9. Sınıf Coğrafya · Mekânsal Bilgi Teknolojileri
Mekânsal Bilgi Teknolojilerinin Bileşenleri
- coğrafi bilgi sistemleri
- uzaktan algılama
- mekânsal veri
- katman
- uydu görüntüsü
- harita
Coğrafi Bilgi Sistemleri ve uzaktan algılama nedir?
Mekânsal bilgi teknolojilerinin iki temel bileşeni, verileri depolayıp analiz eden Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile yeryüzüne dokunmadan bilgi toplayan uzaktan algılamadır. CBS; doğal ortam, insan ve zamana ait verilerin toplandığı, analiz edildiği ve harita, tablo ya da grafikle sunulduğu bilgisayar tabanlı bir sistemdir. CBS'de yükselti, arazi kullanımı, parsel ve taşkın alanı gibi bilgiler ayrı katmanlar hâlinde üst üste haritalanır. Sistemin beş bileşeni kullanıcı, veri, donanım, yazılım ve yöntemdir; biri eksik olursa sistem işlemez. Mekânsal veri, konumu belli olan ve nokta, çizgi ya da alan olarak gösterilen veridir. Uzaktan algılamada uydular yeryüzünden yansıyan görünür ışığı, kızılötesi ve morötesi ışınları algılar; bu verilerle sıcaklık, bitki örtüsü ve kentleşme haritaları üretilir. Uzaktan algılama veriyi toplar, CBS ise bu veriyi işleyip haritaya dönüştürür.
Mekânsal Bilgi Teknolojilerinin Bileşenleri: konu anlatımı ve özeti
Günümüzde haritalar artık bilgisayarlar ve uydular yardımıyla üretiliyor. Bu konu, mekânsal bilgiyi toplayan ve işleyen iki temel teknolojiyi, Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) ile uzaktan algılamayı tanıtıyor.
- CBS; doğal ortam, insan ve zamana ait verilerin toplanıp depolandığı, analiz edildiği ve harita, tablo ya da grafikle sunulduğu bilgisayar tabanlı bir sistemdir.
- CBS'de yükselti, arazi kullanımı, taşkın alanı gibi farklı bilgiler ayrı katmanlar hâlinde üst üste haritalanır; bu sayede sorgulama ve mekânsal analiz yapılabilir.
- CBS'nin beş bileşeni vardır: kullanıcı, veri, donanım, yazılım ve yöntem. Biri eksik olursa sistem işlemez.
- Mekânsal veri, konumu belli olan ve haritası çıkarılabilen veridir; nokta, çizgi veya alan olarak gösterilir.
- Uzaktan algılama, uydu ve hava araçlarıyla yeryüzüne dokunmadan bilgi toplamaktır. Uydular yeryüzünden yansıyan görünür ışığı, kızılötesi ve morötesi ışınları algılar.
- Uydu verileriyle sıcaklık, bitki örtüsü, deniz seviyesi, kentleşme, toprak nemi gibi konularda güncel haritalar üretilir.
- CBS verileri kullanılırken kaynak belirtilmeli, kişisel verilerin gizliliğine ve bilimsel etiğe uyulmalıdır.
Unutma: Uzaktan algılama veriyi toplar, CBS ise bu veriyi depolar, analiz eder ve haritaya dönüştürür; ikisini birbirine karıştırma.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Uzaktan algılama ile CBS'yi bir mutfak örneğiyle ayırt edebilirsin:
- Uzaktan algılama malzemeyi toplar. Uydu ya da uçak, yeryüzüne dokunmadan görüntü ve ölçüm alır.
- CBS yemeği hazırlar. Bu verileri bilgisayarda depolar, katmanlar hâlinde üst üste koyar, sorgular ve harita, tablo ya da grafik olarak sunar.
CBS'nin çalışması için beş bileşenin hepsi gerekir: kullanıcı (soruyu soran), veri (malzeme), donanım (bilgisayar, GPS cihazı), yazılım (programlar) ve yöntem (çalışmanın kuralları).
Günlük hayattan: Bir belediye, sel riski taşıyan yerleri bulmak için yükselti, akarsu ve konut katmanlarını üst üste koyar. Dere yatağına yakın ve alçak yerlerdeki evler haritada hemen belirir.
Sık yapılan hata: "Uydu fotoğrafı çekmek CBS'dir." Doğrusu: Uydu görüntüsü yalnızca veridir; bu veri analiz edilip başka katmanlarla birleştirildiğinde CBS kullanılmış olur.
Derinleş
Okulunun çevresinde yeni bir park yapılacağını düşün. En uygun yeri seçmek için hangi CBS katmanlarına ihtiyaç duyacağını listele: nüfus, yollar, boş arsalar, eğim, gürültü kaynakları gibi. Her katmanın verisini kimin, nasıl toplayacağını planla. Kişilerin ev adresleri gibi bilgilerin bu tür çalışmalarda nasıl korunması gerektiğini tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.9.2.3Mekânsal bilgi teknolojilerini oluşturan bileşenleri çözümleyebilme
- a) Mekânsal bilgi teknolojilerini oluşturan bileşenleri belirler.
- b) Mekânsal bilgi teknolojilerini oluşturan bileşenler arasındaki ilişkileri belirler.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir belediye, ilçenin CBS'sine üç veri ekliyor: okulların yerleri, otobüs hatlarının güzergâhları ve parkların kapladığı alanlar. Her veri türü haritada farklı bir geometrik biçimle gösterilecek. Aşağıdakilerden hangisi çizgi biçimindeki mekânsal veriye örnektir?
- A) Bir okulun bulunduğu nokta
- B) Bir parkın kapladığı alan
- C) Bir gölün kapladığı alan
- D) Bir muhtarlığın bulunduğu yer
- E) Bir otobüs hattının izlediği yol
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bir otobüs hattının izlediği yol
Otobüs hattı başlangıcı ve sonu olan bir güzergâh olduğundan çizgiyle gösterilir. Okulun ve muhtarlığın yeri nokta, park ve göl ise alan verisidir; parkın çevresi çizgiyle çizildiği için çizgi veri sanılabilir, ancak gösterilen şey kapladığı alandır.
Kolay
2Bir öğrenci CBS programında önce ilçenin yükselti haritasını açıyor, sonra bunun üzerine yol ağını, en üste de tarım alanlarını yerleştiriyor. İstediğinde yol ağını gizleyip yalnızca yükselti ile tarım alanlarını birlikte inceleyebiliyor. Öğrencinin üst üste yerleştirip ayrı ayrı açıp kapatabildiği her bir veri düzeyine ne ad verilir?
- A) Projeksiyon
- B) Lejant
- C) Profil
- D) Katman
- E) Ölçek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Katman
CBS'de farklı bilgiler ayrı katmanlarda tutulur, gerektiğinde üst üste çakıştırılıp analiz edilir. Lejant da haritadaki bilgileri ayırt etmeye yaradığı için çekici gelebilir; ancak lejant işaretlerin anlamını açıklar, verileri ayrı düzeyler hâlinde saklamaz.
Kolay
3Bir araştırma ekibi, Van Gölü havzasındaki kar örtüsünün kışın ne kadar alan kapladığını öğrenmek istiyor. Ekip bölgeye gitmeden, Dünya'nın çevresinde dolanan uydulardan alınan görüntüleri inceleyerek kar örtüsünü haritalıyor. Ekibin veri toplamak için kullandığı yöntem hangisidir?
- A) Arazi gözlemi
- B) Anket uygulama
- C) Kroki çizimi
- D) Coğrafi Bilgi Sistemi
- E) Uzaktan algılama
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Uzaktan algılama
Uydu ya da hava araçlarıyla yeryüzüne temas etmeden veri toplanmasına uzaktan algılama denir. Görüntüler haritaya dönüştürüldüğü için Coğrafi Bilgi Sistemi akla gelebilir; ancak burada sorulan verinin toplanma yöntemidir ve bu yöntem uzaktan algılamadır.
Kolay
4Bir ilçe belediyesi CBS kurmak için hazırlık yapıyor. Toplantıda bilgisayar ve sunucuların alınması, harita programının lisansı, sokak ve bina verilerinin toplanması, personelin eğitimi ve verilerin hangi kurallarla işleneceği konuşuluyor. Aşağıdakilerden hangisi toplantıda konuşulan CBS bileşenlerinden biri değildir?
- A) Donanım
- B) Yazılım
- C) Veri
- D) Kullanıcı
- E) Lejant
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Lejant
CBS'nin bileşenleri donanım, yazılım, veri, kullanıcı ve yöntemdir; toplantıda bunların hepsi konuşulmuştur. Lejant, haritalarda işaretlerin anlamını açıklayan bir harita elemanıdır; CBS'nin ürettiği haritalarda bulunsa da sistemin bileşeni değildir.
Kolay
5Bir CBS laboratuvarında bilgisayar, tarayıcı, yazıcı, bellek ve GPS cihazı bulunmaktadır. Bu araçlar CBS'nin hangi bileşenini oluşturur?
- A) Yazılım
- B) Veri
- C) Yöntem
- D) Donanım
- E) Kullanıcı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Donanım
CBS'nin işlemesini sağlayan bilgisayar, tablet, tarayıcı, yazıcı, GPS gibi araçların bütünü donanımdır. Yazılım ise bu araçlarda çalışan programlardır.
Kolay
6Coğrafi verileri işlemek ve kaydetmek, harita üretmek, sorgulama ve analiz yapmak için gerekli programlar CBS'nin hangi bileşenidir?
- A) Donanım
- B) Veri
- C) Kullanıcı
- D) Yazılım
- E) Yöntem
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yazılım
Verileri işleyen, harita üreten ve analiz yapan programlar yazılımdır. Donanım bu programların çalıştığı fiziksel araçlardır.
Kolay
7Bir bilgisayar dersinde öğretmen, “doğal ortam, insan ve zaman ilişkisine ait verileri toplayan, depolayan, analiz eden ve harita, tablo ya da grafikle sunan bilgisayar tabanlı bilgi yönetimi” tanımını yapıyor. Bu tanım aşağıdakilerden hangisine aittir?
- A) Kroki çizimi
- B) Projeksiyon yöntemi
- C) Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)
- D) Ulusal saat sistemi
- E) İzohips yöntemi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS)
Verileri toplayıp depolayan, analiz eden ve harita, tablo, grafikle sunan bilgisayar tabanlı sistem CBS'dir. Kroki ise ölçeksiz kabataslak çizimdir.
Kolay
8CBS'nin başarısında bilgi ve becerisiyle önemli rol oynayan, mekânsal sorunlara çözüm üretmek için diğer bileşenleri organize eden ve sistemi yöneten bileşen hangisidir?
- A) Donanım
- B) Yazılım
- C) Veri
- D) Uydu
- E) Kullanıcı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kullanıcı
Diğer bileşenleri organize eden ve sistemi yöneten bileşen kullanıcıdır. Yazılım tek başına karar veremez; kullanıcı tarafından yönetilir.
Kolay
9Bir kent planlamacısı, CBS'de iki nokta arasındaki uzunluğu, bir parselin alanını ve bir yamacın eğimini birkaç tıklamayla hesaplıyor. Bu durum CBS'nin hangi avantajına örnektir?
- A) Ölçüm işlemlerinin kolay ve doğru yapılabilmesi
- B) Verilerin kâğıt üzerinde saklanması
- C) Haritaların yalnızca tek renkli olması
- D) Uydu kullanımına gerek kalmaması
- E) Kullanıcıya ihtiyaç duyulmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ölçüm işlemlerinin kolay ve doğru yapılabilmesi
CBS ile uzunluk, alan, eğim gibi ölçümler kolay ve doğru yapılabilir. Kullanıcıya ihtiyaç duyulmaması yanlıştır; kullanıcı CBS'nin temel bileşenidir.
Kolay
10Uydu ve hava araçlarıyla yeryüzüne dokunmadan, uzaktan bilgi toplama işlemine ne ad verilir?
- A) Kroki çizimi
- B) Saha gözlemi
- C) Anket uygulaması
- D) Uzaktan algılama
- E) Profil çıkarma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Uzaktan algılama
Yeryüzüne temas etmeden uydu ve hava araçlarıyla bilgi toplamak uzaktan algılamadır. Saha gözlemi ise araştırmacının yerinde yaptığı incelemedir.
Kolay
11Bir kargo şirketi, araçlarının anlık konumlarını izleyerek teslimat rotalarını düzenliyor. Bu uygulamada GPS en çok hangi alanda kullanılmaktadır?
- A) Tarih araştırmaları
- B) Lojistik
- C) Edebiyat
- D) Müzik
- E) Resim
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Lojistik
Araçların konumunu izleyerek rota düzenlemek lojistik alanında GPS kullanımına örnektir. Diğer alanlar konum belirleme gerektirmez.
Kolay
12Veri toplama, depolama, analiz ve görüntülemenin nasıl yapılacağına ilişkin kullanıcı tercihlerini içeren CBS bileşeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Veri
- B) Donanım
- C) Yöntem
- D) Yazılım
- E) Uydu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yöntem
Verileri bilgiye dönüştürmede izlenecek yol ve tercihler yöntemdir; yöntem kullanıcı tarafından belirlenir. Veri ise işlenen bilginin kendisidir.
Kolay
13Bir öğrenci CBS ile hazırladığı haritayı birkaç saniye içinde e-postayla arkadaşlarına gönderiyor. Bu durum CBS'nin hangi avantajını gösterir?
- A) Haritaların yalnızca kâğıda basılabilmesi
- B) Verilerin yalnızca elle toplanabilmesi
- C) Haritaların güncellenememesi
- D) Ölçüm işlemlerinin yapılamaması
- E) Dijital ortamda üretilen haritaların kolayca paylaşılabilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dijital ortamda üretilen haritaların kolayca paylaşılabilmesi
CBS ile üretilen haritalar dijital olduğu için kolayca paylaşılabilir. Güncellenememe ve ölçüm yapılamaması CBS'nin avantajlarıyla çelişir.
Kolay
14Bir araştırma ekibi ilçedeki hanelere anket uygulayıp sonuçları CBS'ye aktarıyor; ayrıca hava fotoğraflarını ve saha ölçümlerini de sisteme ekliyor. Ekibin topladığı bu bilgiler CBS'nin hangi bileşenine örnektir?
- A) Donanım
- B) Yazılım
- C) Yöntem
- D) Kullanıcı
- E) Veri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Veri
Uydu görüntüleri, hava fotoğrafları, anketler ve saha araştırmaları CBS'nin veri bileşeninin kaynaklarıdır. Yöntem ise bu verilerin nasıl işleneceğine ilişkin tercihlerdir.
Kolay
15Tarihî süreçte ilk haritalar nasıl üretilmiştir?
- A) Uydu görüntülerinin bilgisayarda işlenmesiyle
- B) Gözlemle elde edilen bilgilerin düzleme resmedilmesiyle
- C) CBS yazılımlarında katmanların birleştirilmesiyle
- D) GPS ile ölçülen koordinatların aktarılmasıyla
- E) Hava fotoğraflarının dijital ortamda işlenmesiyle
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gözlemle elde edilen bilgilerin düzleme resmedilmesiyle
İlk haritalar gözlemle elde edilen coğrafi bilgilerin düzlem üzerine resmedilmesiyle üretilmiştir. Uydu, CBS ve GPS günümüzde kullanılan teknolojilerdir.
Kolay
16Bir dağcı, yürüyüş sırasında bulunduğu noktanın enlem ve boylamını cihazından anında öğrenip rotasını takip ediyor. Dağcının kullandığı teknoloji hangisidir?
- A) Küresel Konumlandırma Sistemi (GPS)
- B) Coğrafi Bilgi Sistemleri yazılımı
- C) Ölçeksiz kroki
- D) Fiziki harita atlası
- E) Profil çizimi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Küresel Konumlandırma Sistemi (GPS)
Uydular aracılığıyla bir yerin coğrafi koordinatlarını belirleyen sistem GPS'tir; doğa sporları da kullanım alanlarındandır. CBS yazılımı tek başına konum belirlemez.
Kolay
17Bir ilçe millî eğitim müdürlüğü, okullarla ilgili bilgileri Coğrafi Bilgi Sistemi'ne (CBS) aktarıyor. Uzman, bilgileri “mekânsal (konum içeren)” ve “mekânsal olmayan (sözel, niteliksel)” olarak iki gruba ayırıyor. Aşağıdaki bilgilerden hangisi mekânsal olmayan gruba girer?
- A) Okul binasının enlem ve boylam değerleri
- B) Okul bahçesinin haritadaki sınırları
- C) Servis araçlarının izlediği güzergâh
- D) Okulun kayıt bölgesinin kapladığı alan
- E) Okulda görev yapan öğretmenlerin branşları
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Okulda görev yapan öğretmenlerin branşları
Mekânsal veri, konumsal özelliği olan ve haritada nokta, çizgi ya da alan olarak gösterilebilen veridir. Okulun koordinatları nokta, servis güzergâhı çizgi, bahçe sınırları ve kayıt bölgesi alan olarak haritalanır. Öğretmenlerin branşları ise konum içermeyen sözel bir bilgidir; CBS'de bu tür bilgiler mekânsal verilerle uyum içinde, bir arada kullanılabilir.
Kolay
18Bir belgeselde, büyük antenlerin bulunduğu bir tesis tanıtılıyor. Tesisteki görevliler, Küresel Konumlandırma Sistemi (GPS) uydularından gelen radyo sinyallerini yakalıyor, uyduların konumunu ve hareketlerini izleyerek gerekli yönlendirmeleri yapıyor. Belgeselde tanıtılan tesis, GPS'in hangi bileşenine aittir?
- A) Uydu ağı
- B) Yer kontrol ağı
- C) GPS alıcıları
- D) Yazılım
- E) Kullanıcı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yer kontrol ağı
GPS'in üç bileşeni uydu ağı, yer kontrol ağı ve GPS alıcılarıdır. Uyduların gönderdiği sinyalleri yakalayan, uyduların konum ve hareketlerini izleyip yönlendiren izleme ve kontrol istasyonları yer kontrol ağını oluşturur; amaçları sistemin hatasız çalışmasını sağlamaktır. Uydu ağı yörüngedeki uydulardır, alıcılar ise telefon ve navigasyon gibi konum belirleme cihazlarıdır. Yazılım ve kullanıcı GPS'in değil CBS'nin bileşenleridir.
Orta
19Bir belediye CBS kurmak için güçlü bilgisayarlar ve harita programları satın almış, ilçenin bina ve yol verilerini de toplamıştır. Ancak bir yıl geçmesine karşın sistemle tek bir analiz yapılamamıştır; çünkü programları kullanabilecek eğitimli personel bulunmamaktadır. Sistemin işletilememesi hangi CBS bileşeninin eksikliğinden kaynaklanır?
- A) Donanım
- B) Yazılım
- C) Veri
- D) Kullanıcı
- E) Yöntem
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kullanıcı
Donanım, yazılım ve veri hazırdır; sistemi çalıştıracak eğitimli kişi, yani kullanıcı eksiktir. Yöntem de eksik sanılabilir; ancak analiz kurallarını belirleyip uygulayacak olan yine kullanıcıdır ve metindeki sorun personel yokluğudur.
Orta
20Bir orman bölge müdürlüğü, dağlık ve yolu olmayan bir alanda çıkan büyük yangın söndürüldükten sonra yanan alanın büyüklüğünü kısa sürede belirlemek istiyor. Alan çok geniş olduğu için ekiplerin yürüyerek ölçüm yapması haftalar sürecektir. Bu amaçla en uygun yöntem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çevre köylerde yaşayanlara anket uygulamak
- B) Ekiplere bölgenin krokisini elle çizdirmek
- C) Yangının başladığı saati kayda geçirmek
- D) Yangın öncesi ve sonrası uydu görüntülerini karşılaştırmak
- E) Bölgenin eski basılı haritalarını incelemek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yangın öncesi ve sonrası uydu görüntülerini karşılaştırmak
Uydu görüntüleri geniş ve ulaşılması zor alanlar hakkında yeryüzüne dokunmadan, hızlı ve güncel bilgi sağlar; yangın öncesi ve sonrası karşılaştırılınca yanan alan belirlenir. Eski basılı haritalar bölgeyi gösterse de yangından sonraki değişimi içermez.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Coğrafya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.