10. Sınıf Kimya · Etkileşim
Kimyasal Tepkime Türleri
- çökelme tepkimesi
- net iyon denklemi
- seyirci iyon
- asit-baz tepkimesi
- nötralleşme
- indirgenme
- yükseltgenme
- redoks
Sulu ortamdaki kimyasal tepkime türleri nelerdir?
Sulu ortamdaki kimyasal tepkimeler, tepkenleri ürüne dönüştüren itici güce göre çökelme, asit-baz (nötralleşme) ve indirgenme-yükseltgenme (redoks) tepkimeleri olarak sınıflandırılır. Çökelme tepkimesinde iki sulu çözelti karıştırıldığında suda az çözünen bir katı oluşur; AgNO3 ile NaCl çözeltileri karıştırılınca beyaz AgCl çöker. Net iyon denkleminde yalnızca tepkimeye katılan iyonlar yazılır, Na+ ve NO3− gibi değişmeden kalan iyonlara seyirci iyon denir. Asit-baz tepkimesinde asit ile baz tepkimeye girerek tuz ve su oluşturur; HCl ile NaOH tepkimesinde itici güç H+ ve OH− iyonlarının birleşip su oluşturmasıdır. Redoks tepkimeleri elektron aktarımına dayanır: Zn ile CuSO4 tepkimesinde çinko elektron vererek yükseltgenir, bakır iyonu elektron alarak indirgenir. Yanma tepkimeleri de redoks tepkimesidir. Yükseltgenme ve indirgenme ayrı ayrı değil, her zaman birlikte gerçekleşir ve verilen elektron sayısı alınan elektron sayısına eşittir.
Kimyasal Tepkime Türleri: konu anlatımı ve özeti
Sulu ortamdaki tepkimeler, tepkenleri ürüne dönüştüren "itici güce" göre sınıflandırılır. Bu sınıflandırma, hangi ürünün oluşacağını ve tepkimenin nasıl ilerleyeceğini önceden tahmin etmeni sağlar.
- Çökelme tepkimesi: iki sulu çözelti karıştırıldığında suda az çözünen bir katı oluşur. Örnek: AgNO3(suda) + NaCl(suda) → AgCl(k) + NaNO3(suda); beyaz AgCl çöker.
- Net iyon denkleminde yalnızca tepkimeye katılan iyonlar yazılır: Ag+(suda) + Cl−(suda) → AgCl(k). Na+ ve NO3− seyirci iyonlardır.
- Asit-baz (nötralleşme) tepkimesi: asit + baz → tuz + su. Örnek: HCl(suda) + NaOH(suda) → NaCl(suda) + H2O(s); itici güç H+ ve OH− iyonlarının birleşip su oluşturmasıdır.
- İndirgenme-yükseltgenme (redoks) tepkimesi elektron aktarımına dayanır: elektron veren tür yükseltgenir, elektron alan tür indirgenir.
- Redoks örneği: Zn(k) + CuSO4(suda) → ZnSO4(suda) + Cu(k). Zn → Zn²⁺ + 2e− (yükseltgenme), Cu²⁺ + 2e− → Cu (indirgenme). Yanma tepkimeleri de birer redoks tepkimesidir: CH4 + 2O2 → CO2 + 2H2O.
- Çökelme tepkimeleri, laboratuvarda çözeltideki katyon ve anyonları tanımak için de kullanılır.
Unutma: Yükseltgenme ve indirgenme her zaman birlikte gerçekleşir; verilen elektron sayısı alınan elektron sayısına eşit olmalıdır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bir tepkimenin türünü bulmak için itici güce bak ve şu üç soruyu sırayla sor:
- İki çözelti karıştırılınca dibe bir katı çöktü mü? Evet ise çökelme tepkimesidir.
- Bir asit ile bir baz karşılaştı mı ve ürünlerden biri su mu? Evet ise asit-baz (nötralleşme) tepkimesidir.
- Bir tür elektron verip başka bir tür elektron aldı mı, yani bir elementin yükü değişti mi? Evet ise redoks tepkimesidir.
Günlük hayattan: Midesi yanan birinin antiasit tablet alması nötralleşmeye örnektir: Tabletteki bazik madde mide asidini etkisizleştirir. Demir bir bahçe kapısının paslanması ise redokstur: Demir atomları elektron verir, oksijen elektron alır.
Sık yapılan hata: Net iyon denklemine bütün iyonları yazmak. Doğrusu: Tepkimeden önce ve sonra çözeltide aynı hâlde kalan seyirci iyonlar yazılmaz. AgNO₃ ile NaCl tepkimesinde yalnızca Ag⁺ + Cl⁻ → AgCl yazılır.
Kısa bir hatırlatma: Elektron veren yükseltgenir, elektron alan indirgenir.
Derinleş
Kireçli sulu bölgelerde çaydanlıkta biriken kireç (CaCO₃) limon tuzu ya da sirkeyle temizlenir. Bu temizlik sırasında neden köpürme gözlendiğini ve olayın hangi tepkime türüyle ilişkili olduğunu araştır. Sonra evdeki iki temizlik ürününün etiketini incele ve içeriklerinin asidik mi bazik mi olduğunu belirle. Bazı temizlik ürünlerinin birbirine karıştırılmasının neden tehlikeli olduğunu açıkla ve ailen için kısa, anlaşılır bir güvenlik kartı hazırla.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
KİM.10.1.3Kimyasal tepkime türlerinin oluşum sürecine ilişkin bilimsel gözlem yapabilme
- a) Tepkime türlerinin (çökelme, indirgenme-yükseltgenme, asit-baz) oluşum sürecine ilişkin gözlemlenebilir göstergeleri (renk değişimi, çökelek oluşumu, enerji değişimi, gaz çıkışı) tanımlar.
- c) Tepkimelerin oluşum sürecine ilişkin verileri sembolik ve alt mikro seviyedeki gösterimlerle açıklar.
Bu konuda neler var?
- Çökelme Tepkimeleri
- İndirgenme-Yükseltgenme Tepkimeleri
- Asit-Baz Tepkimeleri
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Sert sularda çözünmüş Ca²⁺ iyonları bulunur. Bu suya çamaşır sodası (Na₂CO₃) eklendiğinde su bulanıklaşır, kabın dibinde beyaz CaCO₃ birikir ve su yumuşar. Bu tepkimenin gerçekleşmesini sağlayan temel etken hangisidir?
- A) Suda az çözünen bir katının oluşması
- B) H⁺ ve OH⁻ iyonlarından su oluşması
- C) Tepkenler arasında elektron aktarılması
- D) Ortamdan bir gazın açığa çıkması
- E) Sodyum iyonlarının suda çözünmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Suda az çözünen bir katının oluşması
Ca²⁺ ile CO₃²⁻ iyonları suda az çözünen CaCO₃ katısını oluşturur; çökelme tepkimelerini yürüten etken budur. Na⁺ iyonları zaten çözeltide kalır, seyirci iyondur; su oluşumu ise asit-baz tepkimelerinin özelliğidir.
Kolay
2Bir öğrenci gümüş nitrat çözeltisine sofra tuzu çözeltisi ekleyip beyaz AgCl çökeleği oluşturuyor. Çözeltiyi süzüp kalan sıvıyı incelediğinde Na⁺ ve NO₃⁻ iyonlarının tepkimeden önceki gibi çözeltide bulunduğunu belirliyor. Tepkime boyunca çözeltide değişmeden kalan Na⁺ ve NO₃⁻ iyonlarına ne ad verilir?
- A) Ana iyon
- B) Çökelek iyonu
- C) Merkez iyon
- D) Kompleks iyon
- E) Seyirci iyon
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Seyirci iyon
Tepkimeye katılmadan çözeltide aynı hâlde kalan iyonlara seyirci iyon denir ve net iyon denkleminde yazılmaz. Çökeleği oluşturan iyonlar Ag⁺ ve Cl⁻'dir; Na⁺ ve NO₃⁻'yi çökeleğin parçası sanmak yanlıştır.
Kolay
3Mide ekşimesi yaşayan bir kişi, eczacının önerdiği magnezyum hidroksit içeren şurubu içiyor. Şuruptaki baz, midedeki hidroklorik asitle tepkimeye girerek mide içeriğinin asitliğini azaltıyor. Bu tepkimede oluşan ürünler hangileridir?
- A) Tuz ve su
- B) Metal ve hidrojen gazı
- C) Metal oksit ve su
- D) Çökelek ve karbon dioksit
- E) Hidrojen gazı ve tuz
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tuz ve su
Asit ile baz tepkimeye girdiğinde H⁺ ve OH⁻ iyonları birleşerek su oluşturur, kalan iyonlar tuzu oluşturur: Mg(OH)₂ + 2HCl → MgCl₂ + 2H₂O. Hidrojen gazı, asitlerin bazı metallerle tepkimesinde çıkar; bazla nötralleşmede oluşmaz.
Kolay
4Pillerin içindeki çinko, pil çalışırken Zn → Zn²⁺ + 2e⁻ şeklinde değişir. Pil kullanıldıkça çinko kabın inceldiği gözlenir; açığa çıkan elektronlar dış devreden geçerek lambayı yakar. Pildeki çinko için hangisi söylenir?
- A) Elektron vererek yükseltgenir
- B) Elektron vererek indirgenir
- C) Elektron alarak yükseltgenir
- D) Elektron alarak indirgenir
- E) Çökelek oluşturarak nötrleşir
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Elektron vererek yükseltgenir
Çinko atomları elektron vererek Zn²⁺ iyonuna dönüşür; elektron veren tür yükseltgenir. "İndirgenme" sözcüğünü yükün azalması gibi düşünen öğrenci yanılır: indirgenme elektron alma, yükseltgenme elektron vermedir.
Kolay
5Bir deney tüpündeki iki berrak çözelti karıştırıldığında sıvı bulanıklaşıyor ve bir süre sonra tüpün dibinde katı bir madde birikiyor. Tüpün dibinde biriken bu katıya ne ad verilir?
- A) Çökelek
- B) Çözücü
- C) Seyirci iyon
- D) İndikatör
- E) Elektrolit
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çökelek
Çözeltilerin karışmasıyla oluşup dibe çöken katıya çökelek (çökelti) denir. Seyirci iyonlar çözeltide kalan ve çökelmeye katılmayan iyonlardır.
Kolay
6Laboratuvarda potasyum hidroksit çözeltisi hidroklorik asitle tepkimeye sokuluyor: KOH(suda) + HCl(suda) → KCl(suda) + H₂O(s). Bu tepkimede oluşan tuz hangisidir?
- A) H₂O
- B) KCl
- C) KOH
- D) HCl
- E) K₂O
Cevabı göster
Doğru cevap: B) KCl
Asit-baz tepkimesinde asit ve baz tepkimeye girerek tuz ve su oluşturur; burada tuz KCl'dir. H₂O ise tepkimede oluşan sudur, tuz değildir.
Kolay
7Çökelme tepkimeleri çoğu zaman net iyon denklemiyle gösterilir. Net iyon denkleminde hangi tanecikler yer alır?
- A) Yalnızca tepkimeye katılan iyonlar ve oluşan ürün
- B) Çözeltideki bütün iyonlar
- C) Yalnızca seyirci iyonlar
- D) Yalnızca çözücü olan su molekülleri
- E) Tepkimeye katılmayan tüm katyonlar
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yalnızca tepkimeye katılan iyonlar ve oluşan ürün
Net iyon denkleminde yalnızca tepkimeye katılan iyonlar ve oluşan ürün yazılır, seyirci iyonlar çıkarılır. Bütün iyonların yazıldığı gösterim net iyon denklemi değildir.
Kolay
8Bir asit çözeltisine baz çözeltisi eklendiğinde gerçekleşen nötralleşme tepkimesinin itici gücü, iki iyonun birleşerek su oluşturmasıdır. Bu iki iyon hangileridir?
- A) Na⁺ ve Cl⁻
- B) H⁺ ve Cl⁻
- C) H⁺ ve OH⁻
- D) Na⁺ ve OH⁻
- E) K⁺ ve NO₃⁻
Cevabı göster
Doğru cevap: C) H⁺ ve OH⁻
Nötralleşmede asitten gelen H⁺ ile bazdan gelen OH⁻ birleşerek H₂O oluşturur. Na⁺ ve Cl⁻ gibi iyonlar çözeltide kalır, su oluşumuna katılmaz.
Kolay
9Aşağıdaki olayların hangisi bir çökelme tepkimesine örnektir?
- A) Odunun sobada yanması
- B) Çaydanlığın iç yüzeyinde kireç birikmesi
- C) Mide asidinin bir ilaçla azaltılması
- D) Doğal gazın ocakta yanması
- E) Bir metalin asitte gaz çıkararak tükenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çaydanlığın iç yüzeyinde kireç birikmesi
Çaydanlıkta kireç birikmesi, sudaki iyonların suda az çözünen bir katı oluşturmasıyla gerçekleşir. Yanma ve metalin asitte tükenmesi redoks, mide asidinin azaltılması asit-baz tepkimesidir.
Kolay
10Sınıfta gümüş nitrat çözeltisine sodyum klorür çözeltisi eklendiğinde beyaz bir katı oluşuyor: AgNO₃(suda) + NaCl(suda) → AgCl(k) + NaNO₃(suda). Oluşan beyaz katı hangisidir?
- A) NaNO₃
- B) NaCl
- C) AgNO₃
- D) Na
- E) AgCl
Cevabı göster
Doğru cevap: E) AgCl
Denklemde (k) ile gösterilen ve suda az çözünen ürün AgCl'dir. NaNO₃ (suda) gösterimiyle çözeltide çözünmüş hâlde kalır.
Kolay
11Bir indirgenme-yükseltgenme tepkimesinde bir tür elektron verirken başka bir tür bu elektronları alır. Bu tepkimelerle ilgili hangisi doğrudur?
- A) Yükseltgenme indirgenmeden ayrı bir tepkimede olur.
- B) Verilen elektron sayısı alınandan her zaman fazladır.
- C) İndirgenen tür elektron kaybeden türdür.
- D) Bu tepkimelerde her zaman çökelek oluşur.
- E) Yükseltgenme ve indirgenme her zaman birlikte gerçekleşir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yükseltgenme ve indirgenme her zaman birlikte gerçekleşir.
Bir türün verdiği elektronları başka bir tür alır; bu nedenle yükseltgenme ve indirgenme birlikte olur ve elektron sayıları eşittir. Elektron kaybeden tür indirgenmez, yükseltgenir.
Kolay
12Klor molekülü tepkimede Cl₂ + 2e⁻ → 2Cl⁻ değişimini geçiriyor. Klor için hangisi doğrudur?
- A) Elektron vererek yükseltgenmiştir.
- B) Elektron alarak indirgenmiştir.
- C) Elektron vererek indirgenmiştir.
- D) Proton alarak nötralleşmiştir.
- E) Elektron alarak yükseltgenmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Elektron alarak indirgenmiştir.
Klor elektron alarak Cl⁻ iyonlarına dönüşmüştür; elektron alan tür indirgenir. Elektron vermek yükseltgenmeyi gösterir, burada klor elektron almıştır.
Kolay
13Açıkta kalan demir bir korkuluk zamanla paslanıyor. Paslanma sırasında demir atomları Fe → Fe³⁺ + 3e⁻ değişimini geçiriyor. Demir için hangisi doğrudur?
- A) Elektron alarak indirgenir.
- B) Elektron alarak yükseltgenir.
- C) Elektron vererek yükseltgenir.
- D) Çökelme tepkimesiyle çözünür.
- E) Nötralleşerek tuz oluşturur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Elektron vererek yükseltgenir.
Demir atomları elektron vererek Fe³⁺ iyonlarına dönüşür; elektron veren tür yükseltgenir. Elektron almak indirgenme olurdu.
Kolay
14Sodyum metali tepkimeye girdiğinde Na → Na⁺ + e⁻ değişimi gerçekleşiyor. Sodyumun bu değişimi nasıl adlandırılır?
- A) İndirgenme
- B) Çökelme
- C) Nötralleşme
- D) Yükseltgenme
- E) Çözünme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yükseltgenme
Elektron veren tür yükseltgenir; sodyum bir elektron vererek Na⁺ iyonuna dönüşmüştür. İndirgenme ise elektron alma olayıdır.
Kolay
15Çökelme tepkimelerinde, karıştırılan çözeltilerdeki anyon ve katyonlar eş değiştirerek yeni maddeler oluşturur. Bu nedenle çökelme tepkimeleri aynı zamanda hangi tür tepkimedir?
- A) Yanma tepkimesi
- B) Nötralleşme tepkimesi
- C) İndirgenme tepkimesi
- D) İkili yer değiştirme tepkimesi
- E) Ayrışma tepkimesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İkili yer değiştirme tepkimesi
Çökelme tepkimelerinde iki bileşiğin iyonları yer değiştirdiği için bunlar ikili yer değiştirme tepkimesidir. Nötralleşme asit ile baz arasında gerçekleşir.
Kolay
16Evlerde ısınmak ve yemek pişirmek için kullanılan doğal gazın ana bileşeni metan, CH₄ + 2O₂ → CO₂ + 2H₂O tepkimesiyle yanar. Yanma tepkimeleri hangi tepkime türüne örnektir?
- A) Çökelme
- B) İndirgenme-yükseltgenme
- C) Asit-baz
- D) Çözünme
- E) Nötralleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İndirgenme-yükseltgenme
Yanma tepkimeleri oksijenle gerçekleşen birer indirgenme-yükseltgenme (redoks) tepkimesidir. Tepkimede asit ya da baz bulunmadığı için asit-baz tepkimesi değildir.
Kolay
17Bir okul laboratuvarında deneyden artan sülfürik asit (H₂SO₄) çözeltisi atık kabında toplanıyor. Laboratuvar görevlisi, bu çözeltiyi asit-baz (nötralleşme) tepkimesiyle zararsız hâle getirmek istiyor. Görevli atık kabına aşağıdaki çözeltilerden hangisini eklemelidir?
- A) Hidroklorik asit (HCl) çözeltisi
- B) Sodyum klorür (NaCl) çözeltisi
- C) Potasyum nitrat (KNO₃) çözeltisi
- D) Sirke asidi (CH₃COOH) çözeltisi
- E) Sodyum hidroksit (NaOH) çözeltisi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sodyum hidroksit (NaOH) çözeltisi
Nötralleşme, asit ile bazın tepkimeye girerek tuz ve su oluşturmasıdır: H₂SO₄(suda) + 2NaOH(suda) → Na₂SO₄(suda) + 2H₂O(s). Seçeneklerdeki tek baz NaOH'tir. HCl ve sirke asidi asittir, ortamı daha asidik yapar; NaCl ve KNO₃ tuzdur, asitle nötralleşme tepkimesi vermez.
Kolay
18Çaydanlığın dibinde zamanla kireç tabakası birikmesi, mağaralarda sarkıt ve dikitlerin oluşması ve böbrek taşlarının oluşması aynı tepkime türüne örnektir. Bu üç olayın ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bir tür elektron verirken başka bir tür bu elektronları alarak indirgenir.
- B) Çözeltideki iyonlar birleşerek suda az çözünen bir katı oluşturur.
- C) Asit ile baz tepkimeye girerek suda iyi çözünen bir tuz ve su oluşturur.
- D) Katı bir madde ısı alarak sıvı hâle geçer ve soğuyunca yeniden donar.
- E) İki metal eritilip karıştırılarak homojen bir alaşım oluşturulur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çözeltideki iyonlar birleşerek suda az çözünen bir katı oluşturur.
Kireç birikmesi, sarkıt ve dikit oluşumu ile böbrek taşı oluşumu çökelme tepkimeleridir: çözeltideki anyon ve katyonlar birleşerek suda az çözünen ya da çözünmeyen bir katı (çökelek) oluşturur. Elektron alışverişi indirgenme-yükseltgenme tepkimelerinin, tuz ve su oluşumu asit-baz tepkimelerinin özelliğidir; erime, donma ve alaşım hazırlama ise fiziksel olaylardır.
Orta
19Fotoğrafçılığın ilk yıllarında flaş yerine magnezyum şeritler yakılırdı. Şerit tutuşunca göz kamaştırıcı beyaz bir ışık çıkar ve geriye beyaz bir toz kalır: 2Mg(k) + O₂(g) → 2MgO(k). Bu tepkimeyle ilgili hangisi doğrudur?
- A) O₂ molekülleri elektron vererek yükseltgenir
- B) Mg atomları elektron vererek yükseltgenir
- C) Tepkimede elektron aktarımı gerçekleşmez
- D) Mg atomları elektron alarak indirgenir
- E) O₂ molekülleri elektron alarak yükseltgenir
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mg atomları elektron vererek yükseltgenir
Mg atomları ikişer elektron vererek Mg²⁺ iyonuna dönüşür, yani yükseltgenir; oksijen bu elektronları alarak indirgenir. Ortamda H⁺ ya da iyon görmediği için elektron aktarımı olmadığını düşünen öğrenci, yanmanın da bir redoks tepkimesi olduğunu gözden kaçırır.
Orta
20Hastanelerde mide filmi çekilmeden önce hastalara suda çözünmeyen baryum sülfat (BaSO₄) içirilir. Bu madde laboratuvarda BaCl₂(suda) + Na₂SO₄(suda) → BaSO₄(k) + 2NaCl(suda) tepkimesiyle hazırlanabilir. Bu tepkimenin net iyon denklemi hangisidir?
- A) Ba²⁺(suda) + SO₄²⁻(suda) → BaSO₄(k)
- B) Na⁺(suda) + Cl⁻(suda) → NaCl(k)
- C) Ba²⁺(suda) + 2Cl⁻(suda) → BaCl₂(k)
- D) 2Na⁺(suda) + SO₄²⁻(suda) → Na₂SO₄(k)
- E) BaCl₂(k) + SO₄²⁻(suda) → BaSO₄(k)
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ba²⁺(suda) + SO₄²⁻(suda) → BaSO₄(k)
Çöken katı BaSO₄ olduğu için tepkimeye katılan iyonlar Ba²⁺ ve SO₄²⁻'dir. Na⁺ ve Cl⁻ çözeltide değişmeden kalan seyirci iyonlardır; ürün tarafında yazılı diye NaCl'yi katı sanan öğrenci (suda) gösterimini gözden kaçırmıştır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.