11. Sınıf Mantık · Klasik Mantık

Tanım

içlemsel tanım
yakın cins
yakın ayrım
nesne tanımı
ad tanımı
kısır döngü

Mantıkta tanım nedir ve nasıl yapılır?

Tanım, bir kavramın anlamını belirleme işlemidir ve Aristoteles’e göre özün araştırılmasıdır. Tanımın amacı, kavramların ortak anlamını belirleyip iletişimi sağlamaktır; kavramlar üzerinde uzlaşma olmazsa iletişim bozulur. İçlemsel tanım beş tümele göre yapılır. Özle ilgili tam tanım yakın cins ve yakın ayrımla kurulur: “İnsan düşünen hayvandır.” Özle ilgili eksik tanım ise uzak cins ve yakın ayrımla yapılır: “İnsan akıllı canlıdır.” İlintiyle ilgili tanım yalnız nitelikleri söyler; “İnsan iki ayaklı hayvandır.” bunun örneğidir. Nesne tanımı gerçek varlıkları anlatır ve deneyle sınanabilir; ad tanımı dev, üçgen gibi zihinsel varlıklar içindir ve uzlaşmaya dayanır. Varlık, nokta gibi en üst cinsler ile aşk, koku gibi yaşantılar içlemsel olarak tanımlanamaz, yalnız betimlenir. İyi bir tanım, tanımlananın kaplamındaki bireylerin hepsini kapsar, başkasını almaz, daha belirsiz bir terim kullanmaz ve kısır döngüye düşmez.

Tanım: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, bir kavramın anlamını belirleme işlemi olan tanımı, çeşitlerini ve iyi bir tanımın koşullarını anlatıyor. Tanım “… nedir?” sorusunun cevabıdır; Aristoteles’e göre özün araştırılmasıdır.

Tanımın amacı: Kavramların ortak anlamını belirleyip iletişimi sağlamak. Kavramlar üzerinde uzlaşma olmazsa iletişim bozulur.
İçlemsel tanım: Beş tümele göre yapılır. Özle ilgili tanım ayırıcı bilgi verir; ilintiyle ilgili tanım yalnız nitelikleri söyler.
Özle ilgili tam tanım: Yakın cins ve yakın ayrımla yapılır. “İnsan düşünen hayvandır.”
Özle ilgili eksik tanım: Uzak cins ve yakın ayrımla yapılır. “İnsan akıllı canlıdır.”
İlintiyle ilgili tanımlar: Tam olanı yakın cins ve özgülükle (“İnsan iki ayaklı hayvandır.”), eksik olanı yalnız ilintiyle ya da uzak cins ve ilintiyle yapılır (“Kuş beslenen varlıktır.”).
Nesne tanımı ve ad tanımı: Nesne tanımı gerçek varlıkları anlatır ve deneyle sınanabilir (“Su iki hidrojen ve bir oksijenden oluşur.”). Ad tanımı dev, üçgen gibi zihinsel varlıklar içindir ve uzlaşmaya dayanır.
Tanımlanamayanlar: En üst cinsler (varlık, nokta) ve duygusal ya da duyusal yaşantılar (aşk, koku) içlemsel olarak tanımlanamaz, yalnız betimlenir.

Unutma: İyi bir tanım tanımlananın kaplamındaki bireylerin hepsini kapsar, başkasını almaz, daha belirsiz bir terim kullanmaz ve kısır döngüye düşmez.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Tanımın iki parçasını belirle: tanımlanan özne ve onu açıklayan yüklem.
Bir tanımda yakın cinsi ve ayrımı altını çizerek bul: “Kuş uçan canlıdır.” cümlesinde cins “canlı”, ayrım “uçan”dır.
Tanım koşullarını bir kontrol listesi gibi kullan: eksik birey var mı, fazla birey var mı, kelime daha mı belirsiz, döngü var mı?

Günlük hayattan: Sözlükte bir kelimeye bakıp açıklamada yine aynı kelimeyi ya da daha zor kelimeleri gördüğünde tanım sana bir şey anlatmaz. Bu, tanım koşullarının çiğnenmesidir.

Sık yapılan hata: “Yargı iki kavram arasında bağ kurmaktır.” deyip ardından “Kavram yargının bir parçasıdır.” demek. Birini ötekine dayandırmak kısır döngüdür.

İpucu: Tam tanım “yakın” kelimesini sever: yakın cins + yakın ayrım. Uzak cins girdiyse tanım eksik kalır.

Derinleş

Kitapta “sevgi”, “aşk”, “koku” gibi kavramların tanımlanamayıp ancak betimlenebileceği söyleniyor. “Mutluluk” kavramı için önce bir tanım, sonra bir betimleme yaz. Hangisinin daha kolay olduğunu not et. Düşün: Duygular neden içlemsel olarak tanımlanamaz da kişisel deneyimle tanınır?

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Bir sözlük hazırlayan ekip, her maddede "... nedir?" sorusuna cevap veren açıklamalar yazıyor. Ekibin yaptığı bu mantıksal işlem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tüme varım
- B) Kıyas
- C) Tanım
- D) Benzeşim
- E) Önerme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tanım
Tanım, bir kavramın anlamını belirleme işlemidir ve "... nedir?" sorusunun cevabıdır.
Kolay
2"İnsan düşünen hayvandır." tanımı hangi öğelerle yapılmıştır?
- A) Yalnız ilinti
- B) Uzak cins ve yakın ayrım
- C) Uzak cins ve ilinti
- D) Yakın cins ve yakın ayrım
- E) Yakın cins ve özgülük
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yakın cins ve yakın ayrım
"Hayvan" insanın yakın cinsi, "düşünen" insanı öteki hayvanlardan ayıran yakın ayrımdır. Bu, özle ilgili tam tanımdır.
Kolay
3"İnsan akıllı canlıdır." tanımı aşağıdaki tanım türlerinden hangisidir?
- A) Özle ilgili tam tanım
- B) İlintiyle ilgili tam tanım
- C) Özle ilgili eksik tanım
- D) İlintiyle ilgili eksik tanım
- E) Nesne tanımı değil ad tanımı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Özle ilgili eksik tanım
"Canlı" insanın uzak cinsi, "akıllı" yakın ayrımdır. Uzak cins ve yakın ayrımla yapılan tanım özle ilgili eksik tanımdır.
Kolay
4"İnsan iki ayaklı hayvandır." tanımı aşağıdaki tanım türlerinden hangisidir?
- A) İlintiyle ilgili eksik tanım
- B) Özle ilgili tam tanım
- C) Özle ilgili eksik tanım
- D) Uzak cinsle yapılan tanım
- E) İlintiyle ilgili tam tanım
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İlintiyle ilgili tam tanım
Yakın cins (hayvan) ve özgülük (iki ayaklı) ile yapılan tanım, ilintiyle ilgili tam tanımdır.
Kolay
5Gerçekte var olan varlıkları anlatan ve doğruluğu deneyle sınanabilen tanım türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ad tanımı
- B) Kısır döngülü tanım
- C) Nesne tanımı
- D) İlintiyle ilgili eksik tanım
- E) Betimleme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Nesne tanımı
Nesne tanımı gerçek varlıkları anlatır ve deneyle sınanabilir: "Su iki hidrojen ve bir oksijenden oluşur." gibi.
Kolay
6"Dev, insan biçiminde, çok iri ve güçlü masal varlığıdır." tanımı aşağıdaki tanım türlerinden hangisine örnektir?
- A) Ad tanımı
- B) Deneysel tanım
- C) Kısır döngülü tanım
- D) Nesne tanımı
- E) Özle ilgili tam tanım
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ad tanımı
Dev gerçekte var olmayan, zihinsel bir varlıktır; onu anlatan tanım deneyle sınanamaz, uzlaşmaya dayanır. Bu ad tanımıdır.
Kolay
7Aşağıdakilerden hangisi içlemsel olarak tanımlanamayan, ancak betimlenebilen bir yaşantıdır?
- A) Eşkenar üçgen
- B) Çalışma masası
- C) Dikdörtgen
- D) Su molekülü
- E) Gül kokusu
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gül kokusu
Duygusal ya da duyusal yaşantılar (aşk, koku) yakın cins ve ayrım verilerek tanımlanamaz; yalnız betimlenebilir.
Kolay
8Tanımın kavramlar üzerinde uzlaşma sağlamadaki işleviyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Kavramların gerçekte var olup olmadığını deneyle kanıtlar.
- B) Kavramların ortak anlamını belirleyerek iletişimi sağlar.
- C) Kavramların kaplamını genişletip içlemini azaltır.
- D) Önermelerin doğruluk değerini deneyle belirler.
- E) Kıyasın öncüllerinden sonuç çıkarmayı sağlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kavramların ortak anlamını belirleyerek iletişimi sağlar.
Tanım kavramların ortak anlamını belirler; kavramlar üzerinde uzlaşma olmazsa iletişim bozulur.
Orta
9"Kuş beslenen varlıktır." tanımının eksik sayılmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gerçekte var olmayan, hayalî bir varlığı anlatmaktadır.
- B) Uzak cins ve kuşa özgü olmayan bir nitelikle yapılmıştır.
- C) Tanımlanandan daha dar bir kaplama sahiptir.
- D) Yakın cins ve yakın ayrımla yapılmıştır.
- E) Tanımlanan kavram tanımda tekrar edilmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Uzak cins ve kuşa özgü olmayan bir nitelikle yapılmıştır.
"Varlık" kuşun uzak cinsi, "beslenen" de bütün canlılarda bulunan bir niteliktir. Uzak cins ve ilintiyle yapılan bu tanım, ilintiyle ilgili eksik tanımdır.
Orta
10"Yüzme, yüzmek eylemidir." tanımı aşağıdaki tanım kurallarından hangisine uymamaktadır?
- A) Tanım kaplamdaki bütün bireyleri kapsamalıdır.
- B) Tanım gerçek bir varlığı anlatmalıdır.
- C) Tanım yakın cinsle yapılmalıdır.
- D) Tanım kısır döngüye düşmemelidir.
- E) Tanım başka kavramları içine almamalıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tanım kısır döngüye düşmemelidir.
Tanımlanan sözcüğün kendisi (yüzme) tanımda yeniden kullanılırsa tanım bir şey açıklamaz; bu kısır döngüdür.
Orta
11"Kuş, uçabilen hayvandır." tanımına bir öğrenci itiraz ediyor: "Yarasa da uçar ama kuş değildir." Öğrencinin itirazı tanımın hangi kusurunu gösterir?
- A) Tanım, tanımlananın kaplamı dışındaki varlıkları da içine almaktadır.
- B) Tanım, gerçekte var olmayan bir varlığı anlatmaktadır.
- C) Tanım, kısır döngüye düşerek tanımlananı tekrar etmektedir.
- D) Tanım, tanımlanandan daha belirsiz bir terim kullanmaktadır.
- E) Tanım, tanımlananın kaplamındaki bütün bireyleri dışarıda bırakmaktadır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tanım, tanımlananın kaplamı dışındaki varlıkları da içine almaktadır.
İyi tanım tanımlananın kaplamındaki bireylerin hepsini kapsar, başkasını almaz. Yarasa uçtuğu hâlde kuş olmadığından tanım çok geniştir.
Orta
12"İnsan, Türkçe konuşan canlıdır." tanımı aşağıdaki kusurlardan hangisini taşır?
- A) Tanımlananın kaplamı dışındaki varlıkları da içine alır.
- B) Tanımlanandan daha belirsiz ve kapalı bir terim kullanır.
- C) Gerçekte var olmayan bir varlığı tanımlamaya çalışır.
- D) Tanımlanan kavramı tanımda olduğu gibi tekrar eder.
- E) Tanımlananın kaplamındaki bireylerin hepsini kapsamaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tanımlananın kaplamındaki bireylerin hepsini kapsamaz.
Türkçe konuşmayan insanlar tanımın dışında kalır; tanım tanımlananın bütün bireylerini kapsamadığı için çok dardır.
Orta
13"Varlık" ve "nokta" gibi kavramların içlemsel olarak tanımlanamamasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Duyularla algılanabilmeleri
- B) Kendilerinden daha üst bir cinsleri bulunmaması
- C) İlintiyle tanımlanmaları gerekmesi
- D) Kaplamlarının yalnız tek bir bireyden oluşması
- E) Gerçekte karşılıklarının olmaması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kendilerinden daha üst bir cinsleri bulunmaması
İçlemsel tanım yakın cins ve ayrım ister. En üst cinslerin daha üst bir cinsi bulunmadığı için bu kavramlar içlemsel olarak tanımlanamaz.
Orta
14Aşağıdaki tanımlardan hangisi deneyle sınanabileceği için nesne tanımıdır?
- A) Kare, dört kenarı eşit dik açılı dörtgendir.
- B) Nokta, boyutu olmayan geometrik öğedir.
- C) Anka, masallarda geçen dev bir kuştur.
- D) Tuz, sodyum ve klordan oluşan bir bileşiktir.
- E) Peri, kanatlı ve büyülü bir masal varlığıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tuz, sodyum ve klordan oluşan bir bileşiktir.
Tuzun bileşimi laboratuvarda deneyle sınanabilir; bu nesne tanımıdır. Kare ve nokta zihinsel varlıklar, anka ve peri hayalî varlıklar olduğu için onların tanımları ad tanımıdır.
Orta
15"Mutluluk, insanın mutlu olma hâlidir." tanımında hem kısır döngü hem de başka bir sorun bulunmaktadır. Bu tanımla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Gerçek bir varlığı anlattığı için deneyle sınanabilen bir nesne tanımıdır.
- B) Duygusal bir yaşantı olduğundan içlemsel olarak tanımlanamaz, betimlenebilir.
- C) Yakın cins ve yakın ayrımla yapıldığı için özle ilgili tam tanımdır.
- D) Tanımlananın bütün bireylerini kapsadığı için kusursuz bir tanımdır.
- E) Uzak cins ve özgülükle yapıldığı için ilintiyle ilgili tam tanımdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Duygusal bir yaşantı olduğundan içlemsel olarak tanımlanamaz, betimlenebilir.
Mutluluk gibi duygusal yaşantılar içlemsel olarak tanımlanamaz, yalnız betimlenir. Ayrıca "mutlu" sözcüğünün tanımda geçmesi kısır döngü yaratır.
Orta
16Aristoteles'e göre tanım aşağıdakilerden hangisinin araştırılmasıdır?
- A) Bir şeyin özünün
- B) Bir kıyasın sonucunun
- C) Bir önermenin doğruluk değerinin
- D) Bir şeyin ilintilerinin
- E) Bir kavramın kaplamının
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bir şeyin özünün
Aristoteles'e göre tanım, bir şeyin ne olduğunu, yani özünü araştırmaktır.
Zor
17Aşağıdaki tanımlardan hangisinde tanımlanan, kendisinden daha belirsiz bir terimle açıklandığı için tanım kuralına aykırıdır?
- A) Su, iki hidrojen ve bir oksijenden oluşur.
- B) Kare, dört kenarı eşit dik açılı dörtgendir.
- C) Ateş, flojistonun görünür biçimde dışa vurumudur.
- D) Üçgen, üç kenarı ve üç açısı olan kapalı düzlem şekildir.
- E) İnsan, düşünen hayvandır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ateş, flojistonun görünür biçimde dışa vurumudur.
İyi bir tanım tanımlanandan daha belirsiz bir terim kullanmaz. "Flojiston" ateş kavramından çok daha belirsiz bir terimdir; tanım bir şey açıklamaz.
Zor
18Bir öğrenci "Telefon, uzaktaki kişilerle sesli iletişim kurmaya yarayan bir alettir." tanımını yazmıştır. Bu tanım beş tümele göre değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Tanım gerçekte var olmayan bir varlığı anlattığı için ad tanımıdır.
- B) Tanım yalnız ilintiyle yapıldığı için hiçbir ayırıcı nitelik taşımamaktadır.
- C) Tanım "telefon" kavramının kendisini tekrar ettiği için kısır döngülüdür.
- D) Tanımda cins "alet", ayırıcı nitelik ise uzaktan sesli iletişim sağlamasıdır.
- E) Tanımda cins olarak "iletişim", ayırıcı nitelik olarak ise "alet" sözcüğü kullanılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tanımda cins "alet", ayırıcı nitelik ise uzaktan sesli iletişim sağlamasıdır.
Tanımda telefonun ait olduğu sınıf "alet"tir (cins); onu öteki aletlerden ayıran nitelik uzaktan sesli iletişim sağlamasıdır. Tanımda telefon sözcüğü tekrarlanmamıştır.
Zor
19"Üçgen, iç açılarının toplamı 180° olan şekildir." tanımı ile "Kar, gökten yağan beyaz kristallerdir." tanımı karşılaştırılıyor. Bu karşılaştırmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Birincisi zihinsel varlığı anlatan ad tanımı, ikincisi deneyle sınanabilen nesne tanımıdır.
- B) İkisi de deneyle sınanabildiği için nesne tanımıdır.
- C) Birincisi deneyle sınanabilen nesne tanımı, ikincisi uzlaşmaya dayanan ad tanımıdır.
- D) İkisi de yalnız zihinde bulunan varlıkları anlattığı için uzlaşmaya dayanan ad tanımıdır.
- E) İkisi de kısır döngüye düştüğü için geçersiz tanımdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Birincisi zihinsel varlığı anlatan ad tanımı, ikincisi deneyle sınanabilen nesne tanımıdır.
Üçgen zihinsel bir varlıktır; onun tanımı ad tanımıdır ve uzlaşmaya dayanır. Kar ise gerçek bir varlıktır; tanımı gözlem ve deneyle sınanabilir.
Zor
20İki öğrenci "kırmızı" rengini tanımlamaya çalışıyor. Ali "Kırmızı, gelincik çiçeğinin rengidir." diyor; Ayşe ise "Kırmızı bir renktir." diyor. Bu iki girişimle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Ayşe'nin girişimi kırmızının cinsini ve ayrımını birlikte verdiği için kusursuz bir tanımdır.
- B) İki girişim de gerçek dışı bir varlığı anlattığı için ad tanımıdır.
- C) İki girişim de kısır döngüye düştüğü için tanım sayılmaz.
- D) Ali'nin girişimi yakın cins ve yakın ayrımla yapılmış, özle ilgili tam bir tanımdır.
- E) Kırmızı duyusal bir yaşantı olduğundan iki girişim de özü veren içlemsel bir tanım değildir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kırmızı duyusal bir yaşantı olduğundan iki girişim de özü veren içlemsel bir tanım değildir.
Renk gibi duyusal yaşantılar içlemsel olarak tanımlanamaz. Ali bir örnekle betimleme yapmış, Ayşe yalnız cinsi vermiştir; ikisi de özü veren bir tanım değildir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.