11. Sınıf Sosyoloji · Birey ve Toplum

Toplumsal Değer ve Normlar

toplumsal değer
toplumsal norm
yaptırım
yazılı norm
yazısız norm
örf ve âdet
evrensel değer

Toplumsal değer ile norm arasındaki fark nedir?

Toplumsal değerler toplum üyelerinin içten bağlı olduğu ortak duygu, düşünce ve kurallar; toplumsal normlar ise bireylerin nerede ve nasıl davranacağını düzenleyen, yaptırım gücü olan kurallardır. Aileye bağlılık, misafirperverlik, dürüstlük, adalet ve yardımseverlik birer değerdir. Değerler neyin doğru, neyin yanlış olduğunu gösteren standartlardır; tarihsel süreçte oluşur ve toplumdan topluma değişir. Toplumsal kimliği oluşturur, dayanışmayı güçlendirir. Normlar değerlere dayanır: Dürüstlük değeri, yalan söylemeyi engelleyen normlarla korunur. Normlara uyulmasını sağlayan araç yaptırımdır; ödül gibi olumlu ya da ceza gibi olumsuz olabilir. Örf, âdet, gelenek, görenek ve görgü kuralları yazısız normlardır; uyulmazsa ayıplama ve dışlama gibi toplumsal yaptırımlar gelir. Yasa, tüzük ve yönetmelik yazılı normlardır, gücünü devletten alır. Değer bir ideal, norm o ideali korumak için konan kuraldır: Adalet bir değer, işçilere eşit hak tanımak bir normdur.

Toplumsal Değer ve Normlar: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, toplumsal değerleri, değerlerin somutlaştığı kurallar olan normları ve bunların özelliklerini anlatıyor. Örf, âdet ve yasalar olmasaydı insanların bir arada düzen içinde yaşaması çok zor olurdu.

Toplumsal değer: Toplum üyelerinin içten bağlı olduğu ve uymak zorunda hissettiği ortak duygu, düşünce ve kurallardır: aileye bağlılık, misafirperverlik, dürüstlük, vatan, adalet, yardımseverlik.
Değerlerin özellikleri: Neyin doğru, neyin yanlış olduğunu gösteren standartlardır; tarihsel süreçte oluşur, toplumdan topluma değişir. Bazı değerler evrenseldir; Veda Hutbesi ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi’ndeki değerler gibi.
Değerlerin işlevleri: Toplumsal kimliği oluşturur, rollerin seçilmesinde rehberlik eder, istenen davranış kalıplarını belirler ve dayanışmayı güçlendirir.
Toplumsal norm: Bireylerin nerede ve nasıl davranacağını düzenleyen, yaptırım gücü olan kurallardır. Normlar değerlere dayanır; dürüstlük değeri yalan söylemeyi engelleyen normlarla korunur.
Normların özellikleri: Ortaklaşa uyulur, davranışa değer yüklenir ve uyulmazsa yaptırım uygulanır. Normlar yol göstericidir, toplumdan topluma değişir ve toplumsal kontrolü sağlar.
Yaptırım: Normlara uyulmasını sağlayan araçtır; ödül gibi olumlu ya da ceza gibi olumsuz olabilir.
Yazısız ve yazılı normlar: Örf, âdet, gelenek, görenek, ahlak ve görgü kuralları yazısızdır; uyulmazsa ayıplama ve dışlama gibi toplumsal yaptırımlar gelir. Yasa, tüzük ve yönetmelik yazılıdır; gücünü devletten alır ve anayasaya aykırı olamaz.

Unutma: Değer bir ideal, norm ise o ideali korumak için konan kuraldır; adalet bir değer, işçilere eşit hak tanımak bir normdur.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Üç değer seç ve her birini koruyan bir norm yaz: dürüstlük-kopya çekmeme, saygı-büyüklerin sözünü kesmeme, adalet-eşit işe eşit ücret.
Normları yazılı ve yazısız diye iki sütunda sınıflandır.
Her normun ihlaline uygun yaptırımı ekle: ayıplama mı, para cezası mı?

Günlük hayattan: Toplu taşımada yaşlıya yer vermek yazısız bir normdur; vermeyen kişi ayıplanır. Kırmızı ışıkta geçmek ise yazılı normun ihlalidir ve para cezası gerektirir.

Sık yapılan hata: Değer ile normu aynı şey sanmak. Değer soyut bir ilkedir; norm, o ilkeyi günlük hayatta uygulatan ve yaptırımı olan kuraldır.

İpucu: “Neye inanıyoruz?” sorusunun cevabı değer, “Bu yüzden ne yapmalıyız?” sorusunun cevabı normdur.

Derinleş

Kitaptaki giriş sorusunu düşün: Örf, âdet, gelenek ve yasalar olmasaydı insanlar bir arada yaşayabilir miydi? Sınıfında hiçbir kuralın olmadığı bir günü hayal et ve yaşanabilecek üç sorunu yaz. Düşün: Bazı yazısız normlar neden yasalardan daha etkili olabilir?

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Aşağıdakilerden hangisi toplumsal değere örnektir?
- A) Belediye tüzüğü
- B) Vergi kanunu
- C) Trafik yönetmeliği
- D) Okul yönetmeliği
- E) Misafirperverlik
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Misafirperverlik
Misafirperverlik, toplum üyelerinin içten bağlı olduğu bir değerdir. Yönetmelik, kanun ve tüzük ise değerleri korumak için konmuş yazılı normlardır.
Kolay
2Bireylerin nerede ve nasıl davranmaları gerektiğini düzenleyen, yaptırım gücü olan kurallar sistemine ne ad verilir?
- A) Toplumsal değer
- B) Toplumsal yapı
- C) Anahtar rol
- D) Toplumsal norm
- E) Toplumsal statü
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Toplumsal norm
Toplumsal norm, önceden belirlenmiş, bireylerin nerede ve nasıl davranacaklarını düzenleyen, yaptırım gücü olan kurallar sistemidir.
Kolay
3Aşağıdakilerden hangisi yazısız (resmî olmayan) normlara örnektir?
- A) Büyüklerin elini öpme geleneği
- B) Anayasa
- C) Trafik kanunu
- D) Okul yönetmeliği
- E) Vergi usul kanunu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Büyüklerin elini öpme geleneği
Örf, âdet, gelenek, görenek, ahlak ve görgü kuralları yazısız normlardır; büyüklerin elini öpmek bir gelenektir. Kanun, anayasa ve yönetmelik yazılı normlardır.
Kolay
4Toplumdaki kişilerin içten bağlı oldukları ve kendilerini uymak zorunda hissettikleri ortak duygu, düşünce ve kurallara ne ad verilir?
- A) Toplumsal statü
- B) Toplumsal değer
- C) Toplumsal rol
- D) Sosyal kategori
- E) Sosyal yığın
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Toplumsal değer
Kitaba göre toplumdaki kişilerin içten bağlı oldukları ve uymak zorunda hissettikleri ortak duygular, düşünceler, kurallar ve uygulamalar toplumsal değerdir.
Kolay
5Bir öğrencinin sınavda kopya çekmesi, okulun disiplin yönetmeliğine göre cezalandırılıyor. Bu öğrencinin aykırı davrandığı kural türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Toplumsal değer
- B) Görgü kuralı
- C) Gelenek
- D) Yazısız norm
- E) Yazılı norm
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yazılı norm
Kitaba göre öğrencinin yazılıda kopya çekmesi yazılı normlara aykırıdır; yönetmelik gibi yazılı kurallar gücünü devletten alır ve uyulmadığında cezalandırılır.
Kolay
6Toplum üyelerinin normlara uymasını sağlamak için kullanılan araçlara ne ad verilir?
- A) Değer
- B) Yaptırım
- C) Statü
- D) Rol
- E) Prestij
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yaptırım
Toplum üyelerinin normlara uymasını sağlamak için kullanılan araçlara yaptırım denir; yaptırım ödül gibi olumlu ya da ceza gibi olumsuz olabilir.
Kolay
7Yolda çocuğunu döven bir ebeveyn, çevresindeki insanlar tarafından ayıplanıyor ve kınanıyor. Bu ebeveynin karşılaştığı yaptırım hangi tür normun ihlali sonucunda uygulanmaktadır?
- A) Tüzük maddesi
- B) Yazısız norm
- C) Anayasa kuralı
- D) Yazılı norm
- E) Yönetmelik hükmü
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yazısız norm
Yazısız normlara uyulmadığında toplum ayıplama, kınama ve dışlama gibi yaptırımlar uygular; kitapta yolda çocuğunu döven ebeveynin toplum tarafından ayıplanması bu duruma örnek verilir.
Kolay
8Kitaba göre Veda Hutbesi'nde ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nde ortaya konulan değerler hangi özelliği taşır?
- A) Yalnızca bir topluma özgü olma
- B) Yazısız norm sayılma
- C) Evrensel nitelikte olma
- D) Yaptırımı bulunmama
- E) Zamanla tamamen ortadan kalkma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Evrensel nitelikte olma
Kitaba göre toplumsal değerlerin bir kısmı birçok toplum ya da ulus tarafından benimsenebilir; Veda Hutbesi'nde ve İnsan Hakları Evrensel Bildirgesi'nde ortaya konulan değerler evrensel niteliktedir.
Orta
9"Hoşgörülü olmak bir değerdir; insanların düşüncelerini özgürce dile getirmelerine engel olmamak ise bir normdur." Bu ifadeye göre değer ile norm arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Değer ile norm aynı anlama gelen iki farklı terimdir.
- B) Değerler yazılı kurallar, normlar ise ortak duygulardır.
- C) Normlar değerlerden bağımsız olarak ve rastgele ortaya çıkar.
- D) Normlar ortadan kalkınca değerler kendiliğinden güçlenir.
- E) Değerler normlar aracılığıyla somutlaşır ve etkinlik kazanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Değerler normlar aracılığıyla somutlaşır ve etkinlik kazanır.
Kitaba göre değerler normlar ile somutlaşır ve etkinlik kazanır; normlar değerlere dayalı olarak geliştirilir. Hoşgörü değeri, düşüncelerin özgürce dile getirilmesine engel olmama normuyla korunur.
Orta
10Bir toplumda dürüstlük önemli bir değer olarak benimseniyor. Bu toplumda yalan söyleyen kişiler ayıplanıyor, mahkemede yalan yere tanıklık edenler cezalandırılıyor. Bu durum normlarla ilgili hangi yargıyı destekler?
- A) Normlar değerlerle çelişen ve zamanla onları zayıflatan, yaptırımsız kurallardır.
- B) Değerler yaptırım gücü olmayan yazılı kurallardır.
- C) Yaptırımlar yalnızca devlet tarafından uygulanabilir.
- D) Normlara uyulmaması hiçbir sonuç doğurmaz.
- E) Normlar değerleri korumak için geliştirilmiş, yaptırımı olan kurallardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Normlar değerleri korumak için geliştirilmiş, yaptırımı olan kurallardır.
Normlar değerlere dayalı olarak geliştirilir. Dürüstlük değeri, yalan söylemeyi engelleyen ve yaptırımı olan kurallarla korunur; yaptırım hem toplumdan (ayıplama) hem devletten (ceza) gelebilir.
Orta
11Bir öğrenci ülke çapındaki bir bilgi yarışmasında birinci olduğu için okulunda takdir belgesiyle ödüllendiriliyor. Bu durum yaptırımla ilgili hangi bilgiyi örnekler?
- A) Yaptırımlar, beklentiye uyan davranışı ödüllendirme biçiminde olumlu olabilir.
- B) Yaptırımlar yalnızca yazısız normlara uyulmadığında toplum tarafından uygulanır.
- C) Yaptırımlar normlarla değil yalnızca değerlerle ilgilidir.
- D) Yaptırımlar yalnızca cezalandırma biçiminde uygulanır.
- E) Yaptırımlar yalnızca mahkemeler tarafından uygulanır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yaptırımlar, beklentiye uyan davranışı ödüllendirme biçiminde olumlu olabilir.
Kitaba göre yaptırımlar beklentilere uyan davranışların ödüllendirilmesi gibi olumlu ya da beklentilere uymayan davranışların cezalandırılması gibi olumsuz olabilir.
Orta
12Sabah okula girerken öğretmenlerimize selam vermemiz, otobüste yaşlılara yer vermemiz gibi pek çok kurala çoğu zaman düşünmeden uyarız. Bu durum normların hangi özelliğiyle açıklanır?
- A) Normlar yalnızca yazılı olduğu için herkes tarafından okunarak öğrenilir.
- B) Normlar bireylerin davranışlarını hiçbir biçimde sınırlamaz.
- C) Normlar toplumdan topluma ve zamanla hiçbir biçimde değişmez.
- D) Normlar sosyalleşmede öğrenildiği için çoğuna farkında olmadan uyulur.
- E) Normlara uyulmadığında hiçbir yaptırım uygulanmaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Normlar sosyalleşmede öğrenildiği için çoğuna farkında olmadan uyulur.
Kitaba göre normlar sosyalleşme sürecinde öğrenilir ve büyük kısmına otomatik olarak uyulduğu için çoğu zaman normlara uyduğumuz fark edilmez.
Orta
13Bir toplumda bireycilik ve rekabetçilik önemli değerler sayılırken alçak gönüllülük zayıflık olarak görülebiliyor; başka bir toplumda ise alçak gönüllülük erdem sayılıyor. Bu durum toplumsal değerlerin hangi özelliğini gösterir?
- A) Değerlerin hiçbir zaman davranışa yansımaması
- B) Değerlerin yalnızca bireysel tercihlere dayanması
- C) Değerlerin yazılı kurallar biçiminde bulunması
- D) Değerlerin toplumdan topluma farklılık gösterebilmesi
- E) Değerlerin bütün toplumlarda aynı olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Değerlerin toplumdan topluma farklılık gösterebilmesi
Değerler toplumların tarihsel gelişim sürecinde oluşur ve farklı toplumların değerleri birbirinden farklı olabilir; kitapta bireycilik ve rekabetçilik örneği verilir.
Orta
14Toplumsal normlarla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi kitaptaki bilgilerle uyumludur?
- A) Çoğunluğun normlara uyması bütünleşmeye, uymaması ise çözülmeye yol açar.
- B) Normlar bütün toplumlarda ve bütün dönemlerde birbirinin aynısıdır.
- C) Normlar bireylerin davranışlarını sınırlamayan isteğe bağlı önerilerdir.
- D) Yazılı normlar anayasaya aykırı olabilir ve yine de geçerlidir.
- E) Normlar toplumsal kontrolü zayıflatarak düzeni bozar.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çoğunluğun normlara uyması bütünleşmeye, uymaması ise çözülmeye yol açar.
Kitaba göre çoğunluğun sosyal normlara uyması sosyal bütünleşmeye, uymaması sosyal çözülmeye neden olur. Normlar zorlayıcıdır, toplumdan topluma değişir, toplumsal kontrolü sağlar; yazılı normlar anayasaya aykırı olamaz.
Orta
15Doğruluğu benimseyen bir kişi, kimse görmese bile yalan söylemekten kaçınıyor. Bu örnek toplumsal değerlerin hangi özelliğini yansıtır?
- A) Değerlerin yalnızca devlet tarafından denetlenmesi
- B) Değerlerin bireyin davranışlarını hiçbir biçimde etkilememesi
- C) Değerlerin yalnızca başkalarının gözü önünde geçerli olması
- D) Değerlerin düşünce ve davranışlara yansıyarak bireyi denetlemesi
- E) Değerlerin yalnızca yazılı kurallar aracılığıyla etkili olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Değerlerin düşünce ve davranışlara yansıyarak bireyi denetlemesi
Kitaba göre değerler düşünce, tutum ve davranışlarımıza yansır ve bireyler üzerinde baskı uygulayarak davranışları kontrol eder; doğruluğu benimseyen kişi davranışlarını bu değere göre şekillendirir ve yalandan uzak durur.
Orta
16Yazılı (resmî) normlar için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Ahlak ve görgü kurallarından oluşan yazısız düzenlemelerdir.
- B) Toplum içinde kendiliğinden ve zamanla oluşan örf ve âdetlerdir.
- C) Gücünü devletten alır ve anayasaya aykırı olamaz.
- D) Uyulmadığında yalnızca ayıplama ve dışlama ile karşılaşılır.
- E) Yaptırım gücü düşük ve uyulması isteğe bağlı kurallardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gücünü devletten alır ve anayasaya aykırı olamaz.
Yazılı normlar gücünü devletten alan, uyulması zorunlu, yaptırım gücü yüksek kurallardır (yasa, tüzük, yönetmelik); anayasaya aykırı olamaz. Örf, âdet, ahlak ve görgü kuralları ise yazısız normlardır.
Zor
17Eşine şiddet uygulayan bir kişi hem çevresi tarafından ayıplanıp dışlanıyor hem de mahkemece cezaya çarptırılıyor. Bu örnekle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Ayıplama ve dışlama da mahkeme kararı gibi devlet tarafından uygulanan yaptırımlardır.
- B) Davranış yalnızca yazılı normları ihlal ettiği için toplumun tepkisi yaptırım sayılmaz.
- C) Aynı davranış hem yazısız hem yazılı normları ihlal ettiği için iki tür yaptırımla karşılaşmıştır.
- D) Davranış yalnızca yazısız normları ihlal ettiği için yalnızca toplumsal yaptırım uygulanmıştır.
- E) Davranış hiçbir normu ihlal etmediği için uygulanan yaptırımlar yersizdir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Aynı davranış hem yazısız hem yazılı normları ihlal ettiği için iki tür yaptırımla karşılaşmıştır.
Ayıplama ve dışlama toplumun yazısız normlara dayalı yaptırımlarıdır; mahkeme cezası ise yazılı normlara (hukuk kurallarına) dayanır. Kitaba göre eşine şiddet uygulayan birey hem toplumca ayıplanır hem de mahkemece cezalandırılır.
Zor
18Aşağıdaki eşleştirmelerden hangisinde değer ve onu somutlaştıran norm doğru verilmiştir?
- A) Yardımseverlik - ihtiyaç sahibine yardım etmenin ayıplanması
- B) Adalet - yöneticinin çalışanlarına eşit hak ve sorumluluk tanıması
- C) Hoşgörü - farklı düşüncelerin özgürce dile getirilmesinin yasaklanması
- D) Yöneticinin çalışanlarına eşit hak tanıması - adalet
- E) Dürüstlük - yalan söylemenin hoş karşılanması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Adalet - yöneticinin çalışanlarına eşit hak ve sorumluluk tanıması
Kitaba göre adaletli olmak bir değerdir; yöneticilerin çalışanlarına eşit hak ve sorumluluk tanıması bu değeri somutlaştıran normdur. İkinci seçenekte sıra terstir; öteki seçeneklerde norm değerle çelişir.
Zor
19Bir davranışın norm hâline gelebilmesi için kitapta sayılan koşullar aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) Ortaklaşa uyulması, davranışa değer atfedilmesi ve uyulmadığında yaptırımın ortaklaşa kabul edilmesi
- B) Bir kişinin bu davranışı sürekli tekrarlaması ve çevresine örnek olması
- C) Yalnızca devlet tarafından yazılı olarak ilan edilmesi ve herkesin bilgisine sunulmak üzere yayımlanması
- D) Davranışın yaptırımı olmadan, bireylerin isteğine bırakılmış olması
- E) Davranışın yalnızca bir aile içinde benimsenmesi ve kuşaktan kuşağa aktarılması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ortaklaşa uyulması, davranışa değer atfedilmesi ve uyulmadığında yaptırımın ortaklaşa kabul edilmesi
Kitaba göre bir davranışın norm hâline gelmesi için bireyler arasında ortaklaşa uyulan bir davranış olması, davranışa bir değer atfedilmesi ve uyulmadığında yaptırım gücünün ortaklaşa kabul edilmesi gerekir. Yazılı olmak şart değildir; yazısız normlar da vardır.
Zor
20Bir köyde misafire ikramda bulunmamak ayıp sayılırken büyük bir kentin bazı kesimlerinde bu davranış aynı tepkiyi görmeyebiliyor. Ayrıca köyde de eskiden zorunlu sayılan bazı ikram gelenekleri bugün terk edilmiş. Bu gözlemler normlarla ilgili hangi yargıyı birlikte destekler?
- A) Normların değişmesi yalnızca devletin kararıyla olur.
- B) Normlar yalnızca yazılı hâle getirildiklerinde toplumda geçerlilik kazanır.
- C) Normlar toplumdan topluma ve aynı toplumda zaman içinde değişebilir.
- D) Normlar hiçbir koşulda değişmeyen evrensel kurallardır.
- E) Normlar kırsal kesimde yoktur, yalnızca kentlerde vardır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Normlar toplumdan topluma ve aynı toplumda zaman içinde değişebilir.
İlk gözlem normların toplumdan topluma (köy ile kentin bazı kesimleri), ikinci gözlem aynı toplumda zamanla değiştiğini gösterir. Kitaba göre normlar toplumdan topluma ya da aynı toplumda zamanla değişir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.