Osmanlı Devleti’nde İsyanlar

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

• TAR.10.3.41453-1683 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde gerçekleşen önemli isyanların neden ve sonuçlarını müzakere edebilme

  • a) 1453-1683 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde gerçekleşen önemli isyanların neden ve sonuçları konusunda bireylerin farklı görüşlerde olabileceğini fark eder.
  • b) 1453-1683 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde gerçekleşen önemli isyanların neden ve sonuçları konusunda kendi görüşüyle diğer bireylerin görüşlerini karşılaştırır.
  • c) 1453-1683 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde gerçekleşen önemli isyanların nedenlerine ilişkin mevcut görüşlerden hareketle dönemin şartlarını göz önünde bulundurarak isyanların önlenmesine yönelik olası çözümler önerir.
  • ç) 1453-1683 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde gerçekleşen önemli isyanların neden ve sonuçlarına ilişkin farklı görüş ve düşünceleri değerlendirerek kendi görüşünü gözden geçirir.
  • d) 1453-1683 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde gerçekleşen önemli isyanları ve bunlara karşı alınan önlemlere ilişkin farklı görüş ve düşünceleri değerlendirerek grubun görüşünü ifade eder.

1. Kolay

   11622'de Genç Osman'ın yeniçeriler tarafından öldürülmesinden sonra Erzurum Beylerbeyi Abaza Mehmed Paşa, padişahın katillerinden hesap soracağını söyleyerek ayaklandı. Yıllarca merkezin emirlerini dinlemedi ve bölgedeki yeniçerilere karşı harekete geçti. Bu olay, merkezin otoritesine karşı çıkarılan isyanlardan hangi türe örnektir?

   • AA) Yeniçeri isyanları
   • BB) Eyalet isyanları
   • CC) Suhte isyanları
   • DD) Celâli isyanları
   • EE) Medrese isyanları
   Cevabı göster

   Doğru cevap: B) Eyalet isyanları

   Bir beylerbeyinin merkezin otoritesine karşı ayaklanması eyalet isyanlarına örnektir. Celâli isyanları da Anadolu'da çıkmıştır; ancak bunlar çoğunlukla işsiz kalan askerlerin ve köylülerin katıldığı eşkıyalık hareketleridir, bir devlet görevlisinin başlattığı isyanlar değildir.

   Hata mı var? Düzeltme öner

2. Kolay

   2Temsilî bir şikâyet dilekçesi: "Köyümüz yıllardır eşkıya baskınlarına uğruyor; ambarlarımız yağmalandı, evlerimiz yakıldı. Komşularımızın çoğu tarlalarını bırakıp surlu şehirlere ve dağlık bölgelere kaçtı; biz de gitmek zorunda kalacağız." Celâli isyanları döneminde köylülerin bu biçimde topraklarını terk ederek güvenli bölgelere göç etmesine ne ad verilir?

   • AA) İskân
   • BB) Büyük Kaçgun
   • CC) Sürgün
   • DD) Derbent
   • EE) İstimalet
   Cevabı göster

   Doğru cevap: B) Büyük Kaçgun

   Celâli isyanları sırasında köylülerin topraklarını bırakıp şehirlere ve güvenli bölgelere kaçmasına Büyük Kaçgun denir. Sürgün de bir yer değiştirmedir; ancak sürgünde insanlar devletin kararıyla taşınır, Büyük Kaçgun ise köylülerin can güvenliği için kendiliğinden kaçmasıdır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

3. Kolay

   3XVII. yüzyıl başında Anadolu'da isyanlar yayılmıştı. 1607-1609 yıllarında Anadolu'ya giden yaşlı bir veziriazam, isyancılara karşı çok sert tedbirler uyguladı ve onları büyük ölçüde bastırdı. Bazı tarihçiler bu tedbirlerin düzeni sağladığını, bazıları ise halkın da zarar gördüğünü vurgular. Celâli isyanlarını bastıran bu devlet adamı kimdir?

   • AA) Kuyucu Murad Paşa
   • BB) Barbaros Hayreddin Paşa
   • CC) Köprülü Mehmed Paşa
   • DD) Sokullu Mehmed Paşa
   • EE) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
   Cevabı göster

   Doğru cevap: A) Kuyucu Murad Paşa

   XVII. yüzyıl başında Celâli isyanlarını sert tedbirlerle bastıran veziriazam Kuyucu Murad Paşa'dır. Köprülü Mehmed Paşa da isyanları sertlikle bastırmasıyla tanınır; ancak o 1656'da veziriazam olmuş ve daha sonraki isyanlarla uğraşmıştır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

4. Kolay

   41446'da Edirne'de yeniçeriler ulufelerinin artırılması isteğiyle ayaklanıp şehrin yakınındaki bir tepede toplandı. Ulufelerine yarım (buçuk) akçe zam yapılınca dağıldılar; olay adını da bu zamdan ve toplandıkları tepeden aldı. Osmanlı tarihindeki ilk yeniçeri isyanı kabul edilen bu olay hangisidir?

   • AA) Beylerbeyi Vakası
   • BB) Celâli İsyanı
   • CC) Suhte İsyanı
   • DD) Çınar Vakası
   • EE) Buçuktepe Vakası
   Cevabı göster

   Doğru cevap: E) Buçuktepe Vakası

   Yeniçerilerin 1446'da ulufe artışı için ayaklanıp yarım akçe zamla yatıştırıldığı olay Buçuktepe Vakası'dır ve ilk yeniçeri isyanı sayılır. Beylerbeyi Vakası da bir yeniçeri isyanıdır; ancak 1589'da III. Murad döneminde, ayarı düşük akçeler yüzünden çıkmıştır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

5. Kolay

   5Bir öğrenci 1453-1683 yılları arasındaki isyanları, çıktıkları yere göre “merkez” ve “taşra” olarak iki sütunlu bir tabloya yerleştiriyor. Aşağıdaki isyanlardan hangisi “merkez” sütununa yazılmalıdır?

   • AA) Celâli isyanları
   • BB) Suhte isyanları
   • CC) Yeniçeri (İstanbul) isyanları
   • DD) Eyalet isyanları
   • EE) Bozoklu Şeyh Celal isyanı
   Cevabı göster

   Doğru cevap: C) Yeniçeri (İstanbul) isyanları

   Yeniçeri isyanları devletin merkezi İstanbul'da çıktığı için İstanbul isyanları olarak da adlandırılır. Bozoklu Şeyh Celal isyanı Tokat çevresinde, yani taşrada çıkmıştır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

6. Kolay

   61621 yılında aşırı soğuklar nedeniyle İstanbul Boğazı dondu. Kuraklık ve aşırı soğuk gibi felaketler bu dönemde başka yıllarda da yaşandı. Bu tür doğal felaketlerin toplum hayatındaki en olası etkisi hangisidir?

   • AA) Kıtlık ve fiyat artışlarıyla yoksulluğun artması
   • BB) Tarım ürünlerinin bollaşıp ucuzlaması
   • CC) Akçenin değerinin yükselmesi
   • DD) Nüfusun hızla Anadolu'ya göç etmesi
   • EE) Vergi gelirlerinin kendiliğinden artması
   Cevabı göster

   Doğru cevap: A) Kıtlık ve fiyat artışlarıyla yoksulluğun artması

   Erzak ulaşamayınca kıtlık ve aşırı fiyat artışı yaşanır, bu da yoksulluğu artırır. Ürünlerin bollaşması felaketin doğuracağı sonucun tam tersidir.

   Hata mı var? Düzeltme öner

7. Kolay

   71622'de İstanbul'da çıkan bir yeniçeri isyanında genç bir padişah öldürüldü. Bu padişahın, Yeniçeri Ocağını kaldırmayı planladığı biliniyordu. Sözü edilen padişah hangisidir?

   • AA) IV. Murad
   • BB) III. Murad
   • CC) Kanuni Sultan Süleyman
   • DD) II. Osman
   • EE) Fatih Sultan Mehmed
   Cevabı göster

   Doğru cevap: D) II. Osman

   Ocağı kaldırmayı planlayan ve yeniçeri isyanında öldürülen padişah II. Osman'dır (Genç Osman). IV. Murad ise isyanlardan sonra sert ıslahatlarla düzeni sağlayan padişahtır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

8. Kolay

   8Öğretmen, “Celâli isyanları ile yeniçeri isyanlarının ayırt edici özelliklerine dikkat edin.” diyor ve öğrencilerden Celâli isyanlarını doğru tanımlamalarını istiyor. Celâli isyanları için hangi eşleştirme doğrudur?

   • AA) Merkezde çıkmış – askerî nedenli
   • BB) Taşrada çıkmış – ekonomik nedenli
   • CC) Merkezde çıkmış – ekonomik nedenli
   • DD) Taşrada çıkmış – yalnızca dinî nedenli
   • EE) Merkezde çıkmış – siyasi nedenli
   Cevabı göster

   Doğru cevap: B) Taşrada çıkmış – ekonomik nedenli

   Celâli isyanları taşrada, Anadolu'da çıkmış ve ekonomik nedenli isyanlardır. Merkezde çıkan, askerî ve siyasi nedenli isyanlar ise yeniçeri isyanlarıdır.

   Hata mı var? Düzeltme öner

9. Kolay

   9Kaynak: “Ocağın nizamının bozulmasında birinci derecede kuvvetli bir elin Ocak üzerinden kalkması, iltimas ve himaye ile Yeniçeri Ocağına kanun harici adam alınması ve vezirlerin, ağaların Ocağı isyan için tahrik etmeleri amil olmuştur.” Kaynağa göre Yeniçeri Ocağının düzeninin bozulma nedenlerinden biri hangisidir?

   • AA) Yeniçerilerin tımar sahibi yapılması
   • BB) Ocağa kurallar dışında asker alınması
   • CC) Ocağın İstanbul'dan Edirne'ye taşınması
   • DD) Yeniçerilere ateşli silah verilmemesi
   • EE) Ocağın donanmaya bağlanması
   Cevabı göster

   Doğru cevap: B) Ocağa kurallar dışında asker alınması

   Kaynakta iltimas ve himaye yoluyla ocağa kanun dışı adam alınması açıkça sayılmıştır. Ocağın taşınması ya da donanmaya bağlanması kaynakta geçmez.

   Hata mı var? Düzeltme öner

10. Kolay

    10Bir para müzesinde gümüş içerikli Osmanlı akçesi tanıtılıyor. Etikette, bilinen ilk Osmanlı akçesinin yaklaşık 1326 yılında beyliğin ikinci hükümdarı tarafından bastırıldığı yazıyor. İlk Osmanlı akçesini bastıran hükümdar hangisidir?

    • AA) Orhan Bey
    • BB) Osman Bey
    • CC) I. Murad
    • DD) Yıldırım Bayezid
    • EE) II. Mehmed
    Cevabı göster

    Doğru cevap: A) Orhan Bey

    Bilinen ilk Osmanlı akçesini yaklaşık 1326'da Orhan Bey bastırmıştır. II. Mehmed ise ilk Osmanlı altın sikkesini 1478'de bastırmıştır.

    Hata mı var? Düzeltme öner

11. Kolay

    11XVI. yüzyılda Amerika'dan Avrupa'ya çok büyük miktarda gümüş taşındı. Bu gümüş ticaret yoluyla Osmanlı ülkesine de ulaştı. Bu gelişmenin Osmanlı ekonomisine etkisi hangisidir?

    • AA) Akçenin değerinin sürekli artması
    • BB) Fiyatların yükselmesine yol açan enflasyon
    • CC) Tımar sisteminin güçlenmesi
    • DD) Fetihlerin hızlanması
    • EE) Bütçenin fazla vermesi
    Cevabı göster

    Doğru cevap: B) Fiyatların yükselmesine yol açan enflasyon

    Amerika'dan gelen gümüş Osmanlı'da fiyatları yükselterek enflasyona yol açmıştır. Bol gümüş akçenin değerini artırmamış, aksine düşürmüştür.

    Hata mı var? Düzeltme öner

12. Kolay

    12Bir müze panosunda şu bilgi yer alıyor: “Bu birlik, Avrupa'daki ilk düzenli ve daimî askerî birliklerden biridir. XVI. yüzyıl ortalarına kadar katı disiplin ve mutlak itaat anlayışıyla eğitilmiş, doğrudan padişaha bağlı olmuştur.” Panoda tanıtılan askerî birlik hangisidir?

    • AA) Tımarlı sipahiler
    • BB) Sekbanlar
    • CC) Leventler
    • DD) Eyalet askerleri
    • EE) Yeniçeri Ocağı
    Cevabı göster

    Doğru cevap: E) Yeniçeri Ocağı

    Avrupa'daki ilk düzenli ve daimî birlikler olarak tanıtılan, padişaha doğrudan bağlı birlik Yeniçeri Ocağıdır. Tımarlı sipahiler ise eyalet askeridir ve padişaha doğrudan bağlı değildir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

13. Kolay

    13Halk ozanı Karacaoğlan'ın bir dörtlüğü şöyledir: “Bu dünyada adam oğluyum dersin Helâli, haramı durmayıp yersin Yeme el malını er geç verirsin İğneden ipliğe sorulur bir gün” Şair bu dörtlükte hangi davranışı eleştirmektedir?

    • AA) Çok çalışmasına rağmen az kazanç elde etmeyi
    • BB) Köyünü bırakarak büyük şehirlere göç etmeyi
    • CC) Savaşlarda yararlık göstererek ün kazanmayı
    • DD) Medresede uzun yıllar boyunca eğitim görmeyi
    • EE) Başkasının hakkını yiyerek haksız kazanç sağlamayı
    Cevabı göster

    Doğru cevap: E) Başkasının hakkını yiyerek haksız kazanç sağlamayı

    Şair helal-haram ayırmadan yemeyi ve “el malını” yemeyi eleştirir; bu, haksız kazançtır. Dörtlükte göç ya da eğitimle ilgili bir ifade yer almaz.

    Hata mı var? Düzeltme öner

14. Kolay

    14Bir kaynakta şöyle deniyor: “Tağşiş sırasında devlet, dolaşımdaki sikkeleri piyasadan toplar ve bunların içindeki değerli maden miktarını azaltarak yeniden piyasaya sürerdi. Paraların değerini esas olarak içerdikleri altın ya da gümüş miktarı belirlerdi.” Bu uygulamanın halkın elindeki paraya etkisi hangisidir?

    • AA) Paranın satın alma gücü azalır.
    • BB) Paranın satın alma gücü artar.
    • CC) Paranın değeri hiç değişmez.
    • DD) Paranın içindeki gümüş artar.
    • EE) Para yalnızca altından basılır.
    Cevabı göster

    Doğru cevap: A) Paranın satın alma gücü azalır.

    Sikkedeki gümüş azalınca paranın değeri de düşer; aynı miktar parayla daha az mal alınır. Paranın değerinin değişmediği yargısı, değeri madenin belirlediği bilgisiyle çelişir.

    Hata mı var? Düzeltme öner

15. Kolay

    15XVII. yüzyılda merkezî otoritenin sarsıldığı bir dönemde bir padişah ve ardından bir vezir ailesinden gelen devlet adamları sert ıslahatlar yaptı; böylece düzen geçici olarak yeniden sağlandı. Bu ıslahatları yapanlar hangileridir?

    • AA) Fatih ve Çandarlılar
    • BB) Kanuni ve Mimar Sinan
    • CC) IV. Murad ve Köprülüler
    • DD) II. Osman ve Abaza Mehmed Paşa
    • EE) I. Murad ve Lala Şahin Paşa
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) IV. Murad ve Köprülüler

    İsyanlardan sonra düzeni sert ıslahatlarla geçici olarak sağlayanlar IV. Murad ve Köprülülerdir. II. Osman da ıslahat düşünmüştür ama öldürüldüğü için planını uygulayamamıştır.

    Hata mı var? Düzeltme öner

16. Kolay

    16XVI. yüzyılda Anadolu'da nüfus hızla arttı. Ancak işlenebilecek toprak, kurulabilecek yeni tımar ve iş imkânları aynı hızla artmadı. Bu durumun Anadolu köylerinde yol açtığı en olası sorun hangisidir?

    • AA) İşçi yetersizliği
    • BB) Toprakların boş kalması
    • CC) İşsizlik ve geçim sıkıntısı
    • DD) Ürün fiyatlarının düşmesi
    • EE) Vergi oranlarının azalması
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) İşsizlik ve geçim sıkıntısı

    Nüfus artarken toprak ve iş imkânı artmayınca pek çok kişi işsiz kalır ve geçim sıkıntısı çeker. İşçi yetersizliği ise nüfusun azaldığı durumlarda ortaya çıkar.

    Hata mı var? Düzeltme öner

17. Kolay

    17Osmanlı Devleti'nin temel para birimi gümüş içerikli akçeydi; bilinen ilk akçe yaklaşık 1326'da bastırıldı. 1478'de ise ilk Osmanlı altın sikkesi bastırıldı. İlk altın sikkenin bastırılmasıyla Osmanlı para düzeni nasıl bir nitelik kazanmıştır?

    • AA) Yalnız altına dayanan tek madenli bir düzen
    • BB) Değerli madene dayanmayan kâğıt para düzeni
    • CC) Altın ve gümüşe dayanan iki madenli bir düzen
    • DD) Yalnız yabancı sikkelerin geçtiği bir düzen
    • EE) Akçenin dolaşımdan kaldırıldığı yeni bir düzen
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) Altın ve gümüşe dayanan iki madenli bir düzen

    Gümüş akçe kullanılmaya devam ederken altın sikkenin de bastırılmasıyla, altın ve gümüşe dayanan, iki değerli madeni birlikte kullanan bir para düzeni ortaya çıktı. Bu düzende paranın satın alma gücünü içerdiği altın ya da gümüş miktarı belirliyordu; bu yüzden akçedeki gümüşün azaltılması (tağşiş) maaşlı askerlerin gelirini düşürdü ve isyanlara zemin hazırladı. Akçe dolaşımdan kalkmadı, kâğıt paraya geçilmedi ve düzen yalnız altına ya da yabancı sikkelere dayanmadı.

    Hata mı var? Düzeltme öner

18. Kolay

    18XVII. yüzyılda başkentte çıkan ayaklanmalara kapıkulu sipahileri, yeniçeriler, cebeciler ve topçular öncülük etti; zaman zaman esnaf, zanaatkârlar ve İstanbul halkı da bu ayaklanmalara katıldı. Bu ayaklanmalar “İstanbul İsyanları” adının yanında “Yeniçeri İsyanları” adıyla da anılır. Ayaklanmaların “Yeniçeri İsyanları” diye de adlandırılmasının gerekçesi aşağıdakilerden hangisidir?

    • AA) Ayaklanmalara yalnız yeniçerilerin katılması
    • BB) Ayaklanmaların Yeniçeri Ocağı kaldırılınca sona ermesi
    • CC) Ayaklanmaların yeniçeriler tarafından bastırılması
    • DD) Ayaklanmaların yeniçerilere karşı düzenlenmesi
    • EE) Ayaklanmaların Yeniçeri Ocağının etkisiyle büyümesi
    Cevabı göster

    Doğru cevap: E) Ayaklanmaların Yeniçeri Ocağının etkisiyle büyümesi

    Ders kitabına göre bu ayaklanmalar devletin merkezinde çıktığı için İstanbul İsyanları, Yeniçeri Ocağının etkisiyle büyüdüğü için Yeniçeri İsyanları olarak adlandırılır. İkinci ad katılanların yalnız yeniçeriler olduğu anlamına gelmez; öteki kapıkulu askerleri, esnaf ve halk da ayaklanmalara katılmıştır. Yeniçeriler bu olaylarda bastıran ya da hedef alınan taraf değil, ayaklanmayı büyüten güçtür.

    Hata mı var? Düzeltme öner

19. Orta

    19Bir sınıf tartışmasında öğrenciler XVI. yüzyılın ikinci yarısından itibaren isyanların artmasının nedenleri hakkında üç görüş ileri sürüyor: I. Fetihlerin yavaşlamasıyla yeni tımar ve ganimet kaynakları azalmıştır. II. Amerika'dan Avrupa'ya akan gümüş Osmanlı'da fiyatların hızla yükselmesine yol açmıştır. III. Tımar sistemi genişleyerek güçlenmiştir. Bu görüşlerden hangileri isyanların nedenleri arasında gösterilebilir?

    • AA) Yalnız I
    • BB) Yalnız II
    • CC) I ve II
    • DD) I ve III
    • EE) I, II ve III
    Cevabı göster

    Doğru cevap: C) I ve II

    Fetihlerin yavaşlamasıyla gelir kaynaklarının azalması ve Amerikan gümüşünün yol açtığı enflasyon, isyanların artmasında etkili olmuştur. Tımar sisteminin güçlendiği görüşü yanlıştır; bu dönemde tımar sistemi tersine bozulmaya başlamıştır.

    Hata mı var? Düzeltme öner

20. Orta

    201589'da III. Murad döneminde yeniçerilere ayarı düşürülmüş, değeri azalmış akçelerle maaş ödendi. Yeniçeriler bunun sorumlusu saydıkları Rumeli beylerbeyinin ve başdefterdarın idamını istedi; padişah bu isteği kabul etmek zorunda kaldı. Olay, Beylerbeyi Vakası olarak anıldı. Bu olay aşağıdakilerden hangisini gösterir?

    • AA) Taşradaki eşkıyalık hareketlerinin tamamen sona erdiğini
    • BB) Kapıkulu askerlerinin devlet yönetimi üzerindeki baskın etkisini
    • CC) Tımar sisteminin bu dönemde yeniden güçlendiğini
    • DD) Medrese düzeninin bozularak öğrencilerin ayaklandığını
    • EE) Padişahın yeniçerileri cezalandırarak otoritesini koruduğunu
    Cevabı göster

    Doğru cevap: B) Kapıkulu askerlerinin devlet yönetimi üzerindeki baskın etkisini

    Padişahın yeniçerilerin isteğiyle iki üst düzey devlet adamını feda etmek zorunda kalması, kapıkulu askerlerinin yönetim üzerindeki baskın etkisini gösterir. Olayın nedeni ekonomik olduğu için isyanın yalnızca bir maaş meselesi olduğu düşünülebilir; ancak sonuç, askerlerin devlet kararlarını belirleyebildiğini ortaya koymuştur.

    Hata mı var? Düzeltme öner