10. Sınıf Biyoloji · Enerji
Sindirim
- sindirim sistemi
- mekanik sindirim
- kimyasal sindirim
- hidroliz
- hücre dışı sindirim
- geviş getirme
Sindirim nedir ve canlılarda nasıl farklılık gösterir?
Sindirim, büyük besin moleküllerinin hücre zarından geçebilecek küçük birimlere parçalanmasıdır. Mekanik sindirim besinin çiğneme ve mide hareketleriyle fiziksel olarak küçültülmesi, kimyasal sindirim ise enzimlerle hidroliz yoluyla parçalanmasıdır. Hücre içi sindirim amip ve paramesyumda olduğu gibi lizozom enzimleriyle hücrede gerçekleşir; hücre dışı sindirimde enzimler hücre dışına salgılanır. Etçillerde köpek dişleri sivri ve uzun, otçullarda azı dişleri geniş ve öğütücüdür. Kuşlarda diş yoktur; kursak besini depolar ve yumuşatır, kaslı taşlık besini öğütür. Koyun gibi geviş getiren otçulların midesi işkembe, börkenek, kırkbayır ve şirden olmak üzere dört bölmelidir; buradaki mikroorganizmaların enzimleri selülozu sindirir. Otçulların bağırsakları genellikle etçillerinkinden daha uzundur, çünkü bitkisel besinin sindirimi daha uzun sürer. Mantarlarda hücre dışı sindirim vücut dışında gerçekleşir. Sindirimde enerji üretilmez; enerji daha sonra hücresel solunumla elde edilir.
Sindirim: konu anlatımı ve özeti
Sindirim, büyük besin moleküllerinin hücre zarından geçebilecek küçük birimlere parçalanmasıdır. Farklı canlıların sindirim yapıları, beslendikleri besine göre farklı adaptasyonlar gösterir.
- Mekanik sindirim besinin fiziksel olarak küçültülmesidir (çiğneme, mide hareketleri). Kimyasal sindirim enzimlerle hidroliz yoluyla gerçekleşir.
- Hücre içi sindirim lizozom enzimleriyle hücrede olur (ör. amip, paramesyum). Hücre dışı sindirimde enzimler hücre dışına salgılanır; mantarlarda vücut dışında, hayvanlarda sindirim kanalında gerçekleşir.
- Diş adaptasyonları: Etçillerde köpek dişleri sivri ve uzundur; otçullarda azı dişleri geniş ve öğütücüdür. Kuşlarda diş yoktur, gaga ve taşlık bu işi üstlenir.
- Kuşlarda kursak besini depolar ve yumuşatır, kaslı taşlık besini öğütür.
- Geviş getiren otçulların midesi dört bölmelidir (işkembe, börkenek, kırkbayır, şirden). Buradaki mikroorganizmaların enzimleri selülozun sindirilmesini sağlar.
- Otçulların bağırsakları genellikle etçillerinkinden daha uzundur; çünkü bitkisel besinin sindirimi daha uzun sürer.
Unutma: Sindirimde enerji üretilmez; büyük moleküller sadece hidrolizle küçültülür, enerji daha sonra hücresel solunumla elde edilir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Sindirimi iki ayrı iş olarak düşün:
- Mekanik sindirim: Besini küçük parçalara böler. Bir ekmeği dilimlemek gibi; ekmek hâlâ ekmektir, yalnızca parçaları küçülmüştür.
- Kimyasal sindirim: Enzimler, büyük molekülleri su katarak (hidroliz) hücreye girebilecek küçük birimlere ayırır. Nişasta glikoza, protein amino asitlere dönüşür.
- Mekanik sindirim kimyasal sindirimi hızlandırır; çünkü küçük parçaların enzimlerin temas edeceği yüzeyi daha geniştir.
Günlük hayattan: Toz şeker suda kesme şekerden hızlı çözünür. İyi çiğnenen lokma da aynı nedenle daha kolay sindirilir.
Sık yapılan hata: "Çiğneme besinleri daha küçük moleküllere çevirir." Doğrusu: Çiğneme molekülleri değiştirmez, yalnızca parçaları küçültür. Molekülleri ayıran enzimlerdir.
Derinleş
Bir inek, bir kedi ve bir serçenin sindirim sistemlerini diş ya da gaga yapısı, mide, bağırsak uzunluğu ve besin türü ölçütleriyle karşılaştıran bir sınıflandırma tablosu hazırla. Sonra şu soruyu araştır: Geviş getiren bir hayvana uzun süre antibiyotik verilirse midesindeki mikroorganizmalar ve selüloz sindirimi nasıl etkilenebilir? Bu durum hayvan sağlığına yönelik kararları nasıl etkiler?
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
BİY.10.1.5Canlılarda sindirim çeşitlerini ve yapılarını sınıflandırabilme
- b) Canlılarda sindirim çeşitleri ve yapılarını oluşturduğu ölçütlere göre ayrıştırır.
- c) Canlılarda sindirim çeşitleri ve yapılarını gruplandırır.
- ç) Canlılarda sindirim çeşitleri ve yapılarını isimlendirir.
Bu konuda neler var?
- Canlılarda Sindirim Yapıları
- Diş Adaptasyonları
- Mide ve Bağırsak Adaptasyonları
- Besinlerden Enerjiye
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir tavuk çiftliğinde çalışan veteriner, tavukların yemlerini hızla yuttuğunu ve yemin önce yemek borusunun genişlemiş bir bölümünde biriktiğini anlatıyor. Bu bölümde besin bir süre bekletilip yumuşatıldıktan sonra mideye geçiyor. Veterinerin sözünü ettiği yapı hangisidir?
- A) Taşlık
- B) Kursak
- C) Bezli mide
- D) Gaga
- E) Kalın bağırsak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kursak
Kuşlarda yemek borusunun genişlemiş bölümü olan kursak, besini geçici olarak depolar ve yumuşatır. Taşlık da kuşlara özgü bir yapıdır; fakat besinin depolandığı değil, kaslı duvarıyla öğütüldüğü yerdir.
Kolay
2Bir öğrenci, okul laboratuvarında incelediği ve hakkında bilgi topladığı canlıları, sindirimin hücre içinde mi hücre dışında mı gerçekleştiğine göre iki gruba ayırıyor. Hücre içi sindirim grubuna yalnızca besinini besin kofulu içinde sindiren canlıyı yazacaktır. Öğrencinin bu gruba yazması gereken canlı hangisidir?
- A) Paramesyum
- B) İnek
- C) Kartal
- D) Şapkalı mantar
- E) Toprak solucanı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Paramesyum
Paramesyum besinini besin kofulu içine alır, koful lizozomla birleşir ve sindirim hücre içinde gerçekleşir. Şapkalı mantar da hayvanlardan farklı beslendiği için çekicidir; ama mantarlar enzimlerini dışarı salgılar ve hücre dışı sindirim yapar.
Kolay
3Mert, bir deney tüpüne nişasta çözeltisi ve biraz tükürük koyup tüpü 37 °C'de bekletiyor. Bir süre sonra tüpte nişastanın azaldığını, maltozun ise arttığını belirliyor; bu değişimi tükürükteki bir enzimin sağladığını öğreniyor. Bu kimyasal sindirim hangi tür tepkimeyle gerçekleşmiştir?
- A) Dehidrasyon sentezi
- B) Fotoliz
- C) Hidroliz
- D) Fosforilasyon
- E) Oksidasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hidroliz
Kimyasal sindirimde enzimler büyük molekülleri su kullanarak küçük birimlere ayırır; bu tepkime hidrolizdir. Dehidrasyon sentezi aynı bağlarla ilgili olduğu için karıştırılabilir; ancak o, küçük birimleri birleştirip su açığa çıkaran yapım tepkimesidir.
Kolay
4Akyuvarlar vücuda giren bakterileri fagositozla hücre içine alır. Bakteriyi içeren kesecik, hücrede sindirim enzimleri taşıyan bir organelle birleşir ve bakteri hücre içinde parçalanır. Akyuvarın bakteriyi parçalamasını sağlayan enzimleri taşıyan organel hangisidir?
- A) Golgi cisimciği
- B) Ribozom
- C) Lizozom
- D) Sentrozom
- E) Kloroplast
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Lizozom
Hücre içi sindirim enzimlerini taşıyan ve besin ya da bakteri içeren keseciklerle birleşen organel lizozomdur. Golgi cisimciği lizozomların oluşumunda görev aldığı için çekicidir, ama sindirimi kendisi yapmaz.
Kolay
5Besinlerle birlikte mideye ulaşan bakterilerin büyük kısmı midede yok edilir. Bunu sağlayan mide öz suyu bileşeni hangisidir?
- A) Safra
- B) Tükürük
- C) Mukus
- D) Su
- E) Hidroklorik asit (HCl)
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hidroklorik asit (HCl)
Mide öz suyundaki HCl midede yüksek asidik bir ortam oluşturur ve bakterilerin büyük kısmını yok eder. Safra ince bağırsakta görev yapar, tükürük ise ağızda salgılanır.
Kolay
6Tek hücreli öglena, besinini hücre zarıyla oluşturduğu bir kofulun içine alır. Bu koful bir organelle birleşir ve besin, organelden gelen enzimlerle yapı taşlarına parçalanır. Kofulla birleşerek sindirim enzimlerini sağlayan organel hangisidir?
- A) Ribozom
- B) Lizozom
- C) Kloroplast
- D) Mitokondri
- E) Çekirdek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Lizozom
Hücre içi sindirimde besin kofulu lizozomla birleşir ve lizozomdaki enzimler besini yapı taşlarına kadar parçalar. Ribozom protein sentezinde, mitokondri ATP üretiminde görev yapar.
Kolay
7Kimyasal sindirimde enzimler, büyük besin moleküllerinin bağlarını su molekülleri kullanarak koparır. Su kullanılarak gerçekleşen bu parçalanma tepkimesine ne ad verilir?
- A) Dehidrasyon sentezi
- B) Fosforilasyon
- C) Fotoliz
- D) Hidroliz
- E) Oksidasyon
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hidroliz
Kimyasal sindirim enzimlerin denetiminde su kullanılarak yapılan hidroliz tepkimeleriyle gerçekleşir. Dehidrasyon sentezi ise su açığa çıkararak küçük molekülleri birleştiren yapım tepkimesidir.
Kolay
8Midenin kaslı duvarı kasılıp gevşeyerek besinleri ezer ve mide öz suyuyla karıştırır. Midenin bu hareketleri hangi tür sindirime örnektir?
- A) Kimyasal sindirim
- B) Hücre içi sindirim
- C) Hidroliz tepkimesi
- D) Enzimatik sindirim
- E) Mekanik sindirim
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Mekanik sindirim
Besinlerin enzim kullanılmadan fiziksel olarak küçültülmesi ve karıştırılması mekanik sindirimdir. Kimyasal sindirim ise enzimlerle gerçekleşen hidroliz tepkimeleridir.
Kolay
9Ototrof canlılar kendi besinlerini üretebilirken, heterotrof canlılar bu yeteneğe sahip değildir. Heterotrof canlılar enerji ihtiyaçlarını nasıl karşılar?
- A) Dışarıdan organik maddeler alarak
- B) Işık enerjisiyle besin üreterek
- C) İnorganik maddeleri oksitleyerek besin üreterek
- D) Topraktan yalnızca su alarak
- E) Havadaki karbondioksiti kullanarak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Dışarıdan organik maddeler alarak
Heterotroflar besinlerini üretemediği için enerji ihtiyacını dışarıdan organik madde alarak karşılar. Işıkla ya da inorganik maddelerin oksidasyonuyla besin üretmek ototroflara özgüdür.
Kolay
10Yediğimiz ekmekteki nişasta, peynirdeki protein ve yağ büyük moleküllerdir; bu hâlleriyle hücrelerimize giremezler. Sindirimin temel amacı hangisidir?
- A) Büyük besin moleküllerini hücre zarından geçebilecek yapı taşlarına ayırmak
- B) Besinlerdeki kimyasal enerjiyi doğrudan ATP'ye dönüştürmek
- C) Besinleri vücutta hiç değiştirmeden depolamak
- D) Küçük molekülleri birleştirerek büyük moleküller yapmak
- E) Besinlerdeki suyu tamamen uzaklaştırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Büyük besin moleküllerini hücre zarından geçebilecek yapı taşlarına ayırmak
Sindirim, karbohidrat, protein ve yağ gibi büyük molekülleri hücre zarından geçebilecek yapı taşlarına parçalamaktır. ATP sindirimde değil, yapı taşları hücreye alındıktan sonra hücresel solunumla üretilir.
Kolay
11Hayvanlarda sindirim enzimleri büyük besin moleküllerini parçalayabilecek güçtedir. Bu enzimler hücrelerin ve dokuların da yapısında bulunan maddeleri parçalayabilir. Hayvanlarda özelleşmiş bir sindirim sistemi bulunmasının nedenlerinden biri hangisidir?
- A) Besinlerin sindirilmeden doğrudan kana geçmesini sağlamak
- B) Sindirim enzimlerinin hiç salgılanmamasını sağlamak
- C) Besinlerin yalnızca hücre içinde sindirilmesini sağlamak
- D) Enzimlerin canlının kendi hücre ve dokularını sindirmesini önlemek
- E) Enzimlerin besinleri değil, kendi dokularını sindirmesini sağlamak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Enzimlerin canlının kendi hücre ve dokularını sindirmesini önlemek
Sindirim enzimlerinin canlının kendi hücre ve dokularını sindirmesini önlemek için hayvanlarda özelleşmiş bölümlerden oluşan sindirim sistemi gelişmiştir. Bu sistemde sindirim kanal içinde, hücre dışında gerçekleşir.
Kolay
12Bir belgeselde, avını yakalayan bir kurdun etini parçalayarak yediği görülüyor. Kurdun bu beslenme biçimine uygun diş özelliği hangisidir?
- A) Sivri ve uzun köpek dişleri
- B) Geniş ve düz yüzeyli azı dişleri
- C) Hiç diş bulunmaması
- D) Yalnızca kesici dişlerin bulunması
- E) Dişlerin yerine gaga bulunması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sivri ve uzun köpek dişleri
Etçillerde köpek dişleri sivri ve uzundur; avın yakalanmasına ve etin parçalanmasına uygundur. Geniş, düz azı dişleri ise otçulların bitkileri öğütmesine uygundur.
Kolay
13Salyangoz ve denizkestanesi gibi bazı omurgasızlarda besinler, hücrelerden salgılanan enzimlerle hücre dışında sindirilir. Oluşan küçük besin molekülleri hücre içine nasıl alınır?
- A) Ekzositozla
- B) Fotosentezle
- C) Hidrolizle
- D) Lizozomla birleşerek
- E) Aktif ya da pasif taşımayla
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Aktif ya da pasif taşımayla
Hücre dışı sindirimle oluşan küçük besin molekülleri hücre zarından aktif ya da pasif taşımayla hücre içine alınır. Ekzositoz maddelerin hücreden dışarı atılmasıdır.
Kolay
14Hücre içi sindirimin son aşamasında, besin kofulunda kalan ve hücreye yaramayan atık maddeler hücre zarından dışarı atılır. Atıkların bu şekilde hücre dışına atılmasına ne ad verilir?
- A) Endositoz
- B) Difüzyon
- C) Osmoz
- D) Fotoliz
- E) Ekzositoz
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ekzositoz
Koful içindeki atıklar hücre zarından ekzositozla dışarı atılır. Endositoz ise besinin koful oluşturularak hücre içine alınmasıdır.
Kolay
15Gelişmiş vücut yapısına sahip hayvanlarda besinler sindirim kanalı boyunca hareket ederek kademeli olarak sindirilir. Bu hayvanlardaki sindirim kanalıyla ilgili hangisi doğrudur?
- A) Ağızda başlar ve anüste sonlanır, iki açıklığı vardır.
- B) Yalnızca tek bir açıklığı vardır, besin ve atık aynı yerden geçer.
- C) Vücudun dışında yer alır, dış ortamla bağlantısı yoktur.
- D) Yalnızca mideden oluşur, bağırsak bulunmaz.
- E) Hücrelerin içinde yer alan bir organeldir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ağızda başlar ve anüste sonlanır, iki açıklığı vardır.
Gelişmiş hayvanlarda sindirim kanalı ağızda başlar, anüste sonlanır ve iki açıklığa sahiptir. Sindirim kanalı bir organel değil, organlardan oluşan bir sistemdir.
Kolay
16Bir inek mera boyunca saatlerce ot otluyor ve ağzındaki otları uzun süre çiğniyor. İneğin sert bitkisel besinleri öğütmesini sağlayan diş özelliği hangisidir?
- A) Sivri ve uzun köpek dişleri
- B) Kanca biçiminde kıvrık dişler
- C) Geniş ve öğütücü yüzeyli azı dişleri
- D) Hiç diş bulunmaması
- E) Yalnızca sivri kesici dişler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Geniş ve öğütücü yüzeyli azı dişleri
Otçulların azı dişleri geniş ve öğütücüdür; sert bitkisel besinleri öğütmeye uygundur. Sivri ve uzun köpek dişleri ise etçillerde avı parçalamaya yarar.
Kolay
17Bir belgeselde, büyük bir av yakalayan aslanın tek öğünde çok miktarda et yediği, ardından birkaç gün hiç avlanmadan dinlendiği anlatılıyor. Aslan gibi etçil omurgalıların öğünler arasında uzun süre yiyecek tüketmeden bekleyebilmesini kolaylaştıran mide özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Midenin dört bölmeden oluşması
- B) Midenin genişleyebilen yapıda olması
- C) Midede mikroorganizmaların yaşaması
- D) Midenin taşlık adlı kaslı bölümünün olması
- E) Midede sindirim enzimi salgılanmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Midenin genişleyebilen yapıda olması
Genişleyebilen mideler, öğünler arasında uzun süre yiyecek tüketmeden bekleyebilen etçil omurgalılarda yaygındır; midenin bir öğünde çok miktarda besin alabilmesini sağlar. Dört bölmeli mide ve selülozu sindiren mikroorganizmalar geviş getiren otçullara, taşlık ise kuşlara özgüdür.
Kolay
18Yer çekimi etkisinin hissedilmediği bir uzay aracındaki astronotlar yemek yiyip su içebilir; yuttukları besin midelerine ulaşır. Bu durum, yutulan besinin mideye iletilmesiyle ilgili aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Besin, yemek borusunun kasılıp gevşeme hareketleriyle mideye doğru iletilir.
- B) Besin, yemek borusunda salgılanan enzimlerle sindirildikten sonra mideye emilir.
- C) Besin, yalnızca kendi ağırlığının etkisiyle yemek borusundan mideye doğru iner.
- D) Besin, yutaktan mideye kan dolaşımına karışıp damarlarla taşınarak ulaştırılır.
- E) Besin, midenin yemek borusuna doğru uzanıp lokmayı içine almasıyla taşınır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Besin, yemek borusunun kasılıp gevşeme hareketleriyle mideye doğru iletilir.
Sindirim kanalında besin, yemek borusunun peristaltik (kasılıp gevşeme) hareketleriyle mideye iletilir. Bu iletim kas hareketine dayandığı için yer çekiminin etkisi olmadan da gerçekleşir. Besinler kana, sindirildikten sonra büyük ölçüde ince bağırsakta emilerek geçer.
Orta
19Bir besicinin ineğini muayene eden veteriner, ineğin midesinin dört bölmeden oluştuğunu ve otun bu bölmelerden sırayla geçtiğini açıklıyor. Bölmelerden yalnızca birinin, insan midesine benzer şekilde kendi sindirim enzimlerini ve asidini salgıladığını ekliyor. Veterinerin sözünü ettiği bölme hangisidir?
- A) Şirden
- B) İşkembe
- C) Börkenek
- D) Kırkbayır
- E) Kursak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Şirden
Geviş getirenlerde enzim ve asit salgılayan asıl mide şirdendir. İşkembe en büyük bölme olduğu için çekicidir; ancak orada sindirimi hayvanın kendi enzimleri değil, selülozu parçalayan mikroorganizmalar yürütür.
Orta
20Bir öğrenci, farklı memelilerde bağırsak uzunluğunun vücut uzunluğuna oranını karşılaştıran bir tablo hazırlıyor: Hayvan | Beslenme şekli | Bağırsak / vücut uzunluğu Koyun | Otçul | yaklaşık 25 kat Kedi | Etçil | yaklaşık 4 kat Tablodaki farkın en olası nedeni hangisidir?
- A) Hayvansal besinin daha zor sindirilmesi
- B) Otçulların hiç su içmemesi
- C) Bitkisel besinin sindiriminin daha uzun sürmesi
- D) Otçulların besini hiç çiğnememesi
- E) Etçillerin besinleri yalnızca midede emmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bitkisel besinin sindiriminin daha uzun sürmesi
Bitkisel besinler selüloz içerir ve zor sindirilir; uzun bağırsak sindirim ve emilim için gereken süreyi ve yüzeyi sağlar. Hayvansal besinin daha zor sindirildiği düşüncesi tam tersidir; bu nedenle etçillerin bağırsağı daha kısadır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.