11. Sınıf Mantık · Klasik Mantık

Kıyas

öncül
orta terim
büyük terim
küçük terim
kıyas kipleri
entimem
ikilem

Mantıkta kıyas (tasım) nedir ve kuralları nelerdir?

Kıyas (tasım), en az iki öncülden zihnin zorunlu olarak bir sonuç çıkarmasıdır ve tümden gelimin tipik örneğidir. Kıyasta üç terim bulunur: Büyük terim sonucun yüklemi, küçük terim sonucun öznesidir; orta terim ise iki öncülde geçer, sonuçta geçmez. Geçerli bir kıyas belli kurallara uyar: İki tikel ya da iki olumsuz öncülden sonuç çıkmaz; öncüllerden biri olumsuzsa sonuç olumsuz, biri tikelse sonuç tikeldir. Orta terimin öncüllerdeki konumuna göre dört kıyas biçimi vardır ve 256 kipten 24’ü geçerlidir; Barbara, Celarent, Darii ve Ferio bu kiplerdendir. Koşullu kıyasta geçerli iki yol ön bileşeni evetlemek ve art bileşeni değillemektir; ön bileşeni değilleyen ya da art bileşeni evetleyen çıkarımlar geçersizdir. Zincirleme kıyas, sorit ve ikilem bileşik kıyaslardır. Entimem ise bir öncülü ya da sonucu söylenmemiş düzensiz kıyastır; delilli kıyasta öncüllerin gerekçeleri de verilir.

Kıyas: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, klasik mantığın en temel çıkarımı olan kıyası (tasım), kurallarını ve çeşitlerini anlatıyor. Kıyas, en az iki öncülden zihnin zorunlu olarak bir sonuç çıkarmasıdır ve tümden gelimin tipik örneğidir.

Terimler: Büyük terim (P) sonucun yüklemi, küçük terim (S) sonucun öznesidir. Orta terim (M) iki öncülde geçer, sonuçta geçmez.
Kurallar: İki tikel ya da iki olumsuz öncülden sonuç çıkmaz. Öncüllerden biri olumsuzsa sonuç olumsuz, biri tikelse sonuç tikeldir. Terimlerin kaplamı sonuçta öncüldekinden geniş olamaz.
Dört biçim: Orta terimin konumu belirler: MP-SM, PM-SM, MP-MS, PM-MS.
Kipler: 256 kipten 24’ü geçerlidir, 15’i güçlü kip sayılır: Barbara (MAP, SAM, SAP), Celarent, Darii, Ferio gibi.
Koşullu kesin ve seçmeli kıyas: Öncülü “ise” ile kurulan kıyasta geçerli iki yol vardır: ön bileşeni evetlemek (p ise q, p, o hâlde q) ve art bileşeni değillemek (p ise q, q değil, o hâlde p değil). “Ya…ya da” ile kurulan seçenekli kıyasta evetleme olumsuz, değilleme olumlu sonuç verir.
Bileşik kıyaslar: Zincirleme (ileriye ve geriye giden), sorit (yığın) ve karma (hulfi) kıyas; ikilem (dilem) koşullu ve seçenekli önermeleri birleştirir.
Düzensiz kıyaslar: Entimem bir öncülü ya da sonucu söylenmemiş kıyastır; delilli kıyasta öncüllerin gerekçeleri de verilir.

Unutma: “Kitap okumadıysa kazanamaz” ya da “kazandıysa okumuştur” gibi ön bileşeni değilleyen veya art bileşeni evetleyen çıkarımlar geçersizdir; kitabın 50. sayfasındaki bu iki örnek geçerli değildir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Kitapta düzeltme

Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.

Hata
Kitapta (s. 48): ~~4. biçime örnek: “Hiçbir bencil yurtsever değildir. Tüm yurtseverler halkı sever. O hâlde hiçbir bencil halkı sevmez.”~~
Doğrusu: Bu kıyas geçersizdir. “Halkı seven” terimi sonuçta tümel olumsuz önermede dağıtılmıştır ama öncülde dağıtılmamıştır (büyük terimin haksız genişlemesi). Yurtsever olmayan biri de halkı sevebilir; bu yüzden sonuç öncüllerden çıkmaz.
Hata
Kitapta (s. 50): Koşullu kıyasta “Ön bileşenin değillenmesi” örneğinden “O hâlde öğrenci üniversiteyi kazanamaz.”, “Art bileşenin evetlenmesi” örneğinden “O hâlde öğrenci kitap okumuştur.” sonucu çıkarılıyor.
Doğrusu: Bu iki çıkarım geçersizdir. “p ise q” öncülünden yalnız iki geçerli sonuç çıkar: p evetlenirse q (ön bileşenin evetlenmesi), q değillenirse p değil (art bileşenin değillenmesi). Kitap okumayan öğrenci de başka yolla kazanmış olabilir.

Önce temeli pekiştir

Bir kıyasta önce sonucu bul; sonucun öznesi küçük terim, yüklemi büyük terimdir.
İki öncülde ortak geçen terimi işaretle: o orta terimdir. Konumuna bakarak biçimi belirle.
Kuralları sırayla denetle: iki olumsuz mu, iki tikel mi, sonuç zayıf olana mı uymuş?

Günlük hayattan: “Sigara içmek zararlıdır, çünkü kanser yapar.” cümlesi aslında eksik bir kıyastır. Söylenmeyen büyük öncül “Kanser yapan her şey zararlıdır.” cümlesidir.

Sık yapılan hata: “Yağmur yağarsa yol ıslanır; yol ıslak, o hâlde yağmur yağdı.” demek. Yolu başka bir şey de ıslatmış olabilir; art bileşeni evetleyerek ön bileşene ulaşılamaz.

İpucu: Koşullu kıyasta geçerli yolları “öne evet, arkaya hayır” diye hatırla: ön bileşeni doğrula ya da art bileşeni yanlışla.

Derinleş

Kitaptaki 4. biçim örneğini incele: “Hiçbir bencil yurtsever değildir. Tüm yurtseverler halkı sever. O hâlde hiçbir bencil halkı seven değildir.” “Halkı seven” teriminin öncülde ve sonuçta hangi kaplamla kullanıldığını karşılaştır ve kıyasın hangi kuralı çiğnediğini bul. Düşün: Halkı seven ama yurtsever olmayan bencil biri olabilir mi?

Bu konuda neler var?

Kıyasın Tanımı ve Yapısı
Basit Kıyaslar
Bileşik Kıyaslar
Düzensiz Kıyaslar

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Kıyasın kurallarına göre öncüllerden biri tikel ise sonuç için aşağıdakilerden hangisi söylenir?
- A) Sonuç çıkmaz.
- B) Sonuç tekil olur.
- C) Sonuç olumsuz olur.
- D) Sonuç tümel olur.
- E) Sonuç da tikel olur.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sonuç da tikel olur.
Öncüllerden biri tikelse sonuç tikel, biri olumsuzsa sonuç olumsuz olur.
Kolay
2Bütün kuşlar omurgalıdır. Bütün kartallar kuştur. O hâlde bütün kartallar omurgalıdır. Bu kıyasta orta terim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Omurgalı
- B) Kartal
- C) Omurgalı kartal
- D) Bütün kartallar
- E) Kuş
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kuş
Orta terim iki öncülde geçip sonuçta geçmeyen terimdir; burada "kuş"tur.
Kolay
3Bütün sporcular disiplinlidir. Bütün yüzücüler sporcudur. O hâlde bütün yüzücüler disiplinlidir. Bu kıyasta büyük terim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sporcu
- B) Bütün sporcular
- C) Disiplinli
- D) Bütün yüzücüler
- E) Yüzücü
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Disiplinli
Büyük terim (P) sonucun yüklemidir; burada "disiplinli"dir. Küçük terim sonucun öznesi olan "yüzücü"dür.
Kolay
4Kıyasın kurallarına göre aşağıdaki öncül çiftlerinden hangisinden sonuç çıkarılamaz?
- A) İki tümel olumlu öncül
- B) Bir tümel olumsuz ve bir tikel olumlu öncül
- C) İki olumsuz öncül
- D) Bir tümel olumsuz ve bir tümel olumlu öncül
- E) Bir tümel olumlu ve bir tikel olumlu öncül
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İki olumsuz öncül
Kıyas kurallarına göre iki olumsuz ya da iki tikel öncülden sonuç çıkmaz. Öteki çiftlerden geçerli sonuç çıkarılabilir.
Kolay
5Bir öğrenci "Ayşe çok çalıştı, o hâlde başarılı olacak." diyor. Bu akıl yürütmede "Çok çalışan herkes başarılı olur." öncülü söylenmemiştir. Bir öncülü söylenmeden bırakılan bu tür kıyasa ne ad verilir?
- A) Entimem
- B) Delilli kıyas
- C) Sorit
- D) Karma kıyas
- E) İkilem
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Entimem
Öncüllerinden biri ya da sonucu söylenmeden bırakılmış kıyasa entimem denir; düzensiz kıyaslardandır.
Kolay
6Kıyasla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Tek tek gözlemlerden olası bir genel sonuca varmaktır.
- B) En az iki öncülden zorunlu olarak bir sonuç çıkarma işlemidir.
- C) İki tekil durum arasındaki benzerlikten sonuç çıkarmaktır.
- D) Bir önermenin özne ve yüklemini yer değiştirmektir.
- E) Bir kavramın anlamını yakın cins ve ayrımla belirlemektir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) En az iki öncülden zorunlu olarak bir sonuç çıkarma işlemidir.
Kıyas, en az iki öncülden zihnin zorunlu olarak bir sonuç çıkarmasıdır ve tümden gelimin tipik örneğidir.
Kolay
7"Ya bugün sinemaya gideceğiz ya da müzeye." önermesiyle kurulan kıyas aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Seçenekli kıyas
- B) Basit kıyas
- C) Zincirleme kıyas
- D) Sorit
- E) Koşullu kıyas
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Seçenekli kıyas
"Ya... ya da" ile kurulan öncülü olan kıyas seçenekli kıyastır.
Kolay
8Öncülleri ve sonucu yanında gerekçeleri de verilen düzensiz kıyasa ne ad verilir?
- A) Delilli kıyas
- B) Sorit
- C) İkilem
- D) Basit kıyas
- E) Entimem
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Delilli kıyas
Öncüllerin gerekçelerinin de verildiği kıyas delilli kıyastır.
Orta
9Kitap okuyan iyi yazar. Cem kitap okuyor. O hâlde Cem iyi yazar. Bu koşullu kıyasta kullanılan geçerli yol aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Seçeneklerden birini evetlemek
- B) Ön bileşeni değillemek
- C) Ön bileşeni evetlemek
- D) Art bileşeni evetlemek
- E) Art bileşeni değillemek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ön bileşeni evetlemek
"p ise q, p, o hâlde q" biçimindeki çıkarım ön bileşeni evetleyerek yapılır ve geçerlidir.
Orta
10Hiçbir sürüngen tüylü değildir. Bütün kertenkeleler sürüngendir. Bu öncüllerden çıkan geçerli sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bütün kertenkeleler tüylüdür.
- B) Hiçbir tüylü sürüngen değildir.
- C) Bazı tüylüler kertenkeledir.
- D) Hiçbir kertenkele tüylü değildir.
- E) Bazı kertenkeleler tüylüdür.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Hiçbir kertenkele tüylü değildir.
Büyük öncül tümel olumsuz, küçük öncül tümel olumludur (MeP, SaM). Sonuç SeP olur: "Hiçbir kertenkele tüylü değildir." (Celarent kipi).
Orta
11Bütün çiçekli bitkiler tohum oluşturur. Bazı süs bitkileri çiçekli bitkidir. Bu öncüllerden çıkan geçerli sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bütün süs bitkileri tohum oluşturur.
- B) Bazı süs bitkileri tohum oluşturur.
- C) Bazı süs bitkileri tohum oluşturmaz.
- D) Hiçbir süs bitkisi tohum oluşturmaz.
- E) Bütün tohum oluşturanlar süs bitkisidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bazı süs bitkileri tohum oluşturur.
Öncüllerden biri tikel olduğu için sonuç tikel olur. MaP, SiM öncüllerinden SiP sonucu çıkar (Darii kipi).
Orta
12Yağmur yağarsa yollar ıslanır. Yollar ıslak değil. Bu öncüllerden çıkan geçerli sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yollar kurumayacaktır.
- B) Yağmur yağmıştır.
- C) Yollar ıslanacaktır.
- D) Yağmur yağmamıştır.
- E) Yağmur yağabilir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yağmur yağmamıştır.
Art bileşenin değillenmesi geçerli bir yoldur: "p ise q, q değil, o hâlde p değil." Yollar ıslak değilse yağmur yağmamıştır.
Orta
13Ya Deniz kazandı ya Arda. Deniz kazandı. Bu seçenekli kıyastan çıkan sonuç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Arda da kazandı.
- B) İkisi de kazanamadı.
- C) Deniz kazanmadı.
- D) Kimin kazandığı bilinemez.
- E) Arda kazanmadı.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Arda kazanmadı.
"Ya... ya da" ile kurulan seçenekli kıyasta seçeneklerden biri evetlenirse öteki değillenir; evetleme olumsuz sonuç verir.
Orta
14Ders kitabına göre Stuart Mill'in kıyasa yönelttiği eleştirilerden biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kıyasın sonuçları deney ve gözlemle hiçbir zaman sınanamaz.
- B) Kıyasın öncülleri her zaman yanlış olduğu için sonucu da yanlıştır.
- C) Kıyas yalnız matematikte kullanılabilecek kadar dar bir yöntemdir.
- D) Kıyas yalnız Latince yazılmış eserlerde kullanılmış bir yöntemdir.
- E) Sonuç öncüllerde önceden kabul edildiği için kıyas bir savı kanıtsamadır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sonuç öncüllerde önceden kabul edildiği için kıyas bir savı kanıtsamadır.
Mill'e göre "Bütün insanlar ölümlüdür" öncülü "Sokrates ölümlüdür" sonucunu önceden kabul eder; kanıtlanacak olan kanıt olarak kullanıldığı için kıyas bir savı kanıtsamadır.
Orta
15A ise B'dir. B ise C'dir. C ise D'dir. O hâlde A ise D'dir. Bu akıl yürütme aşağıdaki kıyas türlerinden hangisine örnektir?
- A) Delilli kıyas
- B) Basit kıyas
- C) Seçenekli kıyas
- D) Zincirleme kıyas
- E) Entimem
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Zincirleme kıyas
Birden çok öncülün birbirine zincir gibi bağlanıp sonuca vardığı kıyas, bileşik kıyaslardan zincirleme kıyastır.
Orta
16Bir öğrenci şöyle düşünüyor: "Ders çalışırsam sınavı geçerim; çalışmazsam sınıfta kalırım. Ya çalışırım ya çalışmam. O hâlde ya sınavı geçerim ya sınıfta kalırım." Öğrencinin kullandığı kıyas türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Entimem
- B) Basit kıyas
- C) İkilem
- D) Delilli kıyas
- E) Sorit
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İkilem
Koşullu önermelerle seçenekli bir önermenin birleştirildiği bileşik kıyasa ikilem (dilem) denir.
Zor
17Bir öğrenci şöyle akıl yürütüyor: Kitap okuyan kazanır. Ece kitap okumadı. O hâlde Ece kazanamaz. Bu akıl yürütmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Ön bileşeni değillediği için geçersizdir.
- B) Seçenekli kıyas olduğu için geçerlidir.
- C) Ön bileşeni evetlediği için geçerlidir.
- D) Art bileşeni evetlediği için geçersizdir.
- E) Art bileşeni değillediği için geçerlidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ön bileşeni değillediği için geçersizdir.
"p ise q, p değil, o hâlde q değil" biçimindeki çıkarım geçersizdir; Ece kitap okumadan da başka bir yolla kazanmış olabilir.
Zor
18Bir öğrenci şöyle akıl yürütüyor: Kitap okuyan kazanır. Mert kazandı. O hâlde Mert kitap okumuştur. Bu akıl yürütmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Art bileşeni değillediği için geçerlidir.
- B) İki tikel öncülü olduğu için geçersizdir.
- C) Ön bileşeni değillediği için geçersizdir.
- D) Art bileşeni evetlediği için geçersizdir.
- E) Ön bileşeni evetlediği için geçerlidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Art bileşeni evetlediği için geçersizdir.
"p ise q, q, o hâlde p" biçimindeki çıkarım geçersizdir. Kazanmak kitap okumanın dışında başka nedenlerle de gerçekleşebilir.
Zor
19Bütün mühendisler matematik bilir. Bazı öğretmenler matematik bilir. O hâlde bazı öğretmenler mühendistir. Bu kıyasın geçersiz olmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Öncüllerin ikisi de olumsuz önerme olduğu için geçerli sonuç çıkmaz.
- B) Orta terim öncüllerin hiçbirinde bütün kaplamıyla alınmamıştır.
- C) Sonuç tümel olduğu hâlde öncüllerden biri tikeldir.
- D) Büyük terim sonuçta öncüldekinden geniş alınmıştır.
- E) Öncüllerin ikisi de tikel olduğu için sonuç çıkmaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Orta terim öncüllerin hiçbirinde bütün kaplamıyla alınmamıştır.
Orta terim "matematik bilen" iki öncülde de olumlu önermenin yüklemidir, yani kaplamının tamamıyla alınmamıştır. Bu durumda mühendislerle öğretmenler arasında zorunlu bir bağ kurulamaz.
Zor
20Ders kitabında Mill, parmağı ateşte yanan çocuğun bir daha muma yaklaşmamasını "ateş yakıcıdır" genel ilkesiyle değil, ilk yanma anını hatırlamasıyla açıklar. Mill bu örnekle kıyas hakkında hangi görüşü desteklemek ister?
- A) Çocukların kıyas kurallarını sezgiyle bildiğini
- B) Çıkarımın genelden özele değil, özelden özele yapıldığını
- C) Genel ilkelerin doğuştan bilindiğini
- D) Deneyimin akıl yürütmede hiçbir rolü olmadığını
- E) Kıyasın bilgiye ulaşmada izlenebilecek en güvenilir yol olduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çıkarımın genelden özele değil, özelden özele yapıldığını
Mill'e göre kıyas genelden özele giden bir çıkarım değildir; insan ancak özelden özele çıkarım yapar. Çocuk genel ilkeyi değil, önceki tekil deneyimini düşünür.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.