10. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Dünden Bugüne

Mesnevi: Harnâme

mesnevi
hiciv
beyit
halk hikâyesi
Şeyhî
kanaat
divan edebiyatı

Harnâme mesnevisinde ne anlatılır?

Harnâme, Şeyhî’nin kendisi olmaktan sıkılıp öküzler gibi boynuz isteyen bir eşeğin başına gelenleri anlatan ve Türk edebiyatının en güzel hiciv örneklerinden sayılan mesnevisidir. Yük taşımaktan yorulan eşek, öküzlerin değer görmesini kıskanır; boynuz kazanma hevesiyle ekin tarlasına gider ama umduğunu bulamayıp elindekini de kaybeder. Eserin teması açgözlülük, iletisi ise kanaatin önemidir; hayvanlar üzerinden haddini bilmemek mizahi bir dille eleştirilir. Mesnevi, her beyti kendi içinde kafiyeli (aa, bb, cc) divan şiiri nazım biçimidir; beyit sayısı sınırsız olduğu için uzun hikâyelere elverişlidir. Bazı araştırmacılar mesnevileri dönemin romanı gibi görür; Süleyman Çelebi’nin Mevlid’i ve Fuzûlî’nin Leylâ vü Mecnûn’u başka örneklerdir. Şeyhî, asıl adı Yusuf Sinaneddin olan XV. yüzyıl hekim ve şairidir; Hüsrev ü Şirin de onun eseridir. Mesnevide her beyit kendi içinde, gazelde ise beyitler ortak kafiyeyle bağlanır.

Mesnevi: Harnâme: konu anlatımı ve özeti

Şeyhî'nin Harnâme'si, kendisi olmaktan sıkılan ve öküzler gibi boynuz isteyen bir eşeğin başına gelenleri anlatan, Türk edebiyatının en güzel hiciv örneklerinden biri sayılan bir mesnevidir. Eser, hayvanlar üzerinden açgözlülüğü ve haddini bilmemeyi mizahi bir dille eleştirir.

Hikâyede yük taşımaktan yorulan eşek, öküzlerin değer görmesini kıskanır; bilge bir eşeğin açıklamasından sonra boynuz kazanma hevesiyle ekin tarlasına gider ama umduğunu bulamayıp elindekini de kaybeder. Tema açgözlülük, ileti ise kanaatin önemidir.
Mesnevi, her beyti kendi içinde kafiyeli (aa, bb, cc) divan şiiri nazım biçimidir; beyit sayısı sınırsız olduğu için uzun hikâyeler anlatmaya elverişlidir. Aşk, kahramanlık, din ve tasavvuf konuları işlenir.
Mesneviler dönemlerinin anlatı ihtiyacını karşılamış, bazı araştırmacılarca dönemin romanı gibi görülmüştür. Örnekler: Süleyman Çelebi'nin Mevlid'i, Fuzûlî'nin Leylâ vü Mecnûn'u, Şeyyâd Hamza'nın Yûsuf ve Zelîhâ'sı.
Şeyhî (asıl adı Yusuf Sinaneddin), XV. yüzyılda yaşamış hekim ve şairdir; Hüsrev ü Şirin ve Divan diğer eserleridir.
Harnâme, Kerem ile Aslı halk hikâyesiyle tür, şekil, dönem ve üslup bakımından karşılaştırılır. Halk hikâyeleri nazım-nesir karışık anlatılır.
Dil çalışmaları: sebep-sonuç, amaç-sonuç, koşul-sonuç, karşılaştırma ve benzetme anlamlarının dizelerde nasıl kurulduğu; atasözü ve deyimlerle bağlantı kurma.

Unutma: Mesnevide her beyit kendi içinde kafiyelidir (aa, bb, cc); gazelde ise ilk beytin dizeleri ve sonraki beyitlerin ikinci dizeleri birbiriyle kafiyelenir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Harnâme'yi anlamak için önce olay zincirini çıkar, sonra arkasındaki eleştiriyi ara.

İstek: Yük taşımaktan bıkan eşek, öküzlerin boynuzlarına özenir ve boynuz bulmak için yola çıkar.
Sonuç: Umduğunu bulamadığı gibi elindekini de kaybeder.
Eleştiri: Eşek, elindekiyle yetinmeyip hak etmediği şeyi isteyen insanları temsil eder. Şeyhî bu davranışı güldürerek eleştirir; buna hiciv denir.
Biçim: Hikâye mesnevi biçimiyle anlatılır; beyit sayısı sınırsız olduğu için uzun anlatılara uygundur.

Günlük hayattan: Arkadaşının yeni telefonuna özenip kendi telefonunu değiştirmek için borca giren biri, sonunda hem parasını hem huzurunu kaybedebilir. Harnâme'deki eşeğin hikâyesi de böyle bir açgözlülüğü anlatır.

Sık yapılan hata: "Hiciv, birine doğrudan hakaret etmektir." Doğrusu: Hiciv bir kusuru alaycı ve güldürücü bir dille eleştirir. Harnâme'de eleştiri doğrudan bir hakaretle değil, eşeğin gülünç hikâyesi üzerinden yapılır.

Derinleş

Harnâme'de eşek, kendisi olmaktan sıkılıp başkasının özelliğine özenir. Bugün sosyal medyada başkalarının hayatlarıyla kendimizi karşılaştırmak da benzer bir duygu doğurabilir. Harnâme'nin iletisini günümüze taşıyan kısa bir fabl ya da senaryo tasarla: Kahramanın neye özendiğini, bunun bedelini ve sonunda neyi fark ettiğini göster. Kanaat ile hedef koyup gelişmek arasındaki farkı da hikâyende bir durumla tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

TDE2.2“Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinlerde anlam oluşturabilme
TDE2.3“Nesillerin Mirası” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme

Bu konuda neler var?

Metin Tahlili-2 (Anlama)

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Okul kütüphanesinde "Divan edebiyatında uzun hikâyeler" başlıklı bir rafa kitap yerleştirilecek. Görevli öğrenci, bu rafa yalnızca beyitlerden oluşan, her beyti kendi içinde kafiyeli ve uzun bir aşk ya da öğüt hikâyesi anlatan eserleri koyacak. Öğrencinin bu rafa koyması gereken eser aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fuzûlî – Su Kasîdesi
- B) Namık Kemal – Hürriyet Kasîdesi
- C) Fuzûlî – Leylâ vü Mecnûn
- D) Necip Fazıl – Kaldırımlar
- E) Bâkî – Kanuni Mersiyesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Fuzûlî – Leylâ vü Mecnûn
Leylâ vü Mecnûn, her beyti kendi içinde kafiyeli uzun bir aşk hikâyesi anlatan bir mesnevidir. Su Kasîdesi de Fuzûlî'nindir ve beyitlerle yazılmıştır; ancak kasidedir, beyitleri aynı kafiyeyle birbirine bağlanır ve bir hikâye anlatmaz.
Kolay
2Bir tarih dergisinde XV. yüzyıl Anadolu'sunda yaşamış bir şair tanıtılıyor. Yazıda şairin, Sultan I. Mehmed'in göz rahatsızlığını tedavi ettiği ve bu yüzden kendisine bir köy bağışlandığı anlatılıyor. Harnâme'yi de bu bağışın ardından yaşadığı bir haksızlık üzerine yazdığı rivayet ediliyor. Yazıda tanıtılan şair, şairliğinin yanı sıra hangi mesleğiyle tanınır?
- A) Kadılık
- B) Mimarlık
- C) Hattatlık
- D) Müderrislik
- E) Hekimlik
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hekimlik
Harnâme'nin şairi Şeyhî, şairliğinin yanında hekimliğiyle de tanınır; padişahın göz rahatsızlığını tedavi etmesi bu mesleğe işaret eder. Müderrislik de dönemin bilginlerinin sık yaptığı bir iştir; ancak tedavi etmek müderrisin değil hekimin işidir.
Kolay
3Bir öğrenci Harnâme'den esinlenerek şu dizeleri yazmıştır: "Bir eşek varmış, sırtı yükle dolu, Bitmezmiş bir türlü dağ bayır yolu. Görmüş ki öküzler çayırda gezer, Boynuzları başında taç gibi süzer. Demiş: 'Bende de olsa öyle bir taç, Ne yük çekerdim ne kalırdım aç.'" Dizelerin kafiye düzeni ve bu düzenin ait olduğu nazım biçimi aşağıdakilerden hangisinde birlikte doğru verilmiştir?
- A) aa, ba, ca – gazel
- B) aa, ba, ca – mesnevi
- C) aa, bb, cc – mesnevi
- D) abab, cccb – koşma
- E) aa, bb, cc – kaside
Cevabı göster
Doğru cevap: C) aa, bb, cc – mesnevi
Her beyit kendi içinde kafiyelidir (dolu/yolu, gezer/süzer, taç/aç); bu aa, bb, cc düzeni mesnevinin kafiye düzenidir. aa, ba, ca düzeni ise gazel ve kasideye aittir; kaside de beyitlerle yazılsa da beyitleri birbirine aynı kafiyeyle bağlanır.
Kolay
4Bir tiyatro kulübü, XV. yüzyılda yazılmış Harnâme'yi kısa bir oyuna uyarlıyor. Oyunun afişinde "Öküzlere duyduğu kıskançlıkla boynuz peşine düşen kahramanımız, sonunda sahip olduğunu da yitiriyor." yazıyor. Kulüp, başrol için bir hayvan kostümü hazırlatacak. Kulübün hazırlatması gereken kostüm aşağıdaki hayvanlardan hangisine ait olmalıdır?
- A) Keçi
- B) Eşek
- C) Tilki
- D) At
- E) Koyun
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Eşek
Harnâme'nin kahramanı, yük taşımaktan yorulup öküzlerin boynuzlarını kıskanan bir eşektir; eserin adı da Farsçada eşek anlamına gelen "har" kelimesinden gelir. Keçi boynuzlu bir hayvan olduğu için çekici görünse de boynuz isteyen kahraman zaten boynuzu olmayan bir hayvan olmalıdır.
Kolay
5Kütüphanedeki bir eser tanıtım kartında şu bilgiler yazıyor: “Divan şiiri nazım biçimidir. Her beyit kendi içinde kafiyelidir: aa, bb, cc… Beyit sayısı sınırsızdır.” Kartta tanıtılan nazım biçimi hangisidir?
- A) Kaside
- B) Koşma
- C) Rubai
- D) Gazel
- E) Mesnevi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Mesnevi
Her beyti kendi içinde kafiyeli ve beyit sayısı sınırsız olan nazım biçimi mesnevidir. Gazelde ise ilk beytin dizeleriyle sonraki beyitlerin ikinci dizeleri kafiyelidir.
Kolay
6Harnâme'nin başında yer alan beyit şöyledir: “Batıl isteyü hakdan ayrıldum Boynuz umdum kulakdan ayrıldum” Bu beyitte dile getirilen durum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bilgiyi paylaşarak değer kazanmak
- B) Dostlarının yardımıyla zorluğu aşmak
- C) Fazlasını isterken elindekini de kaybetmek
- D) Çok çalışarak istediğine kavuşmak
- E) Haksızlığa uğrayana yardım etmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Fazlasını isterken elindekini de kaybetmek
Boynuz umup kulağından olmak, fazlasını isterken sahip olduğunu da yitirmeyi anlatır. Çok çalışarak istediğine kavuşma yorumu, eşeğin hüsrana uğramasıyla çelişir.
Kolay
7Harnâme'de eşek, öküzlerin değer görmesini kıskanır ve onlar gibi boynuz sahibi olmak ister; sonunda bu isteği yüzünden başına iş açılır. Eserin işlediği tema aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kahramanlık
- B) Açgözlülük
- C) Dostluk
- D) İlahi aşk
- E) Vatan sevgisi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Açgözlülük
Eşeğin sahip olduğuyla yetinmeyip daha fazlasını istemesi eserde açgözlülük temasını işler. Kahramanlık, mesnevilerde işlenen bir konu olsa da Harnâme'nin teması değildir.
Kolay
8Bir öğrenci aşağıdaki eser listesini hazırlıyor: • Süleyman Çelebi – Vesîletü'n-Necât (Mevlid) • Fuzûlî – Leylâ vü Mecnûn • Şeyyâd Hamza – Yûsuf ve Zelîhâ • Şeyhî – Harnâme Listedeki eserlerin ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Anonim olmaları
- B) Mesnevi nazım biçimiyle yazılmaları
- C) Nazım ve nesir karışık anlatılmaları
- D) Halk edebiyatına ait olmaları
- E) Hece ölçüsüyle yazılmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Mesnevi nazım biçimiyle yazılmaları
Listedeki eserlerin hepsi beyitlerle yazılmış mesnevilerdir. Nazım-nesir karışık anlatım ise halk hikâyelerinin özelliğidir.
Kolay
9Edebiyat dersinde “Divan edebiyatında mesneviler, ortaya çıktıkları dönemde toplumun anlatı ihtiyacını karşılamıştır.” bilgisi veriliyor. Bu bilgiden yola çıkan bazı araştırmacılar mesneviler için aşağıdaki yargılardan hangisini ileri sürmüştür?
- A) Tek beyitten oluştukları
- B) Yalnız sözlü olarak aktarıldıkları
- C) Hece ölçüsüyle yazıldıkları
- D) Dönemlerinin romanı sayılabilecekleri
- E) Yalnız sevgiliyi övdükleri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Dönemlerinin romanı sayılabilecekleri
Mesnevilerin anlatı ihtiyacını karşılaması, bazı araştırmacılarca onların dönemin romanı gibi görülmesine yol açmıştır. Mesneviler aruzla yazılır; hece ölçüsü yargısı yanlıştır.
Kolay
10Harnâme'nin yazarı hakkında şu bilgiler veriliyor: Asıl adı Yusuf Sinaneddin'dir; XV. yüzyılda yaşamış, hekimliğiyle de tanınmış bir divan şairidir. Bu bilgiler hangi sanatçıya aittir?
- A) Şeyhî
- B) Süleyman Çelebi
- C) Fuzûlî
- D) Şeyyâd Hamza
- E) Ahmedî
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Şeyhî
Asıl adı Yusuf Sinaneddin olan, hekimliğiyle tanınan XV. yüzyıl şairi Şeyhî'dir. Süleyman Çelebi de aynı yüzyıla yakın bir şairdir ama Mevlid'in yazarıdır.
Kolay
11Harnâme'de eşek, öküzlerin rızık sebebi oldukları için değer gördüğünü öğrenince şöyle düşünür: “Ben de gideyim buğday yetiştirmek için çalışayım; ben de buğday yiyerek şeref ve değer kazanayım.” Eşeğin bu kararının asıl amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tarla sahibinden özür dilemek
- B) Öküzler gibi değer görmek
- C) Bilge eşeğe yardım etmek
- D) Odun taşımayı sürdürmek
- E) Sahibine daha çok yük taşımak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Öküzler gibi değer görmek
Eşek buğday işleyerek şeref ve değer kazanmak, yani öküzler gibi itibar görmek ister. Odun taşımayı sürdürmek ise onun kurtulmak istediği durumdur.
Kolay
12Öğretmen, Harnâme için “Türk edebiyatında hiciv türünün en güzel örneklerinden biri” der. Öğretmenin bu değerlendirmesine göre eserin temel amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bir kahramanın savaşlarını övmek
- B) Kusurları alaycı bir dille eleştirmek
- C) Sevgiliye duyulan özlemi anlatmak
- D) Allah'ın birliğini anlatmak
- E) Bir şehrin güzelliklerini tasvir etmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kusurları alaycı bir dille eleştirmek
Hiciv, kişilerin ya da toplumun kusurlarını alaycı bir dille eleştiren türdür. Bir kahramanın savaşlarını övmek ise hiciv değil, övgü amacı taşır.
Kolay
13Halk hikâyeleri ile ilgili şu bilgi veriliyor: “Halk hikâyeleri âşıklar tarafından anlatılır; anlatım nazım ve nesir karışıktır.” Bu bilgiye göre Kerem ile Aslı'yı Harnâme'den ayıran özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Nazım ve nesrin bir arada kullanılması
- B) Okura bir ileti verilmesi
- C) Bir hikâye anlatılması
- D) Olay örgüsüne yer verilmesi
- E) Kişilerin bulunması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Nazım ve nesrin bir arada kullanılması
Harnâme baştan sona beyitlerle yazılmıştır; Kerem ile Aslı ise nazım-nesir karışıktır. Olay örgüsü ve kişiler iki eserde de bulunduğu için ayırt edici değildir.
Kolay
14Bir öğrenci Harnâme'nin günümüz Türkçesine aktarılmış bölümünü okurken şu cümleyi görür: “Görmüş geçirmiş ihtiyar eşek şöyle cevap verdi.” Bu cümlede sözü edilen “ihtiyar eşek” eserde hangi rolü üstlenir?
- A) Eşeğin tarlasına girdiği ekin sahibi
- B) Eşeğe yük taşıtan sahibi
- C) Öküzlerin neden değer gördüğünü açıklayan bilge kişi
- D) Boynuz isteyen açgözlü kahraman
- E) Otlakta göğsünü gererek yürüyen öküz
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Öküzlerin neden değer gördüğünü açıklayan bilge kişi
Pîr eşek, genç eşeğe öküzlerin rızık sebebi oldukları için değer gördüklerini açıklayan bilge karakterdir. Boynuz isteyen açgözlü kahraman ise genç eşektir.
Kolay
15Harnâme'nin bir beytinin günümüz Türkçesi şöyledir: “Bugün otlakta göğüslerini gererek yürüyen öküzler gördüm. Her birisi semiz ve kuvvetliydi.” Bu sözleri söyleyen kişi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bilge eşek
- B) Şair Şeyhî
- C) Ekin sahibi
- D) Boynuz isteyen eşek
- E) Eşeğin sahibi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Boynuz isteyen eşek
Öküzleri otlakta görüp onlara özenen ve durumu bilge eşeğe anlatan, boynuz isteyen eşektir. Bilge eşek bu sözlere cevap veren karakterdir.
Kolay
16Bir öğrenci Harnâme'yi okuduktan sonra eserden şu iletiyi çıkarıyor: “İnsan elindekinin kıymetini bilmeli, haddini aşan isteklerin peşine düşmemelidir.” Öğrencinin çıkardığı iletinin dayandığı değer hangisidir?
- A) Kanaat
- B) Misafirperverlik
- C) Vatanseverlik
- D) Cesaret
- E) Yardımseverlik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kanaat
Elindekiyle yetinmek ve haddini aşan isteklerden uzak durmak kanaat değerini yansıtır. Cesaret ise eşeğin tarlaya girmesinde değil, iletide hiç öne çıkmaz.
Kolay
17Harnâme'nin günümüz Türkçesine aktarılan bir beytinde eşek, öküzlere bakıp şöyle yakınır: “Bizim gökyüzünde yıldızımız mı yok ki yeryüzünde boynuzumuz olmadı?” Eşek bu sözüyle boynuzunun olmayışını aşağıdakilerden hangisine bağlamaktadır?
- A) Talihsiz oluşuna
- B) Az çalışmış oluşuna
- C) Sahibinin ilgisizliğine
- D) Öküzlerin hilesine
- E) Bilge eşeğin sözlerine
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Talihsiz oluşuna
Beyitteki yıldız, talih yıldızıdır. Eşek “Gökyüzünde yıldızımız mı yok?” diye sorarak boynuzsuz oluşunu talihsizliğine bağlar. Sözde çalışmaktan, sahibinden, öküzlerin hilesinden ya da bilge eşekten söz edilmez; öküzlerin neden değer gördüğünü bilge eşek daha sonra açıklar.
Kolay
18Bir edebiyat panosunda roman, hikâye, masal, destan, efsane, halk hikâyesi ve mesnevi adları aynı başlığın altına yazılmıştır. Bu türlerin aynı başlık altında toplanmasını sağlayan ortak özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kimin söylediği bilinmeyen anonim ürünler olmaları
- B) Ölçü ve uyakla, dizeler hâlinde yazılmaları
- C) Bir olay örgüsünü anlatmaya dayanmaları
- D) Sözlü gelenekte doğup sonradan yazıya geçirilmeleri
- E) Olağanüstü kişi ve olaylara yer vermeleri
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bir olay örgüsünü anlatmaya dayanmaları
Sayılan türlerin tümü anlatmaya bağlı metinlerdir; bir olay örgüsünü kişi, yer ve zamana bağlayarak anlatır. Roman, hikâye ve mesnevinin yazarı bellidir; bu yüzden anonimlik ortak özellik değildir. Roman ve hikâye düzyazıyla yazılır; dizelerle yazılma da ortak değildir. Roman ve mesnevi sözlü gelenekte doğmamıştır; roman ve hikâyede olağanüstülük de aranmaz.
Orta
19Bir öğrenci, Harnâme'nin konusunu iki dizelik bir şiirle özetlemiştir: "Boynuz edinmek üzere düştü yollara, Kulaksız döndü sonunda, kaldı yaslara." Arkadaşları dizelerdeki anlam ilişkilerini tartışırken her dizenin farklı bir ilişki kurduğunu fark ediyor. Dizelerin ilkinde yargılar arasında kurulan anlam ilişkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sebep-sonuç
- B) Koşul-sonuç
- C) Karşılaştırma
- D) Amaç-sonuç
- E) Benzetme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Amaç-sonuç
Eşeğin yollara düşmesi, boynuz edinmek hedefiyle yapılmıştır; "-mek üzere" yapısı amaç-sonuç ilişkisi kurar. Sebep-sonuç ilişkisinde eylem önceden var olan bir nedene dayanır; burada ise henüz ulaşılmamış bir hedef söz konusudur.
Orta
20Şeyhî'nin Harnâme'yi kendisine haksızlık eden kişileri dolaylı yoldan eleştirmek için yazdığı rivayet edilir. Eserde açgözlü eşeğin hâli alaycı ve güldürücü ayrıntılarla anlatılır; okur gülerken eşeğin şahsında belli bir davranışın kusurlarını da görür. Bu bilgiler, Harnâme'nin aşağıdaki türlerden hangisinin önemli örneklerinden sayılmasını açıklar?
- A) Methiye
- B) Mersiye
- C) Tevhit
- D) Na't
- E) Hiciv
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hiciv
Kişi ya da davranışları alaycı ve mizahi bir dille eleştiren tür hicivdir; Harnâme eşek üzerinden açgözlülüğü ve haddini bilmemeyi eleştirir. Methiye de bir kişiyi konu alır; ancak onu över, eleştirmez.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.