9. Sınıf Fizik · Kuvvet ve Hareket
Hareket ve Hareket Türleri
- referans noktası
- konum
- alınan yol
- yer değiştirme
- sürat
- hız
- ortalama sürat
- öteleme hareketi
Hareket nedir ve hareket türleri nelerdir?
Hareket, bir cismin seçilen bir referans noktasına göre konumunun zamanla değişmesidir. Referans noktası konumların tarif edildiği başlangıç noktasıdır ve bir cismin hareketli mi duran mı olduğu bu seçime göre değişir. Konum, cismin referans noktasına göre yönlü uzaklığıdır. Alınan yol izlenen yolun toplam uzunluğu, yer değiştirme ise ilk konumdan son konuma çizilen vektördür; aynı noktaya dönen bir aracın yer değiştirmesi sıfır olsa da aldığı yol sıfır değildir. Ortalama sürat toplam yolun toplam süreye bölünmesiyle bulunur: 6 h süren ve ortalama sürati 85 km/h olan bir yolculukta toplam yol 85 · 6 = 510 km'dir. Hız ise birim zamandaki yer değiştirmedir ve vektöreldir. Hareket türleri öteleme (otoyoldaki arabanın ilerlemesi), dönme (vantilatör pervanesi) ve titreşimdir (salıncağın ya da gitar telinin ileri-geri salınımı).
Hareket ve Hareket Türleri: konu anlatımı ve özeti
Hareket, bir cismin seçilen bir noktaya göre konumunun zamanla değişmesidir. Hareketi doğru anlatabilmek için önce temel kavramları yerinde kullanmak gerekir.
- Referans noktası: Konumların tarif edildiği başlangıç noktasıdır; bir cismin hareketli mi duran mı olduğu seçilen referansa göre değişir.
- Konum: Cismin referans noktasına göre yönlü uzaklığıdır ve vektörel bir niceliktir.
- Alınan yol, cismin izlediği yolun toplam uzunluğudur (skaler). Yer değiştirme ise ilk konumdan son konuma çizilen vektördür.
- Sürat, birim zamanda alınan yoldur; ortalama sürat = toplam yol / toplam süre. Hız ise birim zamandaki yer değiştirmedir ve vektöreldir.
- Örnek: 0,5 h + 1,5 h + 3 h + 1 h = 6 h süren bir yolculukta ortalama sürat 85 km/h ise toplam yol 85 · 6 = 510 km'dir.
- Bir yerden yola çıkıp aynı noktaya dönen aracın yer değiştirmesi sıfırdır, ancak aldığı yol sıfır değildir.
- Hareket türleri: öteleme (otoyoldaki arabanın ilerlemesi), dönme (vantilatör pervanesi), titreşim (salıncağın ya da gitar telinin ileri-geri salınımı).
Unutma: Yol ile yer değiştirmeyi karıştırma; kapalı bir turda alınan yol büyüyebilir ama yer değiştirme sıfırdır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Hareketle ilgili kavramları bir koşu pisti üzerinde düşünebilirsin.
- Referans noktası: Başlangıç çizgisi.
- Alınan yol: Koşucunun ayaklarının izlediği yolun toplam uzunluğu. Bir tam tur 400 m ise alınan yol 400 m'dir.
- Yer değiştirme: Başlangıç noktasından bitiş noktasına çizilen ok. Bir tam turdan sonra koşucu başladığı yere döndüğü için yer değiştirme sıfırdır.
- Ortalama sürat: Toplam yol / toplam süre. Turu 80 saniyede bitirdiyse 400 / 80 = 5 m/s.
Hareket türlerini evde bul: Çekmecenin açılması öteleme, çamaşır makinesi tamburunun dönmesi dönme, telefonun titreşimde sallanması titreşim hareketidir.
Sık yapılan hata: "Yer değiştirme sıfırsa cisim hiç hareket etmemiştir." Doğrusu: Cisim yola çıkıp aynı yere dönmüşse çok yol almış olabilir; yer değiştirme yalnızca ilk ve son konuma bakar.
Derinleş
Okulundan evine giden iki farklı rota seç ve bir harita uygulamasıyla her rotanın uzunluğunu ve süresini belirle. Her iki rota için ortalama sürati hesapla. İki rotada yer değiştirme aynı mı, alınan yol aynı mı? Hangi rotayı seçeceğine karar verirken güvenlik, süre ve çevre gibi hangi ölçütleri kullanırdın?
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FİZ.9.2.6Hareketin temel kavramlarının tanımlarına yönelik tümevarımsal akıl yürütebilme
- a) Hareketin temel kavramlarına yönelik örnekleri gözlemleyerek görseller arasındaki benzerlikleri bulur.
- b) Hareketin temel kavramlarına ilişkin genellemeler yapar.
FİZ.9.2.7Hareket türlerini sınıflandırabilme
- a) Hareket türlerinin niteliklerini belirler.
- b) Hareket türlerini ortak özelliklerine göre ayrıştırır.
- c) Hareket türlerini ortak özelliklerine göre gruplandırır.
- ç) Hareket türlerine göre oluşturduğu grupları adlandırır.
Bu konuda neler var?
- Hareketin Temel Kavramları
- Hareket Türleri
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir gemi kaptanı telsizle limana konumunu bildirirken "Limandan 12 km uzaklıktayız." demenin yetmediğini, "Limanın 12 km kuzeydoğusundayız." demesi gerektiğini biliyor. Kaptanın bu davranışı, konum niceliğinin hangi özelliğine dayanır?
- A) Skaler bir nicelik olmasına
- B) Vektörel bir nicelik olmasına
- C) Birimsiz bir nicelik olmasına
- D) Türetilmiş bir nicelik olmasına
- E) Yalnızca zamanla ölçülmesine
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Vektörel bir nicelik olmasına
Konum, referans noktasına göre yönlü uzaklıktır; yön içerdiği için vektörel bir niceliktir. Konumu skaler sanan öğrenci yalnızca uzaklığı yeterli bulur; oysa limandan 12 km uzaklıkta pek çok farklı nokta vardır.
Kolay
2Bisiklet turuna katılan Ozan, bisikletinin sayacından toplam 45 km yol aldığını ve turun 3 saat sürdüğünü okuyor. Turu tek bir değerle özetlemek için ortalama süratini hesaplamak istiyor. Ozan'ın kullanması gereken bağıntı hangisidir?
- A) Toplam süre / toplam yol
- B) Yer değiştirme / toplam süre
- C) Toplam yol · toplam süre
- D) Toplam yol / toplam süre
- E) Yer değiştirme · toplam süre
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Toplam yol / toplam süre
Ortalama sürat, alınan toplam yolun toplam süreye bölünmesiyle bulunur; Ozan için 45 / 3 = 15 km/h'tir. Yer değiştirmenin süreye bölünmesi en çekici çeldiricidir; ancak bu bağıntı ortalama sürati değil, ortalama hızı verir.
Kolay
3Kerem masasındaki vantilatörü çalıştırdığında pervane kanatlarının hep aynı mil çevresinde hızla hareket ettiğini, vantilatörün ise masada yerinden hiç kaymadığını görüyor. Pervanenin yaptığı hareket hangi hareket türüne örnektir?
- A) Öteleme
- B) Titreşim
- C) Serbest düşme
- D) Eğik atış
- E) Dönme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dönme
Pervane kanatları sabit bir mil çevresinde döndüğü için dönme hareketi yapar. Kanatlar sürekli yer değiştirdiği için öteleme sanılabilir; ancak ötelemede cismin bütün noktaları aynı yönde eşit yer değiştirir, pervanede ise kanatlar bir eksen çevresinde döner.
Kolay
4Ezgi, arkadaşına evinin yerini tarif ederken "Okulun ana kapısından çıkınca doğuya doğru 200 m yürü, sağdaki ilk bina bizim ev." diyor. Tarifindeki bütün konumları okulun ana kapısına göre veriyor. Ezgi'nin tarifinde okulun ana kapısı hangi kavrama karşılık gelir?
- A) Bitiş noktası
- B) Bileşke noktası
- C) Referans noktası
- D) Denge noktası
- E) Yer değiştirme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Referans noktası
Konumların kendisine göre tarif edildiği başlangıç noktasına referans noktası denir; Ezgi bütün konumları okulun ana kapısına göre vermektedir. Yer değiştirme de tarifte geçen 200 m'lik yolla ilişkilidir, ancak bir nokta değil iki konum arasındaki farkı gösteren bir vektördür.
Kolay
5Bir cismin ilk konumundan son konumuna doğru çizilen ve büyüklüğü ile yönü olan vektörel niceliğe ne ad verilir?
- A) Alınan yol
- B) Sürat
- C) Zaman
- D) Referans noktası
- E) Yer değiştirme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yer değiştirme
İlk konumdan son konuma çizilen vektöre yer değiştirme denir. Alınan yol ise izlenen yolun toplam uzunluğudur ve skalerdir.
Kolay
6Okul koşu takımındaki Defne, 1800 m'lik parkuru 600 saniyede tamamlıyor. Defne'nin ortalama sürati kaç m/s'dir?
- A) 30 m/s
- B) 3 m/s
- C) 0,3 m/s
- D) 1200 m/s
- E) 6 m/s
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 3 m/s
Ortalama sürat = toplam yol / toplam süre = 1800 / 600 = 3 m/s. 0,3 m/s, bölmeyi ters kurup 600 / 1800'ü yaklaşık hesaplayan birinin bulacağı yanlış değerdir.
Kolay
7Bir harita uygulamasında bütün yerlerin konumu, okulun ana kapısından ölçülerek veriliyor. Konumların kendisine göre tarif edildiği bu başlangıç noktasına ne ad verilir?
- A) Referans noktası
- B) Bitiş noktası
- C) Yer değiştirme
- D) Alınan yol
- E) Ortalama sürat
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Referans noktası
Konumların tarif edildiği başlangıç noktasına referans noktası denir. Yer değiştirme ise ilk konumdan son konuma çizilen vektördür, bir başlangıç noktası değildir.
Kolay
8Bir cismin birim zamanda aldığı yol hangi nicelikle ifade edilir?
- A) Hız
- B) İvme
- C) Yer değiştirme
- D) Konum
- E) Sürat
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sürat
Birim zamanda alınan yol sürattir ve skalerdir. Hız ise birim zamandaki yer değiştirmedir.
Kolay
9Bir alışveriş merkezinde Ayşe, hareket eden yürüyen merdivenin bir basamağında kıpırdamadan duruyor. Ayşe'nin hareket durumuyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Basamağa göre hareketli, binaya göre durgundur.
- B) Hem basamağa hem binaya göre durgundur.
- C) Basamağa göre durgun, binaya göre hareketlidir.
- D) Hem basamağa hem binaya göre hareketlidir.
- E) Referans noktası seçmeden kesin olarak durgundur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Basamağa göre durgun, binaya göre hareketlidir.
Ayşe'nin basamağa göre konumu değişmez ama binaya göre konumu değişir; hareket seçilen referansa göre belirlenir. Referans belirtmeden 'kesin durgun' demek hareketin göreli olduğunu göz ardı eder.
Kolay
10Fizik öğretmeni, bir cismin hareket edip etmediğine karar vermek için neye bakılması gerektiğini soruyor. Bir cismin hareketli olduğunu söyleyebilmek için aşağıdakilerden hangisinin zamanla değişmesi gerekir?
- A) Kütlesinin büyüklüğünün
- B) Yüzeyinin renginin
- C) Seçilen bir noktaya göre konumunun
- D) Sıcaklığının değerinin
- E) Kapladığı hacmin
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Seçilen bir noktaya göre konumunun
Hareket, bir cismin seçilen bir noktaya göre konumunun zamanla değişmesidir. Sıcaklık ya da hacim değişebilir ama bu değişimler hareket anlamına gelmez.
Kolay
11Bir öğrenci, cismin referans noktasına göre yönlü uzaklığını anlatan kavramın adını arıyor. Bu kavram ve türü aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) Konum – Skaler nicelik
- B) Alınan yol – Vektörel nicelik
- C) Sürat – Vektörel nicelik
- D) Zaman – Skaler nicelik
- E) Konum – Vektörel nicelik
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Konum – Vektörel nicelik
Konum, cismin referans noktasına göre yönlü uzaklığıdır; yön içerdiği için vektöreldir. Alınan yol skalerdir ve referansa göre yönlü uzaklığı göstermez.
Kolay
12Duvardaki saatin yelkovanı, saatin merkezindeki bir mil çevresinde sürekli dönüyor. Yelkovanın yaptığı hareket aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Öteleme hareketi
- B) Dönme hareketi
- C) Titreşim hareketi
- D) Serbest düşme
- E) Durgunluk
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Dönme hareketi
Bir eksen (mil) çevresinde dönen yelkovan dönme hareketi yapar. Yelkovanın ucu yer değiştirir ama bu, öteleme değil dönme hareketidir.
Kolay
13Raylar üzerinde düz bir hat boyunca ilerleyen bir tramvayın bütün noktaları, her an aynı yönde ve eşit miktarda yer değiştiriyor. Tramvayın gövdesinin yaptığı hareket aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dönme hareketi
- B) Öteleme hareketi
- C) Titreşim hareketi
- D) Hem dönme hem titreşim
- E) Durgunluk
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Öteleme hareketi
Bütün noktaları aynı yönde eşit miktarda yer değiştiren cisim öteleme hareketi yapar. Tramvayın tekerlekleri döner ama soru gövdenin hareketini soruyor.
Kolay
14Elif, mutfaktaki çekmeceyi çekerek açıyor. Çekmecenin bütün noktaları aynı yönde ve eşit miktarda yer değiştiriyor. Çekmecenin yaptığı hareket aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dönme hareketi
- B) Titreşim hareketi
- C) Hem dönme hem titreşim
- D) Öteleme hareketi
- E) Durgunluk
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Öteleme hareketi
Bütün noktaları aynı yönde eşit yer değiştiren cismin hareketi öteleme hareketidir. Dönme hareketinde noktalar bir eksen çevresinde döner; çekmecede böyle bir eksen yoktur.
Kolay
15Fizik dersinde hız kavramı tanımlanıyor. Aşağıdakilerden hangisi hızın doğru tanımıdır?
- A) Birim zamandaki yer değiştirmedir.
- B) Birim zamanda alınan yoldur.
- C) Toplam yolun yer değiştirmeye oranıdır.
- D) Cismin kütlesinin zamana oranıdır.
- E) Alınan yolun iki katıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Birim zamandaki yer değiştirmedir.
Hız, birim zamandaki yer değiştirmedir ve vektöreldir. Birim zamanda alınan yol ise süratin tanımıdır; ikisini karıştırmak yaygın bir hatadır.
Kolay
16Ucuna ağırlık asılmış bir yay hafifçe aşağı çekilip bırakılıyor. Ağırlık, belirli bir konumun iki yanında aşağı yukarı gidip geliyor. Ağırlığın yaptığı hareket aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Öteleme hareketi
- B) Dönme hareketi
- C) Düzgün dönme
- D) Titreşim hareketi
- E) Durgunluk
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Titreşim hareketi
Bir denge konumunun iki yanında ileri geri ya da aşağı yukarı yapılan hareket titreşimdir. Ağırlık yer değiştirse de belli bir noktanın çevresinde gidip geldiği için öteleme değildir.
Kolay
17Bir alışveriş merkezinin girişinde iki tür kapı vardır. Birinci kapı, kenarındaki menteşelerin çevresinde açılıp kapanır. İkinci kapı ise bir ray üzerinde yana doğru kayarak açılır; açılırken kapının bütün noktaları aynı yönde ve eşit miktarda yer değiştirir. Birinci ve ikinci kapının açılırken yaptığı hareketler sırasıyla aşağıdakilerin hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Öteleme – Dönme
- B) Titreşim – Öteleme
- C) Dönme – Titreşim
- D) Dönme – Öteleme
- E) Öteleme – Titreşim
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Dönme – Öteleme
Menteşeli kapı, menteşelerden geçen sabit bir eksenin çevresinde hareket eder; bu bir dönme hareketidir. Sürgülü kapının bütün noktaları aynı yönde ve eşit miktarda yer değiştirdiği için yaptığı hareket ötelemedir. Titreşim, bir cismin belirli bir konumun iki yanında gidip gelmesidir; iki kapının açılması da bu tanıma uymaz.
Kolay
18Sahil yolunda yürüyüşe çıkan Deniz, başladığı noktadan doğuya doğru 500 m yürüyor. Sonra geri dönüyor ve aynı yoldan başladığı noktaya doğru yürümeye başlıyor. Deniz geri dönüş yolunda yürürken, yürüyüşün başından beri aldığı toplam yol ve başlangıç noktasına göre yer değiştirmesinin büyüklüğü nasıl değişir?
- A) Alınan yol artar, yer değiştirmenin büyüklüğü artar.
- B) Alınan yol azalır, yer değiştirmenin büyüklüğü azalır.
- C) Alınan yol artar, yer değiştirmenin büyüklüğü azalır.
- D) Alınan yol değişmez, yer değiştirmenin büyüklüğü azalır.
- E) Alınan yol artar, yer değiştirmenin büyüklüğü değişmez.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Alınan yol artar, yer değiştirmenin büyüklüğü azalır.
Alınan yol, izlenen yolun toplam uzunluğudur; Deniz hangi yöne yürürse yürüsün her adımda artar. Yer değiştirme ise ilk konumdan son konuma çizilen vektördür. Deniz başlangıç noktasına yaklaştıkça bu vektör kısalır, yani yer değiştirmenin büyüklüğü 500 m'den sıfıra doğru azalır. Örneğin 200 m geri yürüdüğünde aldığı yol 700 m, yer değiştirmesinin büyüklüğü 300 m'dir.
Orta
19Lunaparkı gezen öğrenciler, gördükleri hareketleri türlerine göre eşleştirip deftere yazıyor. Öğretmenleri defteri inceledikten sonra eşleştirmelerden yalnızca birinin doğru olduğunu söylüyor. Doğru olan eşleştirme hangisidir?
- A) Dönme dolabın kendi merkezi çevresinde dönmesi – Titreşim
- B) Düz rayda ilerleyen tren vagonu – Öteleme
- C) Salıncağın ileri-geri hareketi – Öteleme
- D) Bandoda vurulan davul zarının hareketi – Dönme
- E) Çarpışan otoların tekerleklerinin hareketi – Titreşim
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Düz rayda ilerleyen tren vagonu – Öteleme
Düz rayda ilerleyen vagonun bütün noktaları aynı yönde eşit yer değiştirdiği için öteleme hareketi yapar. Salıncak ileri geri giderken yer değiştirdiği için öteleme sanılabilir; ancak bir denge konumu çevresinde tekrarlanan gidip gelme hareketi titreşimdir.
Orta
20Şehir içi otobüste koltuğunda oturan Seda, camdan dışarı baktığında yol kenarındaki ağaçların geriye doğru kaydığını görüyor. Yanındaki koltukta oturan arkadaşı ise ona göre hiç yer değiştirmiyor. Seda'nın hareket durumu için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Otobüse göre hareketli, ağaca göre durgundur.
- B) Hem otobüse hem ağaca göre durgundur.
- C) Hem otobüse hem ağaca göre hareketlidir.
- D) Otobüse göre durgun, ağaca göre hareketlidir.
- E) Hareket durumu referans noktasına bağlı değildir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Otobüse göre durgun, ağaca göre hareketlidir.
Seda otobüsle birlikte ilerlediği için otobüse göre konumu değişmez, ağaca göre ise değişir; bir cismin hareketli mi durgun mu olduğu seçilen referans noktasına bağlıdır. Seda'nın her şeye göre hareketli olduğunu düşünen öğrenci, otobüsün içindeki bir referansa göre konumunun değişmediğini gözden kaçırmıştır.
Ders videoları
MEB'in 9. sınıf Fizik örnek ders anlatımları. Tüm videolar (3)
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.