirir. Bakteriyi içeren kesecik, hücre içinde sindirim enzimleri taşıyan bir organelle birleşir ve bakteri bu birleşmeden sonra parçalanır. Bakterinin parçalanmasını sağlayan organel hangisidir?
- A) Ribozom
- B) Lizozom
- C) Mitokondri
- D) Kloroplast
- E) Sentriyol
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Lizozom
Hücre içi sindirim enzimlerini taşıyan ve kesecikle birleşerek içeriği parçalayan organel lizozomdur. Ribozom da enzimlerle ilişkilidir; ancak ribozom enzimleri üretir, kendisi bir sindirim kesesi değildir ve zarı yoktur.
Kolay
5Bir öğretmen hücreyi bir ülkeye benzetiyor ve ülkeye giren çıkan malları denetleyen gümrük kontrol noktalarının hücredeki karşılığını soruyor. Bu benzetmede gümrük kontrol noktasına karşılık gelen yapı hangisidir?
- A) Hücre zarı
- B) Mitokondri
- C) Ribozom
- D) Golgi cisimciği
- E) Lizozom
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hücre zarı
Hücre zarı madde giriş ve çıkışını seçici biçimde denetlediği için gümrük kontrol noktalarına benzetilir. Mitokondri enerji sağladığı için elektrik santraline benzetilir.
Kolay
6Hücreyi bir şehre benzeten bir öğrenci, şehrin ihtiyacı olan elektriği üreten santralin karşılığını arıyor. Hücrede bu görevi üstlenen organel hangisidir?
- A) Çekirdek
- B) Ribozom
- C) Mitokondri
- D) Hücre zarı
- E) Koful
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mitokondri
Mitokondri hücresel solunumla hücrenin ihtiyaç duyduğu enerjiyi (ATP) üretir; bu yüzden elektrik santraline benzetilir. Çekirdek hücre faaliyetlerini yönettiği için beyne benzetilir.
Kolay
7Bir öğrenci, hücre zarı ile çevrili olan ve içinde hücre alt bileşenlerinin bulunduğu yarı akışkan maddeyi model üzerinde göstermek istiyor. Bu maddeye ne ad verilir?
- A) Hücre duvarı
- B) Kromozom
- C) Sitoplazma
- D) Ribozom
- E) Golgi cisimciği
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sitoplazma
Hücre zarının çevrelediği, içinde organellerin bulunduğu yarı akışkan madde sitoplazmadır. Hücre duvarı zarın dışında bulunur ve akışkan değildir.
Kolay
8Bir öğrenci hücre zarının dışında ayrıca hücre duvarı bulunan canlıları listeliyor. Aşağıdakilerden hangisi bu listede yer almalıdır?
- A) Hayvan, bitki ve insan
- B) Bitki, mantar ve bakteri
- C) Yalnızca hayvanlar
- D) Yalnızca insan
- E) Hayvan ve mantar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bitki, mantar ve bakteri
Bitki, mantar ve bakterilerde hücre zarının dışında hücre duvarı vardır. Hayvan hücrelerinde hücre duvarı bulunmaz.
Kolay
9Hücre teorisinin temel ilkelerinden birine göre yeni hücreler nasıl oluşur?
- A) Cansız maddelerden kendiliğinden oluşur.
- B) Yalnızca virüslerden meydana gelir.
- C) Önceden var olan hücrelerden meydana gelir.
- D) Sudaki minerallerin birleşmesiyle oluşur.
- E) Ribozomların birleşmesiyle oluşur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Önceden var olan hücrelerden meydana gelir.
Hücre teorisine göre bütün canlılar hücrelerden oluşur ve yeni hücreler önceden var olan hücrelerden meydana gelir. Hücrelerin cansız maddelerden kendiliğinden oluştuğu düşüncesi teoriyle çelişir.
Kolay
10Mikroskopta incelenen bir hücrede sentriyol bulunduğu görülüyor. Bu hücrenin aşağıdaki canlılardan hangisine ait olma olasılığı en yüksektir?
- A) Menekşe
- B) Buğday
- C) Çam ağacı
- D) Kedi
- E) Marul
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kedi
Sentriyol genellikle hayvan hücrelerinde görülür; bu nedenle hücre büyük olasılıkla bir kediye aittir. Menekşe, buğday, çam ve marul bitkidir.
Kolay
11Biyoloji laboratuvarında hücre preparatlarını mikroskopta inceleyen öğrencilere öğretmen nasıl bir yol izlemeleri gerektiğini anlatıyor. İncelemeye hangi objektifle başlanmalıdır?
- A) En yüksek büyütme oranına sahip objektifle
- B) Herhangi bir objektif kullanmadan
- C) Rastgele seçilen bir objektifle
- D) En düşük büyütme oranına sahip objektifle
- E) Yalnızca göz merceğiyle
Cevabı göster
Doğru cevap: D) En düşük büyütme oranına sahip objektifle
Preparat incelemesine en düşük büyütmeli objektifle başlanır, sonra sırayla daha yüksek büyütmelere geçilir. Doğrudan en yüksek büyütmeyle başlamak incelenecek alanı bulmayı zorlaştırır.
Kolay
12Bir kargo şirketinde ürünler paketlenip etiketlenerek gerekli yerlere gönderilir. Hücrede üretilen maddelerin işlenmesi, paketlenmesi ve gönderilmesinde görev alan organel hangisidir?
- A) Mitokondri
- B) Kloroplast
- C) Ribozom
- D) Golgi cisimciği
- E) Sentriyol
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Golgi cisimciği
Golgi cisimciği maddeleri işler, paketler ve salgılanmasını sağlar. Ribozom proteinleri sentezler ama paketleme görevi yapmaz.
Kolay
13Bir amip besinini hücre içine aldıktan sonra besin, sindirim enzimleri içeren bir organel sayesinde hücre içinde parçalanıyor. Bu organel hangisidir?
- A) Kloroplast
- B) Lizozom
- C) Ribozom
- D) Sentriyol
- E) Hücre duvarı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Lizozom
Lizozom sindirim enzimleri içerir ve hücre içi sindirimde görev alır. Ribozom protein sentezler, sindirim yapmaz.
Kolay
14İnsan beyninin vücuttaki faaliyetleri yönetip denetlemesine benzer şekilde, hücredeki faaliyetleri yöneten ve DNA'yı taşıyan yapı hangisidir?
- A) Lizozom
- B) Golgi cisimciği
- C) Sitoplazma
- D) Çekirdek
- E) Hücre duvarı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çekirdek
Çekirdek DNA'yı taşır ve hücre faaliyetlerini yönetir. Lizozom hücre içi sindirimde, Golgi cisimciği maddeleri paketlemede görev alır.
Kolay
15Hücre içinde bir kanal ağı gibi uzanan bir organel, bazı maddelerin sentezlenmesinde ve hücre içinde taşınmasında görev alıyor. Bu organel hangisidir?
- A) Endoplazmik retikulum
- B) Mitokondri
- C) Kloroplast
- D) Sentriyol
- E) Lizozom
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Endoplazmik retikulum
Endoplazmik retikulum maddeleri taşır ve sentez yapar. Mitokondri ATP üretir, taşıma ağı oluşturmaz.
Kolay
16Bir hücrede genlerin verdiği talimatlara uygun olarak amino asitlerden proteinler sentezleniyor. Bu sentezin gerçekleştiği yapı hangisidir?
- A) Lizozom
- B) Koful
- C) Hücre duvarı
- D) Golgi cisimciği
- E) Ribozom
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ribozom
Proteinler ribozomlarda sentezlenir. Lizozom hücre içi sindirimde görev yapar, protein sentezlemez.
Kolay
17Bir araştırmacı, incelediği tek hücreli bir canlının kalıtım materyaliyle ilgili şu bulguları kaydediyor: DNA halkasal yapıdadır ve sitoplazmanın belirli bir bölgesinde yoğunlaşmıştır; çevresinde zar yoktur. Bu bulgulara göre aynı hücreyle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi doğrudur?
- A) Hücre, mitokondrilerinde ATP üretir.
- B) Hücrede çok sayıda doğrusal DNA bulunur.
- C) Hücrede zarla çevrili organel bulunmaz.
- D) Hücre, Golgi aygıtında madde paketler.
- E) Hücrenin çift katlı zarlı çekirdeği vardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hücrede zarla çevrili organel bulunmaz.
Halkasal DNA'nın zarla çevrili olmadan sitoplazmanın bir bölgesinde (nükleoid) yoğunlaşması prokaryot hücrenin özelliğidir. Prokaryot hücrelerde çekirdek, mitokondri ve Golgi aygıtı gibi zarla çevrili organeller bulunmaz. Çok sayıda doğrusal DNA ve çift katlı zarla çevrili çekirdek ise ökaryot hücrelerin özelliğidir.
Kolay
18Aynı bitkinin yaprak hücrelerinde çok sayıda kloroplast bulunurken toprak altındaki kök hücrelerinde kloroplast bulunmuyor. İki hücre tipinde de çekirdek, mitokondri ve ribozom var. Bu durum, hücrelerle ilgili aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?
- A) Aynı canlının bütün hücrelerinde aynı organeller eşit sayıda bulunur.
- B) Kloroplastı olmayan hücreler prokaryot hücre yapısına sahiptir.
- C) Kök hücreleri ATP üretemediği için enerjiyi yaprak hücrelerinden alır.
- D) Bitki hücrelerinde mitokondri yalnız kloroplastla birlikte bulunabilir.
- E) Hücredeki yapılar, hücrenin görevine göre farklılık gösterebilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hücredeki yapılar, hücrenin görevine göre farklılık gösterebilir.
Hücrenin yapısal bileşenlerinde, hücrenin çeşidine ve görevine göre değişiklikler görülebilir. Işık alan yaprak hücreleri fotosentez yaptığı için kloroplast taşır; toprak altındaki kök hücreleri fotosentez yapmaz ve kloroplast taşımaz. Kök hücrelerinde çekirdek bulunduğuna göre bu hücreler ökaryottur; mitokondrileri olduğu için ATP de üretebilirler. Mitokondrinin kloroplastsız hücrede bulunması son seçeneği de çürütür.
Orta
19Bir mikrobiyoloji kitabında bakteri hücresinin çizimi inceleniyor. Çizimde hücre zarı, hücre duvarı, ribozomlar ve kıvrılmış hâlde bir DNA molekülü görülüyor; ancak hücrede zarla çevrili hiçbir yapı bulunmuyor. Bu çizime göre bakterinin DNA'sı nerede bulunur?
- A) Zarla çevrili bir çekirdekte
- B) Mitokondrinin içinde
- C) Golgi cisimciğinin içinde
- D) Sitoplazmada, zarla çevrilmeden
- E) Hücre duvarının içinde
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sitoplazmada, zarla çevrilmeden
Prokaryot hücrelerde zarla çevrili çekirdek yoktur; DNA sitoplazmada serbest hâlde bulunur. DNA'nın her hücrede çekirdekte olduğunu düşünmek ökaryot hücreden genelleme yapmaktır; bakterilerde çekirdek zarı ve mitokondri gibi zarlı organeller bulunmaz.
Orta
20Biyoloji laboratuvarında Seda, bir örnekten hazırladığı preparatı mikroskopta inceliyor. Hücrelerin çevresinde sert bir hücre duvarı, sitoplazmada yeşil kloroplastlar ve hücrenin büyük bölümünü kaplayan merkezi bir koful görüyor. Seda'nın incelediği örnek büyük olasılıkla hangisinden alınmıştır?
- A) Bir bitkinin yaprağından
- B) Bir şapkalı mantardan
- C) Bir hayvanın kas dokusundan
- D) Bir bakteri kolonisinden
- E) Bir amip kültüründen
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bir bitkinin yaprağından
Hücre duvarı, kloroplast ve büyük merkezi koful birlikte bitki hücresinin özellikleridir. Mantar hücrelerinde de hücre duvarı bulunduğu için çekici bir çeldiricidir; ancak mantarlarda kloroplast yoktur.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Biyoloji örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.