11. Sınıf Mantık · Klasik Mantık

Kavram ve Terimler

kavram
terim
içlem
kaplam
tümel
tikel
beş tümel
Porphyrios ağacı

Mantıkta kavram ile terim arasındaki fark nedir?

Kavram, bir nesnenin zihindeki tasarımıdır; terim ise kavramın dildeki ifadesidir. Aristoteles’e göre doğru düşünme önce kavram kurmakla başlar, sonra önerme kurulur, en son çıkarım yapılır. Kavram imgeden farklıdır, çünkü tek bir nesneye değil ortak özelliklere işaret eder. Kavramlar tekil (Ayşe) ve genel (insan), somut ve soyut (yiğit, yiğitlik), olumlu ve olumsuz (görgülü, görgüsüz) gibi çeşitlere ayrılır; genel kavramlar tümel ya da tikel olur. Kolektif kavram orman, ordu gibi bir grubu, distribütif kavram ağaç, asker gibi tek tek bireyi anlatır. İçlem kavramın ortak özellikleri, kaplam ise kapsadığı bireylerdir ve aralarında ters orantı vardır: Varlık, canlı, bitki, ağaç dizisinde kaplam azalır, içlem artar. Kavramlar arasında eşitlik, ayrıklık, tam girişimlik ve eksik girişimlik ilişkileri bulunur. Cins, tür, ayrım, özgülük ve ilintiden oluşan beş tümel ise Porphyrios ağacıyla sıralanır.

Kavram ve Terimler: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, klasik mantığın ilk basamağı olan kavramı, terimi ve kavramlar arasındaki ilişkileri anlatıyor. Aristoteles’e göre doğru düşünme önce kavram kurmakla başlar, sonra önerme kurulur, en son çıkarım yapılır.

Kavram ve terim: Kavram bir nesnenin zihindeki tasarımıdır; terim ise kavramın dildeki ifadesidir. Kavram imgeden farklıdır, çünkü tek bir nesneye değil ortak özelliklere işaret eder.
Kavram çeşitleri: Tekil (Ayşe) ve genel (insan); genel kavramlar tümel (tüm insanlar) ve tikel (bazı insanlar) olur. Ayrıca somut-soyut (yiğit-yiğitlik), kolektif-distribütif (orman-ağaç, ordu-asker), olumlu-olumsuz (görgülü-görgüsüz).
Çelişik ve karşıt kavram: “Sarı” ile “sarı olmayan” çelişiktir, arada üçüncü yoktur; “sarı” ile “kırmızı” karşıttır, aralarında başka renkler vardır.
Nelik, gerçeklik, kimlik: Nelik kavramın ne olduğu, gerçeklik zihin dışında karşılığının olması, kimlik ise belli bir nesnede somutlaşmasıdır.
İçlem ve kaplam: İçlem ortak özellikler, kaplam kapsanan birey sayısıdır. Aralarında ters orantı vardır: Varlık → canlı → bitki → ağaç dizisinde kaplam azalır, içlem artar.
Kavramlar arası ilişkiler: Eşitlik, ayrıklık, tam girişimlik ve eksik girişimlik.
Beş tümel: Cins, tür, ayrım, özgülük, ilinti. Porphyrios ağacı bunları sıralar.

Unutma: Kolektif kavram grubu (orman, ordu), distribütif kavram tek tek bireyi (ağaç, asker) anlatır; kitabın 22. sayfasındaki tabloda “ağaç” ve “orman” yer değiştirmiştir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Kitapta düzeltme

Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.

Hata
Kitapta (s. 22): ~~Kolektif ve distribütif kavram örneklerinde “ordu → asker, sendika → memur” ile birlikte “ağaç → orman” veriliyor.~~
Doğrusu: Kolektif kavram grubu, distribütif kavram tek tek bireyi anlatır: orman kolektif, ağaç distribütif kavramdır. Üçüncü örnekte iki kavram yer değiştirmiştir.

Önce temeli pekiştir

Kavram ile terimi ayır: zihindeki tasarım kavram, onu söyleyen kelime terimdir.
“Varlık → canlı → bitki → ağaç → gül ağacı” dizisini yaz ve her adımda kaplamın azaldığını, içlemin arttığını işaretle.
Dört kavram ilişkisini birer daire çizimiyle göster: eşitlik (kedi-miyavlayan), ayrıklık (kedi-köpek), tam girişimlik (insan-iki gözlü), eksik girişimlik (öğretmen-kadın).

Günlük hayattan: Bir okulun “öğrenciler” listesi kaplamdır; “o okulda okuyan, kayıtlı olan” gibi ortak özellikler içlemdir. Listeye “10. sınıf” koşulu eklersen içlem artar, liste kısalır.

Sık yapılan hata: Karşıt ile çelişik kavramı karıştırmak. “İyi” ile “kötü” karşıttır, arada orta durumlar olabilir; “iyi” ile “iyi olmayan” çelişiktir, üçüncü bir seçenek kalmaz.

İpucu: Beş tümeli “cins-tür-ayrım-özgülük-ilinti” diye sırala ve her birine insan örneğinden bir karşılık bul: hayvan, insan, akıllı, gülebilme, uyuma.

Derinleş

Kitaptaki Porphyrios ağacını incele: cevher, cismi olan, canlı, duygulu ve akıllı basamaklarını sırala. Aynı yöntemle “taşıt” kavramı için üç basamaklı küçük bir ağaç kur ve her basamakta yakın cinsi, ayrımı yaz. Düşün: Ağacın en üstündeki cevher kavramının neden bir cinsi yoktur?

Bu konuda neler var?

Kavram Tanımı
Terim Tanımı
Kavram Çeşitleri
Kavramlar Arası İlişkiler
Beş Tümel

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Sınıfta "kalem" sözcüğü söylendiğinde her öğrencinin zihninde belirli bir kalemin değil, bütün kalemlerin ortak özelliklerini taşıyan bir tasarım oluşur. Zihinde oluşan bu tasarım aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Terim
- B) Kavram
- C) İlinti
- D) Kıyas
- E) Önerme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kavram
Kavram, nesnelerin ortak özelliklerini taşıyan zihinsel tasarımdır. Bu tasarımın dildeki ifadesi ise terimdir.
Kolay
2"Kavramın dildeki, sözle ya da yazıyla ifade edilmiş biçimi" aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İçlem
- B) Kaplam
- C) Önerme
- D) İmge
- E) Terim
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Terim
Kavram zihindedir; onun dildeki karşılığı terimdir.
Kolay
3Aşağıdakilerden hangisi tekil bir kavramdır?
- A) Tatlı su gölü
- B) Bütün göller
- C) Göl
- D) Van Gölü
- E) Bazı göller
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Van Gölü
Tekil kavram yalnız bir tek varlığı gösterir. "Van Gölü" tek bir gölü anlatır; "göl" ve öteki ifadeler birden çok bireyi kapsayan genel kavramlardır.
Kolay
4"Orman" ile "ağaç" kavramları karşılaştırıldığında "orman" kavramı için aşağıdakilerden hangisi söylenir?
- A) Soyut kavramdır.
- B) Distribütif kavramdır.
- C) Kolektif kavramdır.
- D) Olumsuz kavramdır.
- E) Tekil kavramdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kolektif kavramdır.
Bir topluluğu bir bütün olarak anlatan kavram kolektiftir (orman, ordu). Topluluğun tek tek bireylerini anlatan "ağaç", "asker" ise distribütif kavramdır.
Kolay
5"Yiğit" ile "yiğitlik" kavramları arasındaki ayrım aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Tümel-tikel kavram
- B) Kolektif-distribütif kavram
- C) Tekil-genel kavram
- D) Somut-soyut kavram
- E) Çelişik-karşıt kavram
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Somut-soyut kavram
"Yiğit" kendi başına var olan bir varlığı, "yiğitlik" ise ancak bir varlıkta bulunan niteliği gösterir; bu, somut-soyut kavram ayrımıdır.
Kolay
6"Görgülü" ile "görgüsüz" kavramları arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Somut-soyut kavram
- B) Cins-tür ilişkisi
- C) Kolektif-distribütif kavram
- D) Olumlu-olumsuz kavram
- E) Tekil-genel kavram
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Olumlu-olumsuz kavram
Bir niteliğin varlığını bildiren "görgülü" olumlu, yokluğunu bildiren "görgüsüz" olumsuz kavramdır.
Kolay
7Bir kavramın kapsadığı bireylerin, nesnelerin toplamına ne ad verilir?
- A) İçlem
- B) Kimlik
- C) Kaplam
- D) Ayrım
- E) Nelik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kaplam
Kaplam, kavramın kapsadığı birey sayısını; içlem ise kavramın ortak özelliklerini anlatır.
Kolay
8Beş tümel arasında yer alan ve bir türü aynı cinsteki öteki türlerden ayıran öz niteliği bildiren tümel aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tür
- B) Kaplam
- C) İlinti
- D) Cins
- E) Ayrım
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ayrım
Ayrım (fasıl), aynı cinsin altındaki bir türü ötekilerden ayıran öz niteliktir; insan için "düşünen" böyledir.
Orta
9"Sarı" ile "sarı olmayan" kavramları ile "sarı" ile "kırmızı" kavramları karşılaştırılıyor. Bu iki çift arasındaki fark aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İlk çift çelişiktir, arada üçüncü yoktur; ikinci çift karşıttır, arada başka renkler vardır.
- B) İlk çift karşıttır, arada başka renkler vardır; ikinci çift çelişiktir, arada üçüncü yoktur.
- C) İki çift de karşıttır; çünkü iki çiftin kavramları da renk bildirmektedir.
- D) İlk çift kolektif, ikinci çift distribütif kavramlardan oluşmaktadır.
- E) İki çift de çelişiktir; çünkü her ikisinde de iki kavramdan biri olumsuzdur.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İlk çift çelişiktir, arada üçüncü yoktur; ikinci çift karşıttır, arada başka renkler vardır.
Bir kavram ile onun olumsuzu (sarı / sarı olmayan) çelişiktir; ikisi arasında üçüncü bir seçenek yoktur. Aynı cinsin iki ucu (sarı / kırmızı) ise karşıttır; aralarında başka renkler bulunur.
Orta
10Varlık → canlı → bitki → ağaç dizisinde soldan sağa gidildikçe içlem ile kaplamda nasıl bir değişme olur?
- A) Kaplam azalır, içlem artar.
- B) İkisi de değişmez.
- C) Kaplam artar, içlem azalır.
- D) İkisi birlikte artar.
- E) İkisi birlikte azalır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kaplam azalır, içlem artar.
İçlem ile kaplam arasında ters orantı vardır. "Ağaç"a doğru gidildikçe kavram daha az bireyi kapsar (kaplam azalır) ama daha çok özellik taşır (içlem artar).
Orta
11Bir öğrenci "Mehmet Akif" ve "şair" kavramlarını ele alıyor. "Şair" kavramının zihinde bir anlamı vardır; zihin dışında da şairler bulunur; Mehmet Akif'te bu kavram belirli bir kişide somutlaşır. Öğrencinin sırasıyla değindiği kavram yönleri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kimlik, nelik, gerçeklik
- B) Nelik, gerçeklik, kimlik
- C) Gerçeklik, kimlik, nelik
- D) Cins, tür, ilinti
- E) İçlem, kaplam, ayrım
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Nelik, gerçeklik, kimlik
Nelik kavramın ne olduğu, gerçeklik zihin dışında karşılığının bulunması, kimlik ise kavramın belli bir nesnede somutlaşmasıdır. Sıralama bu yüzden nelik, gerçeklik, kimliktir.
Orta
12"Elma" ile "meyve" kavramları arasındaki kaplam ilişkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tam girişimlik
- B) Eksik girişimlik
- C) Ayrıklık
- D) Eşitlik
- E) Çelişiklik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tam girişimlik
Bütün elmalar meyvedir ama her meyve elma değildir; elmanın kaplamı meyvenin kaplamının içinde kalır. Bu tam girişimliktir.
Orta
13"Öğretmen" ile "sporcu" kavramları için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Çelişiklik ilişkisi vardır; arada üçüncü bir durum yoktur.
- B) Tam girişimlik ilişkisi vardır; bütün öğretmenler sporcudur.
- C) Eksik girişimlik ilişkisi vardır; bazı öğretmenler sporcudur.
- D) Eşitlik ilişkisi vardır; iki kavramın kaplamı aynıdır.
- E) Ayrıklık ilişkisi vardır; hiçbir öğretmen sporcu olamaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Eksik girişimlik ilişkisi vardır; bazı öğretmenler sporcudur.
İki kavramın kaplamları kısmen örtüşür: bazı öğretmenler sporcu, bazı sporcular öğretmendir. Bu eksik girişimliktir.
Orta
14"Kedi" ile "köpek" kavramları arasındaki kaplam ilişkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ayrıklık
- B) Eşitlik
- C) Çelişiklik
- D) Tam girişimlik
- E) Eksik girişimlik
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ayrıklık
Hiçbir kedi köpek, hiçbir köpek kedi değildir; kaplamların ortak bireyi yoktur. Bu ayrıklıktır. Çelişiklik için biri ötekinin olumsuzu olmalıdır.
Orta
15Bir öğrenci "insan" türü için şu nitelikleri sıralıyor: "canlı", "düşünen", "gülebilen", "sarışın". Bu nitelikler beş tümele göre sırasıyla hangi gruptadır?
- A) Ayrım, cins, ilinti, özgülük
- B) Cins, özgülük, ayrım, ilinti
- C) Cins, ayrım, özgülük, ilinti
- D) Tür, cins, ilinti, özgülük
- E) İlinti, ayrım, cins, özgülük
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Cins, ayrım, özgülük, ilinti
"Canlı" insanı da kapsayan üst sınıftır (cins); "düşünen" insanı öteki türlerden ayıran özdür (ayrım); "gülebilen" yalnız insana ait ama özden çıkan niteliktir (özgülük); "sarışın" bazı insanlarda bulunan, olmasa da insanlığı değiştirmeyen niteliktir (ilinti).
Orta
16Bir kavramın, nesnenin zihinde bıraktığı tek bir görüntü olan imgeden farkı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yalnız gözle görülebilen somut nesneler için oluşturulabilmesi
- B) Tek bir nesneye değil, nesnelerin ortak özelliklerine işaret etmesi
- C) Zihinde değil yalnız dilde bulunması
- D) Duyulardan hiçbir biçimde yararlanmadan oluşması
- E) Her zaman tek bir sözcükle dile getirilmek zorunda olması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tek bir nesneye değil, nesnelerin ortak özelliklerine işaret etmesi
İmge belirli bir nesnenin zihindeki görüntüsüdür; kavram ise tek bir nesneyi değil, bir grup nesnenin ortak özelliklerini temsil eder.
Zor
17Bir öğrenci bir defterde şu tabloyu görüyor: Kolektif kavram: ağaç Distribütif kavram: orman Öğrencinin bu tabloyla ilgili doğru değerlendirmesi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İki kavram da distribütiftir; çünkü ikisi de somut kavramdır.
- B) Tablo doğrudur; çünkü ağaç tek tek bireyleri bir bütün olarak anlatır.
- C) İki kavram da kolektiftir; çünkü ikisi de bitkilerle ilgilidir.
- D) Kavramlar yer değiştirmiştir; orman kolektif, ağaç distribütiftir.
- E) Tablo doğrudur; çünkü orman ağaçların her birine ayrı ayrı yüklenir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kavramlar yer değiştirmiştir; orman kolektif, ağaç distribütiftir.
Kolektif kavram grubu bir bütün olarak anlatır (orman); distribütif kavram grubun tek tek bireylerini anlatır (ağaç). Tablodaki eşleme ters yapılmıştır.
Zor
18"Bu ordu çok güçlüdür; o hâlde bu ordudaki her asker çok güçlüdür." diyen birinin yaptığı yanlışlık aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
- A) Tekil bir kavramı genel bir kavram gibi kullanması
- B) Kolektif bir kavrama ait niteliği distribütif olarak bireylere yüklemesi
- C) Somut bir kavramı akıl yürütmede soyut bir kavramın yerine kullanması
- D) Distribütif bir kavrama ait niteliği bütün topluluğa yüklemesi
- E) Çelişik iki kavramı karşıt kavram gibi kullanması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kolektif bir kavrama ait niteliği distribütif olarak bireylere yüklemesi
"Güçlü ordu" yargısı orduyu bir bütün olarak niteler; bu kolektif kullanımdır. Aynı niteliği tek tek askerlere yüklemek kolektif kavramı distribütif gibi kullanmaktır.
Zor
19Porphyrios ağacında töz → cisim → canlı cisim → hayvan → insan dizisi yer alır. Bu diziyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) "İnsan" kavramı diziyi oluşturan bütün kavramlar için cinstir.
- B) "Canlı cisim" kavramı "insan" kavramına göre bir ilintidir.
- C) "Töz" kavramı dizinin en alt türü olduğu için en çok içleme sahiptir.
- D) "Cisim" kavramının kaplamı "hayvan" kavramının kaplamından dardır.
- E) "Hayvan" kavramı "insan"a göre cins, "canlı cisim"e göre türdür.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) "Hayvan" kavramı "insan"a göre cins, "canlı cisim"e göre türdür.
Ağaçta her kavram altındakine göre cins, üstündekine göre türdür; "hayvan" insana göre cins, canlı cisme göre türdür. Yukarı çıkıldıkça kaplam genişler, içlem azalır; töz en üst cinstir.
Zor
20Aşağıdaki kavram çiftlerinden hangisinde kavramların kaplamları birbirine eşittir?
- A) Çiçek - gül
- B) Ağaç - meşe
- C) Kuş - uçabilen ve yumurtlayan hayvan
- D) Öğrenci - lise öğrencisi
- E) Üçgen - üç kenarlı kapalı düzlem şekil
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Üçgen - üç kenarlı kapalı düzlem şekil
Her üçgen üç kenarlı kapalı düzlem şekildir, her üç kenarlı kapalı düzlem şekil de üçgendir; kaplamları aynıdır. Kuşların hepsi uçamaz, uçan ve yumurtlayan her hayvan da kuş değildir; öteki çiftlerde tam girişimlik vardır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.