10. Sınıf Tarih · Türkistan’dan Türkiye’ye (1040-1299)
Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Meydana Gelen Değişim
- kut
- divan
- ikta
- atabey
- gulam
- hassa ordusu
- onlu sistem
- hükümdarlık alametleri
Selçuklularda Türk devlet ve ordu teşkilatı nasıl değişti?
Türkistan'dan Türkiye'ye uzanan süreçte Türk devlet ve ordu teşkilatı, eski Türk geleneklerini korurken İslam ve İran etkisiyle divan, ikta ve gulam gibi yeni kurumlar kazandı. İslamiyet öncesinde kağan yönetme yetkisini Gök Tanrı'nın verdiği kuta dayandırırken sonrasında hükümdar Allah'ın yeryüzündeki gölgesi sayıldı, töreyle birlikte şeri hukuk uygulandı ve il kavramının yerini mülk aldı. Kağan yerine hakan, han ve sultan unvanları kullanıldı; Tuğrul Bey halifeliğin koruyucusu oldu. Hükümdarlık alametlerine hutbe, çetr, tuğra, taç ve hilat eklendi. Kurultayın yerini divan aldı ve Büyük Selçuklularda Divan-ı A'lâ'ya vezir başkanlık etti. Ülke hanedanın ortak malı sayıldığı için taht kavgaları yaşandı, meliklerin yanına atabeyler verildi. Orduda onlu sistem ve atlı okçuluk sürdü; maaşlı gulamlar hassa ordusunu oluşturdu. İkta sisteminde toprağın mülkiyeti devlette kalır, ikta sahibi yalnızca vergisini toplayıp asker besler.
Türkistan’dan Türkiye’ye Uzanan Süreçte Türk Devlet ve Ordu Teşkilatında Meydana Gelen Değişim: konu anlatımı ve özeti
Türkistan'dan Türkiye'ye uzanan süreçte Türk devlet ve ordu teşkilatı, eski Türk geleneklerini korurken İslam ve İran etkisiyle yeni kurumlar kazandı. Bu konu, hâkimiyet anlayışında neyin değişip neyin sürdüğünü inceler.
- Hâkimiyet anlayışı: İslamiyet öncesinde kağan yönetme yetkisini Gök Tanrı'nın verdiği kuta dayandırırdı ve töreye uymak zorundaydı. İslamiyet'ten sonra hükümdar "Allah'ın yeryüzündeki gölgesi" sayıldı; töreyle birlikte şeri hukuk uygulandı, "il" kavramının yerini "mülk" aldı.
- Unvanlar: Kağan yerine hakan, han ve sultan kullanıldı; sultan unvanı Gazneliler döneminde yaygınlaştı. Tuğrul Bey halifeliğin koruyucusu oldu ve hükümdarlıklar halife tarafından onaylandı.
- Hükümdarlık alametleri: Taht, otağ, tuğ, davul, bayrak ve para gibi eski alametlere hutbe, çetr (şemsiye), tuğra, taç ve hilat eklendi.
- Divan teşkilatı: Kurultayın yerini divan aldı. Büyük Selçuklularda Divan-ı A'lâ'ya vezir başkanlık eder; alt divanlar yazışma, maliye, askerlik ve denetim işlerini yürütürdü. Hukuk şeri (kadı) ve örfi (emîr-i dâd) olarak ikiye ayrıldı.
- Veraset ve atabeylik: Ülke hanedanın ortak malı sayıldığı için taht kavgaları sık yaşandı. Meliklerin yanına eğitici olarak atabeyler verildi; bazı atabeylerin bağımsızlaşması devleti zayıflattı.
- Ordu: Onlu sistem ve atlı okçuluk sürdü. Sarayda yetiştirilen maaşlı gulamlar hassa ordusunu, ikta sahiplerinin beslediği askerler ise ordunun büyük kısmını oluşturdu. Savaşlar gaza ve cihat anlayışıyla yapıldı.
Unutma: İkta sisteminde toprağın mülkiyeti devlette kalır; ikta sahibi yalnızca vergisini toplar ve karşılığında asker besler.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bu konuyu "önce" ve "sonra" sütunlu bir tabloyla çalışabilirsin:
- Yetkinin kaynağı: kut (Gök Tanrı verir) → hükümdar "Allah'ın yeryüzündeki gölgesi".
- Hukuk: töre → töre ile birlikte şeri hukuk.
- Danışma: kurultay → divan.
- Unvan: kağan → han, hakan, sultan.
- Asker beslemek: gönüllü boy askerleri → ikta sahiplerinin beslediği askerler ve maaşlı gulamlar.
Günlük hayattan: Bir okul yönetiminin yeni bir binaya taşınınca bazı alışkanlıklarını sürdürüp bazılarını değiştirmesi gibi, Türkler de eski geleneklerini korurken yeni kurumlar benimsedi.
Sık yapılan hata: İkta sahibini toprağın sahibi sanmak. Doğrusu: Toprak devletindir; ikta sahibi yalnızca vergisini toplar ve karşılığında asker besler.
Derinleş
Ülkenin hanedanın ortak malı sayılması, Türk devletlerinde sık sık taht kavgalarına yol açtı. Bu anlayışın bir avantajı ve bir dezavantajını bul, ardından Büyük Selçuklu Devleti'nin dağılma sürecinde atabeyliklerin rolünü araştır. Bugünün yönetim anlayışında yetkinin devri nasıl düzenleniyor? Yetkinin kime ve nasıl geçeceğinin önceden belli olması bir devlete ne kazandırır, karşılaştırarak tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TAR.10.1.2Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte Türklerde devlet ve ordu teşkilatında meydana gelen değişim ve sürekliliği yorumlayabilme
- a) Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte Türklerde devlet ve ordu teşkilatında meydana gelen değişim ve sürekliliği sağlayan unsurları inceler.
- b) Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte Türklerde devlet ve ordu teşkilatında meydana gelen değişim ve sürekliliğin etkilediği unsurları inceler.
- ç) Türkistan’dan Türkiye’ye uzanan süreçte Türklerde devlet ve ordu teşkilatında meydana gelen değişim ve sürekliliğin neden ve sonuçlarını açıklar.
Bu konuda neler var?
- Türk-İslam Devletlerinde Ordu
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Nizamülmülk'ün Siyasetname'sinde anlatılan bir yetiştirme düzeninin sadeleştirilmiş özeti: Saraya alınan genç önce bir yıl yaya hizmet eder; ardından ona at ve sade bir eyer verilir. Yıllar içinde başarısına göre derece derece yükselir, maaşını doğrudan hazineden alır ve yalnızca sultana bağlı olur. Bu biçimde yetişen gulamların oluşturduğu birlik hangisidir?
- A) İkta askerleri
- B) Hassa ordusu
- C) Türkmen boy kuvvetleri
- D) Bağlı devlet kuvvetleri
- E) Yeniçeri Ocağı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hassa ordusu
Sarayda yetiştirilen, hazineden maaş alan ve doğrudan sultana bağlı gulamlar Selçuklu hassa ordusunu oluşturur. Yeniçeri Ocağı da sultana bağlı maaşlı bir birliktir; ancak Osmanlı Devleti'ne aittir ve Selçuklu döneminde yoktur.
Kolay
2Bir tarih kitabında, Hindistan'a çok sayıda sefer düzenleyen Mahmud'un kaynaklarda "sultan" unvanıyla anılan ilk Türk hükümdarlarından olduğu yazıyor. Bu unvan, Türklerin İslamiyet'i kabulünden sonra "kağan" ve "han" gibi eski unvanların yanında kullanılmaya başlanmıştır. Mahmud döneminde "sultan" unvanının yaygınlaştığı Türk devleti hangisidir?
- A) Hunlar
- B) Karahanlılar
- C) Gazneliler
- D) Göktürkler
- E) Uygurlar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gazneliler
Hindistan seferleriyle tanınan Mahmud Gazneli hükümdarıdır ve "sultan" unvanı onun döneminde yaygınlaşmıştır. Karahanlılar da Müslüman bir Türk devletidir; ancak hükümdarları daha çok "han" ve "kağan" unvanlarını kullanmıştır.
Kolay
3Bir öğrencinin "Değişim ve Süreklilik" tablosu: İslamiyet öncesi | İslamiyet sonrası Kağan, han | Sultan Kut (Gök Tanrı'nın verdiği yetki) | Allah'ın yeryüzündeki gölgesi Kurultay | ? Tablodaki soru işaretinin yerine hangi kurum yazılmalıdır?
- A) İkta
- B) Hassa ordusu
- C) Atabeylik
- D) Hutbe
- E) Divan
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Divan
Devlet işlerinin görüşüldüğü kurultayın yerini İslamiyet'in kabulünden sonra divan almıştır. Atabeylik de Türk-İslam devletlerinde ortaya çıkan bir kurumdur; ancak işlevi devlet işlerini görüşmek değil, şehzadeleri yetiştirmektir.
Kolay
4Göktürk yazıtlarındaki bir ifadenin sadeleştirilmiş anlamı: "Gök Tanrı buyurduğu ve bana yönetme gücü bahşettiği için kağan oldum. Dağılmış halkımı yeniden topladım." Kağan bu sözle kendi hükümdarlığının dayanağını açıklamaktadır. Kağanın sözünde dayandığı, Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılan yönetme yetkisine ne ad verilirdi?
- A) Töre
- B) Kurultay
- C) Tuğ
- D) Otağ
- E) Kut
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kut
İslamiyet öncesi Türklerde yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılır ve bu yetkiye kut denirdi. Töre de devlet yönetiminde çok önemlidir; ancak töre hükümdarın yetkisinin kaynağı değil, hükümdar dâhil herkesin uyduğu yazısız kurallardır.
Kolay
5Ders kitabındaki bilgi görselinde Asya Hun Devleti ile Türkiye Selçuklu Devleti'nin askerî teşkilatları karşılaştırılıyor. Görselde iki devletin ordusunda da aynı düzenin kullanıldığı belirtiliyor. İki ordu teşkilatında da görülen ortak özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ordunun tamamen yayalardan oluşması
- B) Askerlerin yalnız gulamlardan seçilmesi
- C) Ordunun kurultay kararıyla dağıtılması
- D) Onlu sisteme göre örgütlenme
- E) Temel silahın ateşli silahlar olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Onlu sisteme göre örgütlenme
Onlu sistem, ok-yay ve süvari ağırlığı Asya Hunlardan Türkiye Selçuklularına kadar süren unsurlardır. Gulamlar yalnız Türk-İslam devletlerinde görülür.
Kolay
6Talas Savaşı'ndan sonra Türklerin İslamiyet'i kabulü hızlandı. Batı Türkistan'da kurulan bir devlet, Türk ve İslam devlet geleneklerini ilk kez birleştirerek Türk-İslam devlet geleneğini başlattı. Sözü edilen devlet hangisidir?
- A) Gazneli Devleti
- B) Türkiye Selçuklu Devleti
- C) Karahanlı Devleti
- D) Asya Hun Devleti
- E) Uygur Devleti
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Karahanlı Devleti
Ders kitabına göre Türk-İslam devlet geleneği Batı Türkistan'da kurulan Karahanlı Devleti'yle başlamıştır. Gazneliler bu geleneği İran ve Abbasi etkisiyle sürdürmüştür.
Kolay
7Süleyman Şah 1075 yılında İznik'i fethederek burayı merkez yaptı. Ders kitabına göre son araştırmalar, olayların kronolojik sırası ve İznik'in fethi dikkate alındığında bir devletin fiilen bu tarihte kurulduğunu gösteriyor. Sözü edilen devlet hangisidir?
- A) Büyük Selçuklu Devleti
- B) Türkiye Selçuklu Devleti
- C) Gazneli Devleti
- D) Harezmşahlar Devleti
- E) Karahanlı Devleti
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Türkiye Selçuklu Devleti
Süleyman Şah'ın 1075'te İznik'i merkez yapmasıyla Türkiye Selçuklu Devleti fiilen kurulmuştur. Büyük Selçuklu Devleti ise 1040'ta Dandanakan'dan sonra kurulmuştur.
Kolay
8Türk-İslam devletlerinde hükümdarlar tahta çıktıktan sonra saltanatlarını dönemin Abbasi halifesine tasdik ettirir, halifenin verdiği unvan ve lakapları kullanırdı. Bu uygulamanın temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Halifeye toprak vermek
- B) Kurultay geleneğini sürdürmek
- C) Bizans'la barış yapmak
- D) Ordu teşkilatını değiştirmek
- E) İslam dünyasında meşruiyet kazanmak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İslam dünyasında meşruiyet kazanmak
Halifenin onayı, hükümdarın İslam dünyası gözünde meşru sayılmasını sağlıyordu. Bu uygulamanın Bizans'la barışla bir ilgisi yoktur.
Kolay
9Selçuklu ordusunda sultanın doğrudan emrinde bulunan, sarayda yetiştirilmiş ve maaşlı askerlerden oluşan bir birlik vardı. Bu birlik sefer olmadığı zamanlarda da hükümdarın yanında bulunurdu. Sözü edilen birlik hangisidir?
- A) İkta askerleri
- B) Hassa ordusu
- C) Bağlı devlet kuvvetleri
- D) Kurultay askerleri
- E) Atabey kuvvetleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hassa ordusu
Sarayda yetiştirilen maaşlı gulamlar, sultana bağlı hassa ordusunu oluştururdu. İkta askerleri ise ikta sahiplerinin topladığı vergi geliriyle beslenirdi.
Kolay
10İlk Türk devletlerinde kağanın gücü töre kurallarıyla sınırlıydı. Halkın refahını sağlamayan, adaletle hükmetmeyen ve devleti kötü yöneten bir kağan için toplumda belirli bir inanç oluşurdu. Bu inanç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kağanın halifeden yeniden onay alması gerektiği
- B) Kağanın ikta topraklarını geri vermesi gerektiği
- C) Kağanın Tanrı'nın verdiği kutu kaybettiği
- D) Kağanın divanı toplamaktan men edildiği
- E) Kağanın sultan unvanını kazandığı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kağanın Tanrı'nın verdiği kutu kaybettiği
Eski Türk anlayışına göre adaletsiz ve kötü yöneten kağan kutu kaybederdi. Halife onayı İslamiyet'in kabulünden sonraki döneme ait bir uygulamadır.
Kolay
11Selçuklu sultanı, Emre Bey'e bir bölgenin vergi gelirini ikta olarak verdi. Emre Bey bu gelirle sefer zamanı orduya katılacak atlılar besleyecekti. İkta sisteminin kurallarına göre Emre Bey'in bu toprak üzerindeki hakkı hangisidir?
- A) Toprağın vergisini toplamak
- B) Toprağı dilediğine satmak
- C) Toprağı vakfa dönüştürmek
- D) Toprağın mülkiyetine sahip olmak
- E) Toprakta para bastırmak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Toprağın vergisini toplamak
İkta sisteminde toprağın mülkiyeti devlette kalır; ikta sahibi yalnız vergiyi toplar ve karşılığında asker besler. Mülkiyet hakkı olmadığı için toprağı satamaz.
Kolay
12Tuğrul Bey “Muhammed”, Çağrı Bey “Davut”, Karahanlı hükümdarı Satuk Buğra Han ise “Abdülkerim” adlarını da kullanmıştır. Hükümdarların Türkçe adlarının yanına bu adları eklemesi neyin göstergesidir?
- A) Bizans kültürünün benimsenmesinin
- B) Kut anlayışının tamamen korunmasının
- C) İslamiyet'in devlet geleneğine etkisinin
- D) Hükümdarların tahttan çekilmesinin
- E) Kurultay geleneğinin güçlenmesinin
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İslamiyet'in devlet geleneğine etkisinin
Tahta çıkan hükümdarların Türkçe adlarına dinî gelenekten ad eklemesi, İslamiyet'in devlet geleneğini etkilediğini gösterir. Kurultayın yerini ise bu dönemde divan almıştır.
Kolay
13Bir tarihçiye göre Karahanlılar devletin temel görevini “tebaanın karnını tok, sırtını pek kılmak” olarak görüyordu. Bu ifadeye göre devletin temel görevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Halktan olabildiğince çok vergi almak
- B) Sınırları sürekli genişletmek
- C) Sarayda gulam yetiştirmek
- D) Halkın geçimini ve refahını sağlamak
- E) Hükümdarı halktan uzak tutmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Halkın geçimini ve refahını sağlamak
Karnını doyurmak ve sırtını giydirmek, halkın geçimini ve refahını sağlamak anlamına gelir. Fetih ve vergi bu ifadede vurgulanmaz.
Kolay
14Gazneli hükümdarı Sultan Mahmud, tevhit inancını yüceltme ve hâkim kılma hedefiyle Hindistan'a on yedi sefer düzenledi ve bölgede Türk-İslam hâkimiyetinin temellerini attı. Bu seferlerin dayandığı anlayış aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gaza ve cihat anlayışı
- B) İkta sistemini kaldırma isteği
- C) Kurultayı yeniden kurma düşüncesi
- D) Haçlılarla ittifak kurma isteği
- E) Ülkeyi hanedan üyelerine bölme isteği
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gaza ve cihat anlayışı
Metinde geçen tevhit inancını yüceltme hedefi (ilayıkelimetullah), savaşların gaza ve cihat anlayışıyla yapılmasını sağlamıştır.
Kolay
15Kutadgu Bilig'den bir bölüm: “İl tutmak için erat ve ordu gerek / Eratı tutmak için de mal, davar gerek / Bu malı elde etmenin gereği halkın zengin olmasıdır / Halkın zenginliği için doğru yasalar konulmalıdır” Dörtlüğe göre halkın zenginleşmesinin şartı nedir?
- A) Ordunun kalabalık olması
- B) Hükümdarın sultan unvanı alması
- C) Yeni topraklar fethedilmesi
- D) Davar sayısının artırılması
- E) Doğru yasaların konulması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Doğru yasaların konulması
Dörtlükte “Halkın zenginliği için doğru yasalar konulmalıdır” denir; yani şart doğru yasalardır. Ordu ise ilin korunmasının şartı olarak gösterilmiştir.
Kolay
16Türklerin cihan devleti kurma ülküsü İslam'daki tevhit inancını yüceltme hedefiyle birleşince Türkler, İslami esaslara uygun olarak dünyada adaleti ve düzeni sağlama sorumluluğunu üstlendi. Metinde anlatılan sorumluluğu ifade eden kavram hangisidir?
- A) İkta
- B) Atabeylik
- C) Kurultay
- D) Divan-ı İstifa
- E) Nizam-ı âlem
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Nizam-ı âlem
Dünyada adaleti ve düzeni sağlama sorumluluğuna nizam-ı âlem denir. İkta ise vergi gelirine dayalı bir toprak ve ordu düzenidir.
Kolay
17Eski Türk devletlerinde orduya “sü” denirdi. Selçuklu hanedanının atalarından Dukak Bey'in Oğuz Yabgu Devleti'nde “subaşı” unvanıyla görev yaptığı aktarılır. Bu bilgilere göre Dukak Bey'in Oğuz Yabgu Devleti'ndeki görevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hazine sorumluluğu
- B) Elçilik görevi
- C) Ordu komutanlığı
- D) Saray yazıcılığı
- E) Vergi toplayıcılığı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ordu komutanlığı
“Sü” ordu demektir; “subaşı” da ordunun başındaki kişi, yani ordu komutanıdır. Hazine, elçilik, yazıcılık ve vergi işleri bu unvanın karşılığı değildir.
Kolay
18İslam öncesi Türk devletlerinde kut anlayışına göre devletin kurucuları ve yöneticileri, Tanrı'nın kut verdiğine inanılan bir soydan gelmeliydi. Bu anlayışın devlet yönetimindeki doğrudan sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hükümdarlık makamı belirli bir ailenin üyelerine ait sayılmıştır.
- B) Hükümdarlar halkın oylarıyla belirli süreler için seçilmiştir.
- C) Hükümdarın yetkileri töre karşısında sınırsız kabul edilmiştir.
- D) Başarılı olan her komutan kağanlık hakkını kendiliğinden kazanmıştır.
- E) Kağanlık yetkisi din adamlarının onayıyla geçerlilik kazanmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hükümdarlık makamı belirli bir ailenin üyelerine ait sayılmıştır.
Yöneticilerin kut verilen soydan gelmesi gerektiğine inanılması, hükümdarlığın belirli bir aileye (hanedana) ait sayılması sonucunu doğurmuştur. Halk oylaması, komutanların kendiliğinden kağan olması ya da din adamlarının onayı bu anlayışla bağdaşmaz; kağanın yetkisi de töreyle sınırlıydı.
Orta
19Temsilî bir kronik bölümü: "Sultan sefere çıkmaya karar verince eyaletlerdeki emirlere haber gönderdi. Her emir, kendisine bırakılan toprakların geliriyle beslediği atlılarla ordugâha geldi. Sarayın maaşlı muhafızları ise sultanın yanında yürüdü." Türk-İslam devletlerinde ordunun en kalabalık kısmını aşağıdakilerden hangisi oluşturuyordu?
- A) İkta sahiplerinin beslediği askerler
- B) Ücretli yabancı askerler
- C) Sarayda yetiştirilen gulamlar
- D) Bağlı devletlerin gönderdiği askerler
- E) Halifenin gönderdiği askerler
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İkta sahiplerinin beslediği askerler
Ordunun en kalabalık kısmı, ikta sahiplerinin toprak gelirleriyle beslediği askerlerdir; böylece hazineden para harcamadan büyük bir ordu kurulur. Sarayda yetiştirilen gulamlar ordunun en düzenli ve sultana en yakın kısmıdır; ancak sayıca ikta askerlerinden çok daha azdır.
Orta
20Bir müzenin "Hükümdarlık Alametleri" bölümünde beş nesne ya da kavram tanıtılıyor: cuma namazında okunan hutbe, at kuyruğu ya da yak kılıyla süslenmiş tuğ, hükümdarın başına tutulan çetr (şemsiye), halifenin gönderdiği hilat (kaftan) ve halifenin verdiği menşur (yetki belgesi). Bunlardan hangisi Türkler tarafından İslamiyet'in kabulünden önce de kullanılmaktaydı?
- A) Hutbe
- B) Çetr
- C) Hilat
- D) Menşur
- E) Tuğ
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tuğ
Tuğ, İslamiyet öncesi Türk devletlerinde de kullanılan bir hükümdarlık alametidir ve sonraki dönemlerde de sürmüştür. Hutbe ve menşur gibi alametler İslamiyet'in kabulüyle ortaya çıkmıştır; özellikle menşur, hükümdarlığın halife tarafından onaylanmasıyla ilgilidir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.