10. Sınıf Kimya · Etkileşim

Kimyasal Tepkime Denklemlerinin Denkleştirilmesi

kütlenin korunumu
tepkime denklemi
denkleştirme
katsayı
Lavoisier
atom sayısı

Kimyasal tepkime denklemleri nasıl denkleştirilir?

Kimyasal tepkime denklemleri, her atomun tepkenler ve ürünler tarafında aynı sayıda bulunması için formüllerin önüne uygun katsayılar yazılarak denkleştirilir. Bu işlem, Lavoisier'in 1789'da ortaya koyduğu kütlenin korunumu kanununa dayanır: tepkimeye giren maddelerin kütleleri toplamı oluşan maddelerin kütleleri toplamına eşittir ve atomlar yok olmaz, yalnızca yeniden düzenlenir. Pratik sırada en çok atom içeren bileşiğin katsayısı 1 alınır, önce metal ve ametaller, sonra H, en son O atomları eşitlenir ve katsayılar en küçük tam sayılara indirilir. Örneğin propanın yanması C3H8 + 5O2 → 3CO2 + 4H2O biçiminde denkleşir. Kütle korunsa da toplam mol sayısı korunmak zorunda değildir; 2H2 + O2 → 2H2O tepkimesinde 3 mol tepkenden 2 mol ürün oluşur. Formüldeki alt indisler değil, yalnızca katsayılar değiştirilir; H2O yerine H2O2 yazmak başka bir madde yazmak demektir.

Kimyasal Tepkime Denklemlerinin Denkleştirilmesi: konu anlatımı ve özeti

Bir tepkime denklemi, kimyasal değişimin kısa ve evrensel bir anlatımıdır. Denklemin doğru olması için kütlenin korunumu kanununa uyması, yani her atomun iki tarafta aynı sayıda bulunması gerekir.

Kütlenin korunumu kanunu (Lavoisier, 1789): tepkimeye giren maddelerin kütleleri toplamı, oluşan maddelerin kütleleri toplamına eşittir. HgO ısıtıldığında oluşan cıva ve oksijenin kütlesi başlangıçtaki kütleye eşittir.
Tepkimede atomların cinsi ve sayısı korunur; atomlar yok olmaz, yalnızca yeniden düzenlenir.
Denkleştirirken yalnızca formüllerin önündeki katsayılar değiştirilir; formüldeki alt indisler asla değiştirilmez.
Pratik sıra: en çok atom içeren bileşiğin katsayısını 1 al, önce metal ve ametalleri, sonra H ve en son O atomlarını eşitle; katsayıları en küçük tam sayılara indir.
Örnek: C3H8 + 5O2 → 3CO2 + 4H2O. Kontrol: C 3 = 3, H 8 = 8, O 10 = 6 + 4.
Örnek: Fe2O3 + 3CO → 2Fe + 3CO2. Kontrol: Fe 2 = 2, C 3 = 3, O 3 + 3 = 6.
Kütle korunur ama toplam mol sayısı korunmak zorunda değildir: 2H2 + O2 → 2H2O tepkimesinde 3 mol tepkenden 2 mol ürün oluşur.

Unutma: Alt indisi değiştirmek maddenin kimliğini değiştirir; H2O yerine H2O2 yazarsan artık başka bir madde yazmış olursun.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Denkleştirme, iki taraftaki her atomu tek tek saymaktır. Metanın yanmasını adım adım denkleştirelim: CH₄ + O₂ → CO₂ + H₂O

C say: Solda 1, sağda 1. Tamam.
H say: Solda 4, sağda 2. H₂O'nun önüne 2 yaz: CH₄ + O₂ → CO₂ + 2H₂O
O say: Sağda 2 + 2 = 4, solda 2. O₂'nin önüne 2 yaz: CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O
Son kontrol: C 1 = 1, H 4 = 4, O 4 = 4.

Günlük hayattan: Bir sandviç tarifi düşün: 2 dilim ekmek + 1 dilim peynir → 1 sandviç. 4 sandviç yapmak istiyorsan malzemelerin sayısını artırırsın; ekmeğin kendisini değiştirmezsin.

Sık yapılan hata: H sayısını eşitlemek için H₂O yerine H₄O yazmak. Doğrusu: Alt indisler maddenin kimliğidir ve değiştirilmez; yalnızca formülün önündeki katsayı değiştirilir.

O atomları genellikle en sona bırakılır, çünkü oksijen çoğu zaman birden fazla maddede bulunur.

Derinleş

Lavoisier'nin kapalı kaplarda yaptığı deneylerden önce pek çok kişi, yanan odunun hafiflemesine bakarak yanmada maddeden bir şeyin ayrılıp gittiğini düşünüyordu. Açık havada odun yanınca kalan külün kütlesi azalır, demir paslanınca ise kütlesi artar. Bu iki gözlemi kütlenin korunumuyla nasıl açıklarsın? Kütlenin korunduğunu gösterecek kapalı bir deney düzeneği tasarla ve hangi ölçümleri yapacağını yaz. Bu örnek, bilimde deney koşullarını kontrol etmenin önemi hakkında ne söylüyor?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

KİM.10.1.2Kimyasal tepkimelerin oluşumunu açıklamak için bilimsel model oluşturabilme
- a) Taneciklerin yeniden düzenlenmesi temelinde kimyasal tepkimelerin oluşumu için önerdiği modeli farklı kimyasal tepkimelerin oluşum süreçlerini inceleyerek sınar.
KİM.10.1.6Kimyasal tepkime denklemlerinde tanecik sayılarının tutarsızlıklarına ilişkin çelişkiyi giderebilme
- a) Kimyasal tepkime denklemlerinde tepken ve ürünlerin tanecik sayılarındaki tutarsızlıkların nerede olduğunu belirler.
- b) Kimyasal tepkime denklemlerinde tepken ve ürünlerin tanecik sayılarının denkleştirilmesi için olası yolları araştırır.
- c) Kimyasal tepkime denklemlerinde tepken ve ürünlerin tanecik sayılarının denkleştirilmesi için uygun yolu seçerek uygular.
- ç) Kimyasal tepkime denklemlerinde tanecik sayılarının denkliğini değerlendirir.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bazı roket motorlarında sıvı hidrojen, sıvı oksijenle yakılır: 2H₂ + O₂ → 2H₂O. Bir öğrenci tepkime öncesi ve sonrası tanecikleri boncuk modelleriyle gösterip iki tarafı karşılaştırıyor. Bu tepkimede aşağıdakilerden hangisi korunmaz?
- A) Toplam kütle
- B) Hidrojen atomu sayısı
- C) Oksijen atomu sayısı
- D) Toplam proton sayısı
- E) Toplam molekül sayısı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Toplam molekül sayısı
Kimyasal tepkimede atomlar yeniden düzenlenir; atom sayıları, proton sayıları ve toplam kütle korunur. Ancak 3 molekül tepkenden 2 molekül ürün oluştuğu için molekül sayısı korunmaz; atom ile molekülü aynı tutan öğrenci bu farkı göremez.
Kolay
2Sodyum metali klor gazıyla tepkimeye girdiğinde parlak sarı bir alevle yanar ve beyaz sofra tuzu kristalleri oluşur. Bu olay a Na(k) + b Cl₂(g) → c NaCl(k) denklemiyle gösteriliyor. Denklem en küçük tam sayılarla denkleştirildiğinde a + b + c toplamı kaç olur?
- A) 2
- B) 3
- C) 4
- D) 5
- E) 6
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 5
Cl₂'de 2 Cl atomu olduğundan 2 NaCl oluşur ve 2 Na gerekir: 2Na + Cl₂ → 2NaCl, a + b + c = 2 + 1 + 2 = 5. Denklemi 1'e 1 bırakıp 3 bulan öğrenci klorun iki atomlu molekül olduğunu gözden kaçırmıştır.
Kolay
3Deniz, suyun oluşumunu gösteren H₂ + O₂ → H₂O denkleminde iki taraftaki oksijen atomu sayısının eşit olmadığını görüyor. Denklemi düzeltmek için ürünü H₂O₂ olarak yazmayı düşünüyor; arkadaşı ise bunun denkleştirme değil, başka bir madde yazmak olacağını söylüyor. Arkadaşının itirazının dayanağı hangisidir?
- A) Alt indisler maddenin bileşimini belirlediği için değiştirilemez
- B) Katsayılar maddenin bileşimini belirlediği için değiştirilemez
- C) Tepkenlerin yazılış sırası denklemi değiştirir
- D) Oksijen atomlarının korunması gerekmez
- E) Ürün tarafına yalnızca tek bir madde yazılabilir
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Alt indisler maddenin bileşimini belirlediği için değiştirilemez
Alt indis maddenin bileşimini belirler; H₂O yerine H₂O₂ yazmak suyu hidrojen peroksite çevirir. Denkleştirmede yalnızca formüllerin önündeki katsayılar değiştirilir: 2H₂ + O₂ → 2H₂O. Katsayıların bileşimi belirlediğini düşünen öğrenci indis ile katsayının görevlerini karıştırmıştır.
Kolay
418. yüzyılın sonlarında bir bilim insanı, kalayı ağzı kapatılmış cam kaplarda ısıtarak tepkime öncesi ve sonrası tartımlar yaptı ve kabın toplam kütlesinin değişmediğini gösterdi. Aynı bilim insanı yanmanın havadaki oksijenle birleşme olduğunu da açıkladı. Bu çalışmalarla kütlenin korunumu kanununu ortaya koyan bilim insanı kimdir?
- A) Lavoisier
- B) Dalton
- C) Proust
- D) Avogadro
- E) Boyle
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Lavoisier
Kütlenin korunumu kanunu, kapalı kaplarda yaptığı dikkatli tartımlarla Antoine Lavoisier tarafından ortaya konmuştur; yanmayı oksijenle birleşme olarak açıklayan da odur. Proust aynı dönemde sabit oranlar kanunuyla tanınır; bu yüzden kanunlar karıştırıldığında yanlış seçilebilir.
Kolay
5Kapalı bir kapta 4 g hidrojen gazı ile 32 g oksijen gazı tamamen tepkimeye girerek su oluşturuyor: 2H₂ + O₂ → 2H₂O. Oluşan suyun kütlesi kaç gramdır?
- A) 36
- B) 28
- C) 32
- D) 18
- E) 72
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 36
Kütlenin korunumu kanununa göre oluşan su 4 + 32 = 36 g'dır. 18 g yalnızca 1 mol suyun kütlesidir.
Kolay
6Hidrojen gazı ile klor gazının tepkimesinden hidrojen klorür oluşur: H₂ + Cl₂ → __HCl. Denklemin denk olması için HCl'nin önüne hangi katsayı yazılmalıdır?
- A) 1
- B) 3
- C) 4
- D) 1/2
- E) 2
Cevabı göster
Doğru cevap: E) 2
Sol tarafta 2 H ve 2 Cl atomu vardır; sağda da 2'şer atom olması için 2HCl yazılır. Katsayı 1 bırakılırsa sağda yalnız birer H ve Cl atomu olur.
Kolay
7Okul laboratuvarında oksijen elde etmek için potasyum klorat ısıtılıyor: 2KClO₃ → 2KCl + __O₂. Denklemin denk olması için O₂'nin katsayısı kaç olmalıdır?
- A) 2
- B) 6
- C) 1
- D) 4
- E) 3
Cevabı göster
Doğru cevap: E) 3
Solda 2KClO₃'te 6 O atomu vardır; sağda 6 O için 3O₂ yazılır. 6 yazılırsa sağda 12 O atomu olur.
Kolay
8Kimya öğretmeni denkleştirmede pratik bir sıra öneriyor: en çok atom içeren bileşiğin katsayısını 1 almak, önce metal ve ametal atomlarını, sonra hidrojeni eşitlemek. Bu sıraya göre en son hangi atom eşitlenir?
- A) Karbon
- B) Hidrojen
- C) Metal atomları
- D) Azot
- E) Oksijen
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Oksijen
Önerilen sırada oksijen en sona bırakılır, çünkü çoğu zaman birden fazla maddede bulunur. Hidrojen oksijenden hemen önce eşitlenir.
Kolay
9Selin, magnezyumun yanmasını Mg + O₂ → MgO şeklinde yazıyor ve iki taraftaki atomları sayıyor. Bu denklemde hangi atomun sayısı iki tarafta eşit değildir?
- A) Magnezyum
- B) Hem magnezyum hem oksijen
- C) Hiçbir atomun sayısı farklı değildir
- D) Oksijen
- E) Hidrojen
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Oksijen
Solda 2 O atomu, sağda 1 O atomu vardır; Mg atomları ise iki tarafta birer tanedir. Denklemde hidrojen bulunmadığından hidrojen seçeneği anlamsızdır.
Kolay
10Alüminyumun oksijenle tepkimesi __Al + __O₂ → 2Al₂O₃ olarak yazılıyor. Denklemin denk olması için O₂'nin katsayısı kaç olmalıdır?
- A) 3
- B) 2
- C) 4
- D) 6
- E) 1
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 3
Sağda 2Al₂O₃'te 6 O atomu vardır; solda 6 O için 3O₂ gerekir. 6 yazılırsa sol tarafta 12 O atomu olur.
Kolay
11Mutfaktaki ocakta yanan metanın tepkimesi CH₄ + __O₂ → CO₂ + 2H₂O olarak yazılıyor. Denklemin denk olması için O₂'nin katsayısı kaç olmalıdır?
- A) 2
- B) 1
- C) 3
- D) 4
- E) 3/2
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 2
Ürünlerde CO₂'den 2, 2H₂O'dan 2 olmak üzere 4 O atomu vardır; tepkenlerde 4 O için 2O₂ gerekir. Katsayı 1 olursa yalnız 2 O atomu olur.
Kolay
12Cıva(II) oksit (HgO) ısıtıldığında cıva ve oksijen gazına ayrışır. Kapalı bir düzenekte 21,7 g HgO tamamen ayrıştığında 20,1 g cıva oluşuyor. Oluşan oksijen gazının kütlesi kaç gramdır?
- A) 20,1
- B) 1,6
- C) 41,8
- D) 21,7
- E) 3,2
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 1,6
Kütlenin korunumu kanununa göre tepkenlerin kütlesi ürünlerin kütlesine eşittir: 21,7 − 20,1 = 1,6 g O₂. İki kütleyi toplamak (41,8 g) korunumu yanlış uygulamaktır.
Kolay
13Bir tepkime denkleminin ürünler kısmında 3CO₂ yazılmıştır. Bu gösterimde toplam kaç oksijen atomu vardır?
- A) 3
- B) 2
- C) 6
- D) 5
- E) 9
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 6
Her CO₂ molekülünde 2 O atomu vardır; katsayı 3 olduğundan 3 · 2 = 6 O atomu bulunur. Katsayıyı ve alt indisi toplamak 5 gibi yanlış bir sonuç verir.
Kolay
14Gübre üretiminde kullanılan amonyak N₂ + __H₂ → 2NH₃ tepkimesiyle elde edilir. Denklemin denk olması için H₂'nin katsayısı kaç olmalıdır?
- A) 2
- B) 1
- C) 3
- D) 6
- E) 4
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 3
Sağ tarafta 2NH₃'te 6 H atomu vardır; solda da 6 H için 3H₂ gerekir. 6 katsayısı yazılırsa sol tarafta 12 H atomu olur.
Kolay
15Bir öğretmen, kimyasal tepkimeden önce ve sonra her zaman değişmeden kalan niceliği soruyor. Kimyasal tepkimelerde hangisi her zaman korunur?
- A) Moleküllerin sayısı
- B) Maddelerin toplam mol sayısı
- C) Maddelerin fiziksel hâli
- D) Maddelerin renk ve kokusu
- E) Atomların cinsi ve sayısı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Atomların cinsi ve sayısı
Tepkimede atomlar yok olmaz ve yeni atom oluşmaz; yalnızca yeniden düzenlenir. Molekül ve toplam mol sayısı ise tepkimeye göre değişebilir.
Kolay
16Dört öğrenci suyun oluşum tepkimesini farklı katsayılarla yazmış ve hepsinde atom sayıları denk çıkmıştır. Katsayıların en küçük tam sayılarla yazıldığı denklem hangisidir?
- A) 4H₂ + 2O₂ → 4H₂O
- B) H₂ + 1/2O₂ → H₂O
- C) 2H₂ + O₂ → 2H₂O
- D) 6H₂ + 3O₂ → 6H₂O
- E) 8H₂ + 4O₂ → 8H₂O
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 2H₂ + O₂ → 2H₂O
Katsayılar en küçük tam sayılara indirildiğinde 2, 1, 2 elde edilir. 1/2 tam sayı olmadığından, diğerleri ise ortak bölene sahip olduğundan uygun değildir.
Kolay
17Bir öğrenci, kapalı bir kaptaki tepkimeyi tanecik modeliyle gösteriyor. Modelde tepkimeden önce kapta 2 tane X₂ molekülü ile 6 tane Y₂ molekülü, tepkimeden sonra ise yalnızca 4 tane XY₃ molekülü bulunuyor. Bu modele uyan, en küçük tam sayılarla denkleştirilmiş tepkime denklemi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 2X₂ + 6Y₂ → 4XY₃
- B) X₂ + 3Y₂ → 2XY₃
- C) X₂ + Y₂ → XY₃
- D) X + 3Y → XY₃
- E) 2X₂ + 3Y₂ → 4XY₃
Cevabı göster
Doğru cevap: B) X₂ + 3Y₂ → 2XY₃
Modelde 2 X₂ ile 6 Y₂ tepkimeye girip 4 XY₃ oluşturmuştur: 2X₂ + 6Y₂ → 4XY₃. Atom sayıları denktir (4 X ve 12 Y). Katsayılar en küçük tam sayılara indirilmek için 2'ye bölünür: X₂ + 3Y₂ → 2XY₃. Tepkenler iki atomlu moleküller olduğundan X ve Y tek atom olarak yazılamaz; X₂ + Y₂ → XY₃ ve 2X₂ + 3Y₂ → 4XY₃ denklemlerinde ise atom sayıları iki tarafta eşit değildir.
Kolay
18Bir öğrenci Al + HNO₃ → Al(NO₃)₃ + H₂ denklemini denkleştirirken ürünler tarafına 2Al(NO₃)₃ yazıyor ve bu yazımdaki atomları sayıyor. 2Al(NO₃)₃ gösteriminde toplam kaç oksijen atomu vardır?
- A) 6
- B) 9
- C) 12
- D) 18
- E) 27
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 18
Parantezin dışındaki 3, parantez içindeki bütün atomları çarpar: bir Al(NO₃)₃ biriminde 3 · 3 = 9 oksijen atomu vardır. Öndeki 2 katsayısı formülün tamamına aittir: 2 · 9 = 18 oksijen atomu. Yalnız katsayıyı iç indisle çarpmak (2 · 3 = 6) ya da katsayıyı unutmak (9) eksik sayıma yol açar.
Orta
19Bir öğrenci kapalı bir kapta X ve Y maddelerini tepkimeye sokuyor ve yalnızca Z oluştuğunu belirliyor: X + Y → Z. Kaba 12 g X ve 32 g Y koymuş; tepkime bittiğinde X'in tamamen harcandığını, kapta 4 g Y kaldığını tartarak buluyor. Tepkimede kaç gram Z oluşmuştur?
- A) 28
- B) 36
- C) 40
- D) 44
- E) 48
Cevabı göster
Doğru cevap: C) 40
Harcanan Y = 32 − 4 = 28 g'dır; kütlenin korunumuna göre oluşan Z = 12 + 28 = 40 g. 44 g bulan öğrenci kaba konan bütün maddeleri toplamış, artan 4 g Y'nin tepkimeye girmediğini hesaba katmamıştır.
Orta
20Kimya öğretmeni tahtaya beş tepkime denklemi yazıyor ve öğrencilerden her elementin atom sayısını oku iki yanında karşılaştırarak denk olanı bulmalarını istiyor. Öğrenciler her denklem için C, H, O, K, Cl ve N atomlarını tek tek sayıyor. Tahtadaki denklemlerden hangisi denktir?
- A) C₂H₄ + 2O₂ → 2CO₂ + 2H₂O
- B) CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O
- C) 2KClO₃ → 2KCl + 2O₂
- D) N₂ + H₂ → 2NH₃
- E) 2H₂O₂ → 2H₂O + 2O₂
Cevabı göster
Doğru cevap: B) CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O
CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O'da C 1 = 1, H 4 = 4, O 4 = 2 + 2'dir. C₂H₄ denkleminde O 4 ≠ 6, KClO₃ denkleminde O 6 ≠ 4, NH₃ denkleminde H 2 ≠ 6, H₂O₂ denkleminde O 4 ≠ 6'dır; yalnızca karbon ve hidrojeni sayıp oksijeni atlayan öğrenci C₂H₄ denklemini denk sanabilir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.