9. Sınıf Biyoloji · Organizasyon
Üç Üst Âlem Sisteminde Yer Alan Canlılar ve Genel Özellikleri
- domain
- bakteri
- arke
- protista
- bitki
- mantar
- hayvan
- prokaryot
Üç üst âlem sisteminde canlılar nasıl ayrılır?
Üç üst âlem sistemi, tüm canlıları hücre yapısı ve moleküler özelliklerine göre Bakteriler, Arkeler ve Ökaryotlar olmak üzere üç domainde inceleyen sınıflandırmadır. Bakteriler, hücre duvarında peptidoglikan bulunan tek hücreli prokaryotlardır; bazıları hastalık yapar, birçoğu ayrıştırıcıdır ya da yoğurt, peynir ve ilaç üretiminde kullanılır. Arkeler de prokaryottur ama duvarlarında peptidoglikan yoktur ve çok tuzlu, çok sıcak ya da oksijensiz ortamlarda yaşayabilenleri vardır. Ökaryotlar protistler, bitkiler, mantarlar ve hayvanlar olmak üzere dört âlemde incelenir. Bitkiler selüloz duvarlı üreticilerdir; mantarların duvarında kitin bulunur ve çoğu organik artıkları ayrıştırır. Hayvanlar hücre duvarı olmayan çok hücreli tüketicilerdir ve omurgasızlar ile omurgalılar olarak ikiye ayrılır. Mantarlar bitki değildir; klorofilleri yoktur ve duvarlarında selüloz değil kitin bulunur.
Üç Üst Âlem Sisteminde Yer Alan Canlılar ve Genel Özellikleri: konu anlatımı ve özeti
Modern sınıflandırmada tüm canlılar Bakteriler, Arkeler ve Ökaryotlar olmak üzere üç üst âlemde (domain) incelenir. Her grubun hücre yapısı, beslenmesi ve doğadaki rolü farklıdır.
- Bakteriler tek hücreli prokaryotlardır; hücre duvarlarında peptidoglikan bulunur. Bazıları hastalık yapar, birçoğu ayrıştırıcıdır ya da yoğurt, peynir ve ilaç üretiminde kullanılır.
- Arkeler de prokaryottur ama duvarlarında peptidoglikan yoktur ve zarlarında sıra dışı lipitler bulunur. Çok tuzlu, çok sıcak ya da oksijensiz ortamlarda yaşayabilenleri vardır.
- Ökaryotlar dört âlemde incelenir. Protistler (amip, öglena, paramesyum, algler) tek hücreli ya da basit çok hücreli canlılardır.
- Bitkiler fotosentez yapan, selüloz duvarlı üreticilerdir; damarsız (kara yosunu), damarlı tohumsuz (eğrelti) ve tohumlu (açık ve kapalı tohumlu) gruplara ayrılır.
- Mantarlar kitin içeren hücre duvarına sahiptir, besin üretemez; çoğu dışarı salgıladığı enzimlerle organik artıkları ayrıştırır (çürükçül).
- Hayvanlar çok hücreli, hücre duvarı olmayan tüketicilerdir; omurgasızlar (süngerler, eklembacaklılar, yumuşakçalar vb.) ve omurgalılar (balıklar, iki yaşamlılar, sürüngenler, kuşlar, memeliler) olarak incelenir.
- Canlılar besin, ilaç, tarım ve madde döngüleri açısından biyolojik ve ekonomik öneme sahiptir.
Unutma: Mantarlar bitki değildir; klorofilleri yoktur ve duvarlarında selüloz değil kitin bulunur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Üç üst âlemi ayırt etmek için iki soru sorabilirsin:
- Çekirdek zarı var mı? Yoksa canlı prokaryottur: Bakteriler ya da Arkeler. Varsa Ökaryotlardır.
- Prokaryotsa duvarında peptidoglikan var mı? Varsa Bakteri, yoksa Arke.
Ökaryotlar içinde de basit sorularla ilerlersin:
- Fotosentez yapıp selüloz duvarı var mı? → Bitki
- Duvarı kitinli, besinini dışarıda sindirip emiyor mu? → Mantar
- Duvarı yok, çok hücreli ve hazır besin mi yiyor? → Hayvan
- Bu gruplara uymayan tek hücreli ya da basit yapılı ökaryotlar → Protista
Günlük hayattan: Yoğurt mayalanırken sütü yoğurda çeviren bakterilerdir; ekmeği kabartan maya ise tek hücreli bir mantardır.
Sık yapılan hata: "Mantarlar yer değiştirmediği için bitkidir." Doğrusu: Mantarlarda klorofil yoktur, besin üretemezler ve hücre duvarlarında selüloz değil kitin bulunur.
Derinleş
Arkelerin bir kısmı kaplıcalar, tuz gölleri gibi aşırı koşullarda yaşar. Türkiye'deki Tuz Gölü gibi çok tuzlu bir ortamda yaşayan mikroorganizmalar hakkında araştırma yap. Bu canlıların enzimlerinin endüstride neden ilgi çektiğini, özetteki enzim ve ortam koşulları bilgisiyle ilişkilendir. Sonra bir arkenin hücre zarı ile kendi hücre zarını, yaşadıkları ortam açısından karşılaştıran kısa bir yazı hazırla.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.9.2.5Üç üst âlem (domain) sisteminde yer alan canlıların özellikleri ile ilgili çıkarım yapabilme
- b) Üç üst âlem (domain) sisteminde yer alan canlıların özellikleri ile ilgili örüntüleri listeler.
- c) Üç üst âlem (domain) sisteminde yer alan canlıların özellikleri ile ilgili karşılaştırma yapar.
- ç) Üç üst âlem (domain) sisteminde yer alan canlıların özelliklerine ilişkin önerme sunar.
- d) Üç üst âlem (domain) sisteminde yer alan canlıların özelliklerine ilişkin değerlendirme yapar.
Bu konuda neler var?
- Bakteriler
- Arkeler
- Ökaryotlar
- Protista
- Bitkiler
- Mantarlar
- Hayvanlar
- Omurgasız Hayvanlar
- Omurgalı Hayvanlar
- Canlıların Biyolojik ve Ekonomik Önemi
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Okulun yakınındaki derede inceleme yapan öğrenciler, gözledikleri hayvanları iç iskeletlerinin ve omurgalarının bulunup bulunmamasına göre iki gruba ayırıyor. Her öğrenci, bir hayvanı uygun gruba yerleştirmekle görevlendiriliyor. Aşağıdakilerden hangisi omurgalılar grubuna yerleştirilmelidir?
- A) Yengeç
- B) Örümcek
- C) Kurbağa
- D) Salyangoz
- E) Solucan
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kurbağa
Kurbağa omurgası ve kemikten iç iskeleti olan bir iki yaşamlıdır. Yengeç sert kabuğu nedeniyle iskeletli sanılabilir; ancak bu kabuk bir dış iskelettir ve yengeç omurgasız bir eklembacaklıdır.
Kolay
2Bir öğrenci, birkaç gün bekletilmiş gölet suyunu mikroskopta inceliyor. Bir kısmı yalancı ayaklarıyla, bir kısmı kamçısıyla, bir kısmı da vücudunu saran sillerle hareket eden ve zarla çevrili çekirdeğe sahip tek hücreli canlılar görüyor. Öğrencinin gözlediği canlılar hangi âlemde yer alır?
- A) Protistler
- B) Mantarlar
- C) Bitkiler
- D) Hayvanlar
- E) Bakteriler
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Protistler
Zarla çevrili çekirdeğe sahip, tek hücreli ve yalancı ayak, kamçı ya da sille hareket eden amip, öglena ve paramesyum gibi canlılar protistlerdir. Hareket ettikleri için hayvan sanılabilir; ancak hayvanlar çok hücrelidir.
Kolay
3Bir laboratuvarda, kirli bir kesme tahtasından alınan örnekte tek hücreli canlılar üretiliyor. İncelemede hücrelerin zarla çevrili çekirdeği olmadığı ve hücre duvarlarında peptidoglikan bulunduğu belirleniyor. Bu canlılar hangi üst âlemde (domain) yer alır?
- A) Arkeler
- B) Ökaryotlar
- C) Protistler
- D) Mantarlar
- E) Bakteriler
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bakteriler
Zarla çevrili çekirdeği olmayan ve hücre duvarında peptidoglikan bulunan canlılar bakterilerdir. Arkeler de prokaryottur; ancak arkelerin hücre duvarında peptidoglikan bulunmaz.
Kolay
4Bir belgeselde denizanası, arı, balık ve fil aynı âlemin üyeleri olarak tanıtılıyor. Bu canlıların hepsi besinlerini dışarıdan hazır alıyor ve hücreleri zarla çevrili çekirdek taşıyor. Bu âlemdeki canlıların ortak özelliği hangisidir?
- A) Tek hücreli ve fotosentez yapan canlılardır.
- B) Hücre duvarında kitin bulunan ayrıştırıcılardır.
- C) Prokaryot hücre yapısına sahip canlılardır.
- D) Hepsi omurgalı ve sıcakkanlı canlılardır.
- E) Çok hücreli ve hücre duvarı olmayan tüketicilerdir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Çok hücreli ve hücre duvarı olmayan tüketicilerdir.
Hayvanlar çok hücreli, hücre duvarı olmayan ve besinini dışarıdan alan tüketicilerdir. Belgeselde balık ve fil gibi omurgalılar da yer aldığı için hepsinin omurgalı olduğu sanılabilir; ancak denizanası ve arı omurgasızdır.
Kolay
5Pazarda mantar satın alan Emre, kardeşine “Mantar da ıspanak gibi bir bitkidir.” diyor. Biyoloji öğretmeni olan ablası bu sözün yanlış olduğunu söylüyor. Ablanın görüşünü destekleyen bilgi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mantarlar fotosentez yapar ve hücre duvarlarında selüloz bulunur.
- B) Mantarlar zarla çevrili çekirdeği olmayan prokaryot canlılardır.
- C) Mantarların hücreleri hücre duvarı içermeyen hayvan hücreleridir.
- D) Mantarların klorofili yoktur ve hücre duvarlarında kitin bulunur.
- E) Mantarlar yalnızca tek hücreli canlılardan oluşan bir gruptur.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Mantarların klorofili yoktur ve hücre duvarlarında kitin bulunur.
Mantarlar besin üretemez, klorofilleri yoktur ve duvarlarında selüloz yerine kitin bulunur; bu yüzden bitki değildir. Mantarlar ökaryottur, prokaryot değildir.
Kolay
6Mikroskopla bir su damlasını inceleyen Defne, bazı bakterilerin su akışıyla sürüklendiğini, bazılarının ise kendi başına ileri geri yüzdüğünü görüyor. Kendi başına yüzen bakterilerin hareketini sağlayan yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Plazmit
- B) Kapsül
- C) Kamçı
- D) Ribozom
- E) Nükleoit
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kamçı
Prokaryotların çoğu su ve hava akımıyla pasif hareket eder; bazıları ise kamçılarıyla hareket edebilir. Plazmit ve ribozom hareketle ilgili yapılar değildir.
Kolay
7Sığırların ve termitlerin bağırsakları gibi oksijensiz ortamlarda yaşayan bazı tek hücreli canlılar inceleniyor. Bu canlıların zarla çevrili çekirdeği yoktur ve hücre zarlarında başka canlılarda bulunmayan sıra dışı lipitler vardır. Bu canlıları bakterilerden ayıran hücre duvarı özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hücre duvarında peptidoglikan bulunması
- B) Hücre duvarında selüloz bulunması
- C) Hücre duvarında kitin bulunması
- D) Hücre duvarında peptidoglikan bulunmaması
- E) Hücre duvarının zarla çevrili olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hücre duvarında peptidoglikan bulunmaması
Tarif edilen canlılar arkelerdir; arkelerin hücre duvarında peptidoglikan yoktur. Peptidoglikan bulunması ise bakterilerin ayırt edici özelliğidir.
Kolay
8Bir hastalık etkeni bakteri üzerinde yapılan çalışmada, bakterinin ana kromozomundan bağımsız, küçük ve halka biçimli DNA parçaları taşıdığı ve antibiyotik direncini sağlayan genlerin bu parçalarda bulunduğu belirleniyor. Bakterideki bu küçük halkasal DNA parçalarına ne ad verilir?
- A) Pilus
- B) Kamçı
- C) Histon
- D) Kapsül
- E) Plazmit
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Plazmit
Prokaryotlarda ana kromozomdan bağımsız, antibiyotik direnci gibi avantaj sağlayan genleri taşıyan küçük halkasal DNA'ya plazmit denir. Histon ise ökaryot DNA'sının sarıldığı proteindir.
Kolay
9Bir ormanda yere düşen yapraklar ve ölü canlı kalıntıları zamanla parçalanıyor; içerdikleri maddeler toprağa geri dönüyor ve bitkiler tarafından yeniden kullanılıyor. Bu süreçte en önemli rolü üstlenen canlılar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fotosentez yapan bitkiler
- B) Ayrıştırıcı bakteriler ve mantarlar
- C) Etçil omurgalı hayvanlar
- D) Çiçekli bitkileri tozlaştıran böcekler
- E) Otla beslenen memeliler
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ayrıştırıcı bakteriler ve mantarlar
Ölü kalıntıları ayrıştırarak maddelerin toprağa dönmesini sağlayan canlılar ayrıştırıcı bakteriler ve mantarlardır. Bitkiler bu maddeleri kullanır ama kalıntıları ayrıştırmaz.
Kolay
10Bir ders kitabındaki prokaryot hücre çiziminde bazı yapılar işaretlenmiştir. Açıklamada, bu yapılardan birinin bakterilerin birbirine ve yüzeylere tutunmasını sağlayan kısa uzantılar olduğu yazıyor. Açıklamada sözü edilen yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Pilus
- B) Plazmit
- C) Ribozom
- D) Hücre zarı
- E) Çekirdek
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Pilus
Bakterilerin birbirine tutunmasını sağlayan yapılar pilustur. Plazmit ise küçük halkasal DNA parçasıdır; tutunmayla ilgisi yoktur.
Kolay
11Öğretmen tahtaya bir prokaryot ve bir ökaryot hücre çiziyor. Öğrencilerden, prokaryot hücrede genetik materyalin nasıl bulunduğunu açıklamalarını istiyor. Aşağıdaki açıklamalardan hangisi doğrudur?
- A) Doğrusal birçok kromozom, çift zarlı belirgin bir çekirdeğin içinde bulunur.
- B) DNA, hücre duvarının içine gömülü olarak hücrenin dışında bulunur.
- C) Genetik materyal yalnızca kamçının içinde taşınır.
- D) Halkasal tek bir kromozomal DNA, zarla çevrili bir çekirdek olmadan sitoplazmada bulunur.
- E) Prokaryot hücrede hiçbir genetik materyal bulunmaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Halkasal tek bir kromozomal DNA, zarla çevrili bir çekirdek olmadan sitoplazmada bulunur.
Prokaryotlarda belirgin bir çekirdek yoktur; genetik materyal halkasal, büyük ve tek bir kromozomal DNA olarak sitoplazmada bulunur. Zarla çevrili çekirdek ökaryotların özelliğidir.
Kolay
12Bir bahçede domates, çam ağacı, eğrelti otu ve kara yosunu yetişmektedir. Bu canlıların hepsi bitkiler âleminde yer alır. Bu canlıların ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fotosentez yapan, selüloz duvarlı üreticilerdir.
- B) Tohum oluşturarak çoğalırlar.
- C) Hepsinde iletim demetleri bulunur.
- D) Hücre duvarlarında kitin bulunur.
- E) Besinlerini hazır olarak dışarıdan alırlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fotosentez yapan, selüloz duvarlı üreticilerdir.
Bitkiler âleminin bütün üyeleri fotosentez yapan, selüloz duvarlı üreticilerdir. Eğrelti ve kara yosunu tohum oluşturmadığı için “tohumla çoğalırlar” ifadesi yanlıştır.
Kolay
13Bir öğrenci, ökaryot hücrelerin hücre şeklinin korunmasına ve organellerin hücre içinde hareket etmesine katkı sağlayan bir yapıya sahip olduğunu okuyor. Öğrencinin okuduğu yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hücre iskeleti
- B) Peptidoglikan duvar
- C) Plazmit
- D) Pilus
- E) Kitin duvar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hücre iskeleti
Ökaryot hücrelerde hücre şeklini koruyan ve organel hareketine katkı sağlayan yapı hücre iskeletidir. Peptidoglikan duvar ise bakterilere özgüdür ve ökaryotlarda bulunmaz.
Kolay
14Ekmek yapan Yusuf'un annesi, hamura kattığı mayanın tek hücreli bir canlı olduğunu anlatıyor. Mikroskopta incelenen maya hücrelerinde belirgin bir çekirdek ve zarla çevrili yapılar görülüyor. Maya hangi üst âlemde (domain) yer alır?
- A) Bakteriler
- B) Arkeler
- C) Ökaryotlar
- D) Prokaryotlar
- E) Virüsler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ökaryotlar
Belirgin çekirdek ve zarla çevrili yapılar ökaryot hücrenin özelliğidir; tek hücreli olması bunu değiştirmez. Bakteriler ve arkeler prokaryot olduğu için çekirdekleri yoktur.
Kolay
15Bahçede gezinen bir kirpinin vücudu dikenlerle kaplıdır. Kirpi omurgalıdır, akciğerle solunum yapar ve yavrularını sütle besler. Kirpi omurgalıların hangi sınıfında yer alır?
- A) Sürüngenler
- B) Memeliler
- C) Kuşlar
- D) İki yaşamlılar
- E) Balıklar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Memeliler
Yavrularını sütle besleyen omurgalılar memelilerdir. Dikenli görünüm sürüngenlerin pullarını çağrıştırsa da sütle besleme memelilerin belirleyici özelliğidir.
Kolay
16Bir akvaryum mağazasının broşüründe deniz süngerleri, yengeçler ve salyangozlar tanıtılıyor. Broşüre göre bu hayvanların hiçbirinde omurga bulunmuyor. Broşürde tanıtılan bu hayvanlar hangi grupta incelenir?
- A) Omurgasız hayvanlar
- B) Omurgalı hayvanlar
- C) Protistler
- D) Bitkiler
- E) Mantarlar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Omurgasız hayvanlar
Süngerler, eklembacaklılar ve yumuşakçalar omurgasız hayvanlardır. Omurga bulunmadığı için omurgalılara, çok hücreli tüketiciler oldukları için protistlere yerleştirilemezler.
Kolay
17Canlılar uzun süre yalnız bitkiler ve hayvanlar olmak üzere iki büyük grupta incelenmiştir. Bir öğrenci, bu iki gruplu sistemi kullanarak sınıflandırma yaparken bakterileri gruplardan hiçbirine uygun biçimde yerleştiremiyor. İki gruplu sınıflandırmanın zamanla yetersiz kalmasında aşağıdakilerden hangisi etkili olmuştur?
- A) Bitki ve hayvan türlerinin sayısının zaman içinde giderek azalması
- B) Mikroskobik canlıların keşfedilmesi ve canlılarla ilgili bilgilerin artması
- C) Canlıların dış görünüşünün sınıflandırmada hiç kullanılmamış olması
- D) Bütün tek hücreli canlıların çekirdekli olduğunun anlaşılması
- E) Bitkilerle hayvanların hücre yapılarının aynı olduğunun anlaşılması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mikroskobik canlıların keşfedilmesi ve canlılarla ilgili bilgilerin artması
Başlangıçta canlılar morfolojik ve ekolojik özelliklerine göre bitkiler ve hayvanlar olarak iki gruba ayrılmıştır. Mikroskobik canlıların keşfi ve biyolojik çeşitlilikle ilgili bilgilerin artması, bu iki gruba uymayan canlıların bulunduğunu göstermiş ve yeni yaklaşımları gerekli kılmıştır. İlk sınıflandırmalar zaten dış görünüşe dayanıyordu; tek hücreli canlıların bir bölümü (bakteriler, arkeler) çekirdeksizdir.
Kolay
18Deniz kıyısında kayalara tutunmuş kahverengi su yosunlarını (algleri) inceleyen Mert, bu canlıların ökaryot olduğunu, fotosentez yaptığını ve çok hücreli olduğunu; ama bitkilerdeki gibi gerçek kök, gövde ve yaprak taşımadığını, yapılarının basit olduğunu okuyor. Bu algler aşağıdaki gruplardan hangisinde incelenir?
- A) Bitkiler
- B) Mantarlar
- C) Protistler
- D) Bakteriler
- E) Arkeler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Protistler
Algler, amip, öglena ve paramesyumla birlikte protistler âleminde incelenir; protistler tek hücreli ya da basit yapılı çok hücreli ökaryotlardır. Fotosentez yapmaları algleri bitki yapmaz; gerçek kök, gövde ve yaprakları yoktur. Mantarlar fotosentez yapamaz. Bakteriler ve arkeler prokaryottur, bu canlılar ise ökaryottur.
Orta
19Ayten Hanım, ılık süte bir kaşık yoğurt ekleyip kabı birkaç saat ılık bir yerde bekletiyor. Süt koyulaşıp ekşi bir tat kazanıyor; yoğurt mikroskopta incelendiğinde zarla çevrili çekirdeği olmayan tek hücreli canlılar görülüyor. Sütün yoğurda dönüşmesini sağlayan canlılar hangi gruptadır?
- A) Arkeler
- B) Mantarlar
- C) Protistler
- D) Bakteriler
- E) Hayvanlar
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bakteriler
Yoğurt mayalanmasını süt şekerini laktik aside çeviren laktik asit bakterileri sağlar. Günlük dilde "yoğurt mayası" dendiği için mantar sanılabilir; ancak mantarlar ökaryottur, görülen canlıların ise zarla çevrili çekirdeği yoktur.
Orta
20Çam ağacının tohumları bir meyve içinde değil, kozalak pullarının üzerinde açıkta bulunur. Çam aynı zamanda iletim demetleri olan, tohumla çoğalan bir bitkidir. Buna göre çam hangi bitki grubunda yer alır?
- A) Kapalı tohumlular
- B) Açık tohumlular
- C) Damarsız bitkiler
- D) Damarlı tohumsuz bitkiler
- E) Tek çenekli bitkiler
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Açık tohumlular
Tohumları meyve içinde değil, kozalak pulları üzerinde açıkta bulunan bitkiler açık tohumlulardır. Kapalı tohumlular da tohumla çoğalır; ancak onların tohumları meyvenin içinde korunur. Tek çenekliler ise kapalı tohumluların bir alt grubudur.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Biyoloji örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.