9. Sınıf Coğrafya · Doğal Sistemler ve Süreçler
Hava Olayları
- sıcaklık
- basınç
- rüzgâr
- nem
- yağış
- aşırı hava olayları
- çiy noktası
- hava tahmini
Hava olayları nelerdir ve nasıl ölçülür?
Hava olayları, belirli bir yer ve zamanda görülen sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış gibi kısa süreli atmosfer koşullarıdır. Sıcaklık termometreyle ölçülür ve °C ile gösterilir; hava basıncı barometreyle ölçülür, birimi milibar ya da hektopaskaldır. Rüzgâr, yüksek basınçtan alçak basınca doğru yatay hava hareketidir; hızı anemometreyle ölçülür ve basınç farkı arttıkça artar. Havadaki su buharına nem denir; havanın neme doyması için soğuması gereken sıcaklık çiy noktasıdır ve hava bu noktaya kadar soğuyunca yoğuşma başlar. Aşırı hava olayları arasında sıcak hava dalgası, zirai don, dolu, fırtına ve kuraklık bulunur; sıcak hava dalgası, sıcaklığın normalin 3-5 °C üzerinde en az 5 gün sürmesidir. Hava tahmini radar, meteoroloji uyduları ve istasyon verileriyle yapılır. Hava durumu kısa süreli ve değişkendir, iklim ise uzun yılların ortalamasıdır.
Hava Olayları: konu anlatımı ve özeti
Hava durumu, atmosferde kısa sürede yaşanan sıcaklık, basınç, rüzgâr, nem ve yağış koşullarıdır. Bu konu, bu unsurların nasıl ölçüldüğünü, aşırı hava olaylarını ve hava tahminlerinin nasıl yapıldığını anlatıyor.
- Sıcaklık termometreyle ölçülür ve °C ile gösterilir. Hava basıncı, atmosferdeki gazların birim yüzeye uyguladığı kuvvettir; barometreyle ölçülür, birimi milibar (mb) veya hektopaskaldır (hPa).
- Rüzgâr, yüksek basınçtan alçak basınca doğru yatay hava hareketidir. Hızı anemometreyle ölçülür (m/sn veya km/sa); basınç farkı arttıkça rüzgâr hızlanır.
- Su; atmosfer, litosfer, hidrosfer ve biyosfer arasında sürekli dolaşır, buna su döngüsü denir. Havadaki su buharına nem denir.
- Havanın neme doyması için soğuması gereken sıcaklığa çiy (doyma) noktası denir; hava bu noktaya kadar soğuyunca yoğuşma ve yağış başlar.
- Aşırı hava olayları: sıcak hava dalgası (sıcaklığın normalin 3-5 °C üzerinde en az 5 gün sürmesi), soğuk hava dalgası, zirai don, sağanak, dolu, fırtına ve kuraklık.
- Kuraklık türleri arasında yağış eksikliğiyle başlayan meteorolojik kuraklık ve göl, akarsu, yer altı suyu seviyelerinin düştüğü hidrolojik kuraklık vardır.
- Hava tahmini; radar, meteoroloji uyduları ve ölçüm istasyonlarından gelen verilerin yorumlanmasıyla yapılır.
Unutma: Hava durumu kısa süreli ve değişkendir; iklim ise uzun yılların ortalamasıdır, sınavlarda bu iki kavram sık karıştırılır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Hava durumunu anlamanın anahtarı basınçtır. Şu zinciri izle:
- Güneş bir yeri daha çok ısıtır, orada hava ısınır ve yükselir. Yerde alçak basınç oluşur.
- Soğuyan hava ağırlaşıp çöker, orada yüksek basınç oluşur.
- Hava, yüksek basınçtan alçak basınca doğru akar. Bu akış rüzgârdır.
- Yükselen hava soğur, içindeki su buharı yoğuşur, bulut ve yağış oluşur.
Bu yüzden alçak basınç çoğu zaman bulutlu ve yağışlı, yüksek basınç ise açık ve durgun havayla ilişkilidir.
Günlük hayattan: Soğuk bir sabah ağzından çıkan nefesin buğulanması, sıcak ve nemli havanın soğuyup yoğuşmasıdır. Bulutlar da aynı yolla oluşur.
Sık yapılan hata: "Rüzgâr alçak basınçtan yüksek basınca eser." Doğrusu: Rüzgâr her zaman yüksek basınçtan alçak basınca doğru eser; iki yer arasındaki basınç farkı arttıkça da rüzgâr hızlanır.
Derinleş
Bir hafta boyunca yaşadığın yerin hava durumunu her gün aynı saatte kaydet: sıcaklık, bulutluluk, rüzgâr ve yağış. Aynı günler için meteoroloji tahminlerini de not al. Hangi günlerde tahmin tuttu, hangilerinde tutmadı? Tahminlerin neden her zaman tam doğru olamayacağını açıkla. Sıcak hava dalgası uyarısı yapıldığında okul, belediye ve aileler için hangi önlemlerin öncelikli olması gerektiğini tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
COĞ.9.3.1Hava olaylarının günlük hayata etkisini gözleme dayalı tahmin edebilme
- a) Hava olaylarıyla ilgili deneyim, gözlem, veri ve/veya coğrafi temsillere dayalı elde ettiği bilgilerin günlük hayata etkilerini ilişkilendirir.
- b) Hava olaylarıyla ilgili deneyim, gözlem, veri ve/veya coğrafi temsillere dayalı elde ettiği bilgilerin günlük hayata etkilerine ilişkin çıkarım yapar.
Bu konuda neler var?
- Hava Tahminleri Nasıl Yapılır?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Yaz günü kumsalda oturan Efe, öğleden sonra denizden karaya doğru serin bir esinti olduğunu fark ediyor. Öğretmeni bu esintinin, gündüz daha çok ısınan kara üzerindeki hava ile deniz üzerindeki hava arasındaki basınç farkından kaynaklandığını açıklıyor. Efe'nin hissettiği hava hareketi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Alçak basınçtan yüksek basınca doğru yatay hava hareketidir.
- B) Yüksek basınçtan alçak basınca doğru yatay hava hareketidir.
- C) Isınan havanın dikey yönde yükselmesiyle oluşur.
- D) Havadaki su buharının yoğuşarak düşmesidir.
- E) Gece ile gündüz arasındaki sıcaklık farkıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yüksek basınçtan alçak basınca doğru yatay hava hareketidir.
Gündüz kara daha çok ısındığı için üzerinde alçak, serin deniz üzerinde yüksek basınç oluşur; hava yüksek basınçtan alçak basınca, yani denizden karaya yatay olarak hareket eder. Isınan havanın yükselmesi de bu sürecin parçasıdır; ancak bu dikey hareket rüzgâr değil, yükselici hava akımıdır.
Kolay
2Bir hava durumu sunucusu, yarın kentin üzerinde 1025 değerinde güçlü bir yüksek basınç alanı bulunacağını ve havanın açık olacağını söylüyor. Sunucu bu sayının birimini söylemeyi unutuyor. Sunucunun kullandığı değer için en uygun birim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Santigrat derece
- B) Kilometre/saat
- C) Milimetre
- D) Yüzde
- E) Milibar
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Milibar
Hava basıncı milibar (mb) ya da hektopaskal (hPa) ile ifade edilir; 1025 mb, deniz seviyesindeki ortalama basıncın (yaklaşık 1013 mb) üzerinde olduğu için yüksek basınçtır. Milimetre de hava durumu bültenlerinde sık geçtiği için karıştırılabilir; ancak yağış miktarının birimidir.
Kolay
3Bir okulun bahçesine kurulan küçük hava istasyonunda birkaç ölçüm aleti bulunuyor. Öğrenciler her sabah saat 08.00'de bu aletlerden birine bakarak havanın kaç derece olduğunu deftere yazıyor. Öğrencilerin baktığı alet hangisidir?
- A) Termometre
- B) Barometre
- C) Anemometre
- D) Higrometre
- E) Yağış ölçer
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Termometre
Hava sıcaklığı termometreyle ölçülür ve °C ile gösterilir. Barometre de istasyonlarda sık kullanıldığı için karıştırılabilir; ancak barometre havanın sıcaklığını değil, basıncını ölçer.
Kolay
4Yağmurlu bir günde Elif, balkona astığı çamaşırların akşama kadar kurumadığını görüyor. Ertesi gün hava güneşli ve kuru olunca aynı çamaşırların birkaç saatte kuruduğunu fark ediyor. Çamaşırların kuruma hızındaki farkın temel nedeni olan, havadaki su buharına ne ad verilir?
- A) Basınç
- B) Nem
- C) Sis
- D) Kırağı
- E) Çiy
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Nem
Havadaki su buharına nem denir; nem yüksek olduğunda hava daha az su buharı alabildiği için çamaşırlar geç kurur. Sis de havanın nemli olduğunu gösterdiği için çekici gelebilir; ancak sis su buharı değil, yere yakın havada yoğuşmuş küçük su damlacıklarıdır.
Kolay
5Aşağıdakilerden hangisi atmosferin özelliklerinden biri değildir?
- A) Güneş'ten gelen zararlı ışınları absorbe eder.
- B) Meteorların büyük kütle olarak yeryüzüne düşmesini engeller.
- C) Dünya'nın aşırı ısınıp soğumasını engeller.
- D) Yer kabuğunda depremlerin oluşmasını sağlar.
- E) Hava olaylarının meydana gelmesini sağlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yer kabuğunda depremlerin oluşmasını sağlar.
Atmosfer hava olaylarını oluşturur, zararlı ışınları tutar, meteorları engeller ve sıcaklığı dengeler. Depremler yer kabuğundaki hareketlerle ilgilidir, atmosferin işlevi değildir.
Kolay
6Bir meteoroloji istasyonunda havadaki su buharı miktarını ölçmek için kullanılan alet aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Barometre
- B) Anemometre
- C) Higrometre (nemölçer)
- D) Termometre
- E) Yağmur ölçer kabı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Higrometre (nemölçer)
Havadaki su buharına nem denir ve nem higrometreyle ölçülür. Barometre basıncı, anemometre rüzgâr hızını ölçer.
Kolay
7Atmosferi oluşturan gazlar arasında en büyük paya sahip olan gaz aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Oksijen
- B) Argon
- C) Karbondioksit
- D) Su buharı
- E) Azot
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Azot
Atmosferin yaklaşık %78'i azot, %21'i oksijendir. Oksijen yaşam için çok önemli olsa da oranı azottan azdır.
Kolay
8Aşağıdakilerden hangisi aşırı hava olaylarından biri değildir?
- A) Gece ile gündüz arasındaki olağan sıcaklık farkı
- B) Ağaçları deviren şiddetli fırtına
- C) Tarlalara zarar veren dolu
- D) Günlerce süren soğuk hava dalgası
- E) Kısa sürede çok su bırakan sağanak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gece ile gündüz arasındaki olağan sıcaklık farkı
Dolu, fırtına, soğuk hava dalgası ve sağanak aşırı hava olaylarıdır. Gece ile gündüz arasındaki olağan sıcaklık farkı ise her gün görülen normal bir durumdur.
Kolay
9Klimatolog (iklim bilimci) olarak çalışan bir bilim insanının aşağıdaki işlerden hangisini yapması beklenir?
- A) Yarın öğleden sonra yağmur yağıp yağmayacağını duyurmak
- B) İklim türlerinin dağılışını ve iklimin etkilerini açıklamak
- C) Bir kentin nüfus sayımını yapmak
- D) Yer şekillerinin oluşumunu incelemek
- E) Toprak türlerini sınıflandırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İklim türlerinin dağılışını ve iklimin etkilerini açıklamak
Klimatolog iklimlerin özelliklerini, iklim türlerinin dağılışını ve etkilerini, uzun dönem ortalamalarını inceler. Ertesi günün hava tahmini meteorologun işidir.
Kolay
10Bir televizyon kanalında her akşam hava olaylarındaki değişimleri ölçen, izleyen, modelleyen ve ertesi günün hava tahminini yapan uzman konuşmaktadır. Bu uzmanın mesleği hangisidir?
- A) Jeolog
- B) Demograf
- C) Arkeolog
- D) Haritacı
- E) Meteorolog
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Meteorolog
Hava olaylarındaki değişimleri ölçen, izleyen, modelleyen ve hava tahmininde bulunan kişi meteorologdur (hava bilimci). Demograf nüfusu inceler.
Kolay
11Bir okul hava istasyonu kurulurken termometre, Güneş ışınlarının doğrudan ulaşmadığı, hava girişine açık ve yerden 1,5-2 m yükseklikte ahşap bir kutuya yerleştiriliyor. Bunun temel amacı nedir?
- A) Termometrenin rüzgâr hızını da ölçmesini sağlamak
- B) Hava sıcaklığının doğru ölçülmesini sağlamak
- C) Nem miktarını artırmak
- D) Basıncı sabit tutmak
- E) Termometreyi yağıştan tamamen yalıtmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hava sıcaklığının doğru ölçülmesini sağlamak
Doğrudan Güneş ışığı ve zeminden gelen ısı ölçümü bozar; bu düzenek havanın gerçek sıcaklığının ölçülmesi içindir. Termometre rüzgâr hızını ölçemez.
Kolay
12Standart hava basıncı 1013 mb olarak kabul edilmiştir. Bu değer hangi koşullar için belirlenmiştir?
- A) Ekvator'da, 1000 m yükseltide ve 30 °C sıcaklıkta
- B) Kutuplarda, deniz seviyesinde ve 0 °C sıcaklıkta
- C) 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15 °C sıcaklıkta
- D) 45° enleminde, 2000 m yükseltide ve 15 °C sıcaklıkta
- E) Ekvator'da, deniz seviyesinde ve 15 °C sıcaklıkta
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 45° enleminde, deniz seviyesinde ve 15 °C sıcaklıkta
Standart hava basıncı 45° enleminde, deniz seviyesinde (0 m) ve 15 °C sıcaklıkta 1013 mb'dir. Yükselti ya da enlem değişirse koşullar standart olmaktan çıkar.
Kolay
13Sanayi kuruluşlarının yoğun olduğu bir kentte rüzgârlı günlerde havanın daha temiz olduğu gözleniyor. Bu durum rüzgârın hangi etkisiyle açıklanır?
- A) Havadaki oksijen oranını azaltması
- B) Kirleticileri dağıtarak hava kalitesini artırması
- C) Hava sıcaklığını sürekli yükseltmesi
- D) Basıncı her yerde eşitlemesi
- E) Yağışı tamamen engellemesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kirleticileri dağıtarak hava kalitesini artırması
Rüzgâr kentlerdeki hava kütlesini dağıtarak endüstriyel kirleticilerin yoğunlaşmasını önler ve hava kalitesini artırır.
Kolay
14Bir istasyonda hava basıncı ölçülürken hangi alet kullanılır ve sonuç hangi birimle ifade edilir?
- A) Barometre – milibar (mb)
- B) Termometre – derece celsius (°C)
- C) Anemometre – metre/saniye (m/sn)
- D) Higrometre – milibar (mb)
- E) Barometre – kilometre/saat (km/sa)
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Barometre – milibar (mb)
Hava basıncı barometreyle ölçülür, birimi milibar ya da hektopaskaldır. Kilometre/saat rüzgâr hızının birimidir.
Kolay
15İlkbaharda kayısı ağaçları çiçek açtıktan sonra bir gece sıcaklığın sıfırın altına düşmesiyle çiçekler zarar görmüş, o yıl ürün azalmıştır. Bu aşırı hava olayının adı nedir?
- A) Sıcak hava dalgası
- B) Zirai don
- C) Sağanak
- D) Kuraklık
- E) Fırtına
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Zirai don
İlkbaharda tarım ürünlerine zarar veren don olayına zirai don denir. Sıcak hava dalgası ise sıcaklığın normalin üzerinde günlerce sürmesidir.
Kolay
16Suyun atmosfer, litosfer, hidrosfer ve biyosfer arasında sürekli olarak yer değiştirmesine ne ad verilir?
- A) Yoğuşma
- B) Kuraklık
- C) Su döngüsü
- D) Çiy noktası
- E) Basınç farkı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Su döngüsü
Suyun küreler arasında sürekli dolaşımına su döngüsü denir. Yoğuşma bu döngünün yalnızca bir aşamasıdır.
Kolay
17Soğuk bir kış sabahı bahçeye çıkan Elif, gece boyunca hiç yağış olmadığı hâlde otların ve arabanın camının ince buz kristalleriyle kaplandığını görüyor. Öğretmeni, gece aşırı soğuyan havadaki su buharının sıvı hâle geçmeden doğrudan buza dönüştüğünü söylüyor. Öğretmenin anlattığı olay aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kırağılaşma
- B) Yoğuşma
- C) Süblimleşme
- D) Buharlaşma
- E) Terleme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kırağılaşma
Hava kütlesi doyma noktasına ulaştığında ya da aşırı soğuduğunda su buharı sıvıya dönüşürse yoğuşma, doğrudan buza dönüşürse kırağılaşma gerçekleşir. Süblimleşme bunun tersidir: katı hâldeki su, sıvılaşmadan gaz hâline geçer. Buharlaşma ve terleme de suyun gaz hâline geçerek atmosfere karışma yollarıdır.
Kolay
18Bir ilçedeki meteoroloji istasyonunun günlük raporunda “Son 24 saatte 38 mm yağış kaydedildi.” ifadesi yer alıyor. İstasyonu gezen öğrenciler, bu değerin hangi aletle ölçüldüğünü soruyor. Rapordaki değer aşağıdaki aletlerden hangisiyle ölçülmüştür?
- A) Higrometre
- B) Barometre
- C) Plüviyometre
- D) Anemometre
- E) Termometre
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Plüviyometre
Yağış miktarı, milimetre cinsinden plüviyometre (yağışölçer) ile ölçülür. Higrometre havadaki nemi, barometre hava basıncını, anemometre rüzgâr hızını, termometre ise sıcaklığı ölçer. Higrometre de suyla ilgili bir ölçüm yaptığı için karıştırılabilir; ancak o, yere düşen yağışı değil havadaki su buharını ölçer.
Orta
19Sıcaklığı 20 °C, çiy noktası 12 °C olan nemli bir hava kütlesi bir dağ yamacı boyunca yükselerek soğumaktadır. Dağa tırmanan bir grup, belli bir yükseltiden sonra çevrelerinin buluta girdiğini görüyor. Bu hava kütlesinde yoğuşma, hava sıcaklığı kaç °C'ye düştüğünde başlar?
- A) 8
- B) 12
- C) 16
- D) 20
- E) 32
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 12
Hava, çiy noktası olan 12 °C'ye kadar soğuduğunda neme doyar ve yoğuşma başlar. 8 °C sonucu, sıcaklık ile çiy noktası arasındaki farkın (20 − 12) yoğuşma sıcaklığı sanılmasından kaynaklanır.
Orta
20İç Anadolu'daki bir ovada çiftçilik yapan Hasan, ilkbaharda yağışların az olması nedeniyle tarlasındaki toprağın kuruduğunu ve buğday başaklarının küçük kaldığını gözlüyor. Hasatta dekar başına aldığı ürün önceki yıllara göre belirgin biçimde azalıyor. Hasan'ın yaşadığı durum en çok hangi kuraklık türüne örnektir?
- A) Hidrolojik kuraklık
- B) Sıcak hava dalgası
- C) Soğuk hava dalgası
- D) Zirai don
- E) Tarımsal kuraklık
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tarımsal kuraklık
Toprak neminin bitki ihtiyacının altına düşmesi ve verimin azalması tarımsal kuraklıktır. Hidrolojik kuraklık da su eksikliğini anlatır; ancak o akarsu, göl, baraj ve yer altı suyu seviyelerinin düşmesiyle ilgilidir, tarladaki toprak nemiyle değil.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Coğrafya örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.