11. Sınıf Sosyoloji · Birey ve Toplum
Toplumsal Sapma ve Çeşitleri
- toplumsal sapma
- olumlu sapma
- olumsuz sapma
- suç
- kültürel görelilik
- kültürel çatışma
Toplumsal sapma nedir ve çeşitleri nelerdir?
Toplumsal sapma, bireylerin toplumun değer ve normları dışına çıkan davranışlarıdır. Hangi davranışın sapma sayılacağı toplumdan topluma değişir; Etiyopya'daki Mursi kabilesinde kadınların dudaklarına tabak takması olağan karşılanır. Her sapma suç değildir. Suç, ceza yasalarını ihlal eden ve hukuki yaptırıma bağlanmış davranıştır; sapmadan daha dar bir kavramdır. Toplumsal sapma olumlu ve olumsuz olarak ikiye ayrılır. Olumlu sapma ideal davranış yönündeki sapmadır; yaşadığı dönemde tepki gören Sokrates, Galileo ve Gandi gibi kişiler sonradan kahraman ya da lider olarak anılmıştır. Olumsuz sapma toplumun onaylamadığı yöndeki sapmadır; şiddet, uyuşturucu kullanımı, kumar, rüşvet ve terör buna örnektir. Savaş ve göç gibi hızlı değişme dönemleri, başarısız sosyalleşme, caydırıcı olmayan yaptırımlar, işsizlik, adaletsiz gelir dağılımı ve kültürel çatışmalar sapmanın nedenleri arasındadır. Toplumsal sapma her zaman kötü değildir; olumlu sapmalar toplumun ilerlemesine öncülük edebilir.
Toplumsal Sapma ve Çeşitleri: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, bireylerin toplumun değer ve normları dışına çıkan davranışları olan toplumsal sapmayı, türlerini ve nedenlerini anlatıyor. Toplumdaki herkesin bütün normlara uyması her zaman mümkün değildir.
- Toplumsal sapma: Bireylerin toplumun değer ve normları dışına çıkan davranışlarıdır. İsyan, hırsızlık, rüşvet ve intihar kadar kahramanlık ve ayrımcılığa karşı çıkmak da sapmadır.
- Görelilik: Hangi davranışın sapma sayılacağı toplumdan topluma değişir. Etiyopya’daki Mursi kabilesinde kadınların dudaklarına tabak takması olağan karşılanır.
- Sapma ve suç: Her sapma suç değildir. Suç, ceza yasalarını ihlal eden ve hukuki yaptırıma bağlanmış davranıştır; sapmadan daha dar bir kavramdır.
- Olumlu sapma: İdeal davranış yönünde sapmadır. Yaşadığı dönemde tepki gören, hatta cezalandırılan kişiler sonradan kahraman ya da lider olarak anılabilir: Sokrates, Galileo, Bruno, sömürgeciliğe karşı mücadele eden Gandi.
- Olumsuz sapma: Toplumun onaylamadığı yöndeki sapmadır; şiddet, uyuşturucu kullanımı, kumar, rüşvet ve terör gibi.
- Nedenleri: Savaş ve göç gibi hızlı değişme dönemleri, başarısız sosyalleşme, caydırıcı olmayan yaptırımlar, işsizlik ve adaletsiz gelir dağılımı, psikolojik nedenler ve kültürel çatışmalar.
- Kültürel çatışma: Köyden kente ya da başka bir ülkeye göç eden insanlar yeni kültürle bütünleşmede zorlandığında sapma davranışları görülebilir.
Unutma: Sapma her zaman kötü değildir; olumlu sapmalar toplumun ilerlemesine öncülük edebilir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Kitapta düzeltme
Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.
- Hata
Kitapta (s. 53):
Olumlu sapmaya örnek olarak “ülkelerini sömürgecilikten kurtarmak için mücadele eden liderler (M. Gandi, Malcom X gibi)” gösteriliyor.Doğrusu: Gandhi Hindistan’ın İngiliz sömürgeciliğinden kurtuluşu için mücadele etmiştir. Malcolm X ise ABD’de siyahların hakları için mücadele eden bir önderdir; sömürgecilikten kurtuluş mücadelesi veren bir ülke lideri değildir.
Önce temeli pekiştir
- Sapmayı iki türe ayır ve üçer örnek yaz: olumlu (bilim insanının yeni fikri), olumsuz (rüşvet).
- Sapma ile suç arasındaki farkı bir cümleyle yaz: Suç, yasayla cezalandırılan sapmadır.
- Sapmanın nedenlerinden üçünü günlük hayattan bir örnekle eşle.
Günlük hayattan: Herkesin kopya çektiği bir sınavda kopya çekmeyen öğrenci, grubun davranışından ayrıldığı için bir tür olumlu sapma gösterir.
Sık yapılan hata: Her sapmayı suç sanmak. Sınıfta herkesten farklı giyinmek bir sapmadır ama suç değildir; suç olması için ceza yasasının ihlal edilmesi gerekir.
İpucu: “Toplumu ileriye mi taşıyor, zarar mı veriyor?” sorusu olumlu ve olumsuz sapmayı ayırır.
Derinleş
Kitaptaki Giordano Bruno sözünü oku: “Ne gördüğüm hakikati gizlemekten hoşlanırım ne de bunu açıkça ifade etmekten korkarım.” Bruno’nun davranışının hangi sapma türüne örnek olduğunu gerekçesiyle yaz. Ayrıca kitapta olumlu sapma örnekleri arasında sayılan Malcolm X’in sömürgecilikle değil, ABD’deki ırk ayrımcılığıyla mücadele ettiğini not et. Düşün: Bugün tepki gören hangi fikirler gelecekte kabul görebilir?
Bu konuda neler var?
- 3. Ünite
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Kitaba göre bireyin sosyalleşme sürecinde toplumun kültürünü ve değer yargılarını öğrenememesi neye yol açar?
- A) Toplumsal kontrolün gereksiz hâle gelmesine
- B) Topluma yabancılaşarak sapma göstermesine
- C) Normlara daha kolay uyum sağlamasına
- D) Anahtar statüsünün belirlenmesine
- E) Olumlu sapma göstererek kahraman olmasına
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Topluma yabancılaşarak sapma göstermesine
Kitaba göre bireyin sosyalleşme sürecinde toplumun kültürünü ve değer yargılarını öğrenememesi onun topluma yabancılaşmasına, yani sapmasına yol açar.
Kolay
2Köyden büyükşehre taşınan bir gencin yeni çevresinin kurallarına uyum sağlamakta zorlandığı ve bazı çatışmalar yaşadığı gözleniyor. Kitaba göre bu durum sapmanın hangi nedenine örnektir?
- A) Rol pekişmesi
- B) Kültürel çatışma
- C) Başarılı sosyalleşme
- D) Caydırıcı yaptırımlar
- E) Olumlu sapma
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kültürel çatışma
Kitaba göre köyden kente ya da başka bir ülkeye göç eden insanlar farklı bir kültürel ortama girdikleri için toplumla bütünleşmede zorlanabilir ve çatışmalar yaşayabilir; kültürel çatışma sapma nedenlerinden biridir.
Kolay
3Kitaba göre aşağıdakilerden hangisi toplumsal sapmanın ekonomik nedenleri arasında sayılır?
- A) Başarılı sosyalleşme
- B) Sağlıklı aile yapısı
- C) Caydırıcı yaptırımlar
- D) Güçlü toplumsal kontrol
- E) İşsizlik ve adaletsiz gelir dağılımı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İşsizlik ve adaletsiz gelir dağılımı
Kitaba göre işsizlik ve adaletsiz gelir dağılımı gibi ekonomik nedenler sapma davranışına yol açabilir.
Kolay
4Bireylerin toplumun değer ve normları dışına çıkan davranışlarına ne ad verilir?
- A) Sosyalleşme
- B) Toplumsal sapma
- C) Toplumsal uyum
- D) Toplumsal kontrol
- E) Rol pekişmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Toplumsal sapma
Kitaba göre bireylerin toplumun değer ve normları dışına çıkan davranışlarına toplumsal sapma denir.
Kolay
5Aşağıdakilerden hangisi kitapta olumlu sapmaya örnek gösterilen davranışlarla aynı niteliktedir?
- A) Kumar oynamak
- B) Kamu malına zarar vererek eylem yapmak
- C) Ülkesini sömürgecilikten kurtarmak için mücadele etmek
- D) Uyuşturucu madde kullanmayı arkadaşlarına özendirmek
- E) Rüşvet almak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ülkesini sömürgecilikten kurtarmak için mücadele etmek
Olumlu sapma ideal davranış örüntüleri yönündeki sapmadır; kitapta ülkesini sömürgecilikten kurtarmak için mücadele eden liderler örnek verilir. Öteki davranışlar olumsuz sapmadır.
Kolay
6Aşağıdakilerden hangisi kitapta olumsuz sapma örnekleri arasında yer alır?
- A) Haksızlığa karşı çıkmak
- B) Sömürgeciliğe karşı mücadele etmek
- C) Bilimsel bir buluş için çalışmak
- D) Uyuşturucu madde kullanımı
- E) Eşitsizliği gidermeye çalışmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Uyuşturucu madde kullanımı
Olumsuz sapma toplumun onaylamadığı davranışlar yönündeki sapmadır; uyuşturucu kullanımı, şiddet, kumar, rüşvet ve terör kitapta olumsuz sapma örnekleridir.
Kolay
7Kitaba göre "suç" kavramı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Ceza yasalarını ihlal eden ve hukuki yaptırıma bağlanmış davranıştır.
- B) Toplumun değer ve normlarına aykırı olan, olumlu ya da olumsuz her davranıştır.
- C) Yalnızca yazısız normların ihlalidir.
- D) Olumlu sapmaların tamamını kapsar.
- E) Sapma kavramından daha geniş bir kavramdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ceza yasalarını ihlal eden ve hukuki yaptırıma bağlanmış davranıştır.
Kitaba göre suç, toplumun ortak yaşamını korumak amacıyla hukuki yaptırıma bağlanmış davranıştır; bir sapmanın suç olabilmesi için ceza yasalarını ihlal etmesi gerekir. Suç sapmadan daha dar bir kavramdır.
Kolay
8Kitaba göre savaş, göç ve ihtilal gibi hızlı değişme dönemlerinin sapma davranışlarına neden olabilmesinin gerekçesi nedir?
- A) Bu dönemlerde toplumsal değişimin tamamen durması
- B) Bu dönemlerde toplumsal kuralların eskisinden çok daha sıkı uygulanması
- C) Bu dönemlerde sosyalleşmenin daha başarılı olması
- D) Bu dönemlerde ekonomik sorunların ortadan kalkması
- E) Bu dönemlerde insanların daha fazla sorunla yüz yüze kalması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bu dönemlerde insanların daha fazla sorunla yüz yüze kalması
Kitaba göre savaş, göç ve ihtilal gibi hızlı değişme dönemlerinde insanlar daha fazla sorunla yüz yüze kaldığı için sapma davranışları görülebilir.
Orta
9Bir toplumda olağan karşılanan bir davranış başka bir toplumda kurallara aykırı sayılabiliyor. Bu durum sapma ile ilgili hangi özelliği gösterir?
- A) Sapma kavramı yalnızca suç için kullanılır.
- B) Sapma bütün toplumlarda aynı davranışlardan oluşur.
- C) Sapma davranışları yalnızca kentlerde görülür.
- D) Sapma yalnızca yazılı normların, yani yasaların ihlaliyle ortaya çıkar.
- E) Hangi davranışın sapma sayılacağı toplumdan topluma değişir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Hangi davranışın sapma sayılacağı toplumdan topluma değişir.
Kitaba göre bir davranışın normal ya da anormal sayılması o toplumda benimsenen değer ve davranış kalıplarına bağlıdır; bir toplumun sapma saydığı davranışı başka bir toplum sapma olarak görmeyebilir.
Orta
10Bir grup gencin kendi aralarında bir çete kurup düşüncelerini başkalarına zorla kabul ettirmeye çalıştığı gözleniyor. Kitaba göre bu davranış nasıl sınıflandırılır?
- A) Uyarlama
- B) Rol pekişmesi
- C) Olumlu sapma
- D) Olumsuz sapma
- E) Toplumsal uyum
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Olumsuz sapma
Kitaba göre bazı insanların kendi aralarında çete kurmaları ve düşüncelerini başkalarına zorla kabul ettirmeye çalışmaları olumsuz sapmaya örnektir.
Orta
11Bir bilim insanı, döneminin yaygın kabullerine aykırı bir görüş ileri sürdüğü için yaşadığı dönemde tepki görüyor; yıllar sonra görüşleri bilim dünyasında kabul ediliyor ve kendisi örnek bir kişi olarak anılıyor. Bu durum toplumsal sapmayla ilgili hangi yargıyı destekler?
- A) Normlara aykırı her davranış toplum için zararlıdır ve mutlaka cezalandırılmalıdır.
- B) Bilimsel görüşler hiçbir zaman toplumsal normlarla çatışmaz.
- C) Sapma davranışları toplumdan topluma değişmez, her yerde aynıdır.
- D) Olumlu sapmalar yaşandıkları dönemde hemen kabul görür.
- E) Normlara aykırı her davranış zararlı değildir; bazı sapmalar ilerlemeye öncülük eder.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Normlara aykırı her davranış zararlı değildir; bazı sapmalar ilerlemeye öncülük eder.
Kitaba göre olumlu sapma gösteren kişiler alışılagelen düşünce örüntülerini istenen yönde yükselttiği için ilerlemeye neden olur; yaşadıkları dönemde tepki gören bu kişiler sonradan örnek kişi olarak anılır.
Orta
12Bir öğrenci okulda herkesin alıştığı bir uygulamayı değiştirerek engelli arkadaşlarının da etkinliklere katılabilmesi için öneriler getiriyor. Başta bazı öğrenciler bu öneriye karşı çıksa da zamanla öneri okulda benimseniyor. Öğrencinin davranışı için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) İdeal davranış yönünde bir sapma olduğu için olumlu sapmaya örnektir.
- B) Ceza yasalarını ihlal ettiği için suç niteliğindedir.
- C) Alışılmış uygulamaya aynen uyduğu için sapma sayılmaz.
- D) Başarısız sosyalleşmenin sonucu olan bir uyumsuzluktur.
- E) Başlangıçta toplumun onaylamadığı yönde olduğu için olumsuz sapmaya örnektir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İdeal davranış yönünde bir sapma olduğu için olumlu sapmaya örnektir.
Davranış, alışılmış uygulamanın dışına çıktığı için sapmadır; ancak eşitlik gibi ideal değerler yönünde olduğu ve zamanla benimsendiği için olumlu sapmadır.
Orta
13Aşağıdaki yargılardan hangisi sapma ile suç arasındaki ilişkiyi doğru açıklar?
- A) Suç olumlu sapmanın özel bir türüdür.
- B) Her sapma bir suçtur ama her suç sapma değildir.
- C) Her suç bir sapmadır ama her sapma suç değildir.
- D) Suç ile sapma arasında hiçbir ilişki yoktur.
- E) Sapma ile suç her zaman aynı anlama gelir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Her suç bir sapmadır ama her sapma suç değildir.
Kitaba göre suç sapma kavramından daha dar ve teknik bir kavramdır; ceza yasalarını ihlal eden sapmalar suçtur. Bu yüzden her suç sapmadır ama olumlu sapmalar gibi pek çok sapma suç değildir.
Orta
14Bir ülkede rüşvet alanlara verilen cezaların uygulanmadığı ve bu nedenle rüşvetin yaygınlaştığı gözleniyor. Bu durum toplumsal sapmanın hangi nedeniyle açıklanabilir?
- A) Yaptırım ve cezaların caydırıcı olmaması
- B) Normların toplumdan topluma değişmemesi
- C) Toplumdaki kültürel yapının homojen olması
- D) Olumlu sapmaların yaygınlaşması
- E) Sosyalleşmenin başarılı biçimde gerçekleşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yaptırım ve cezaların caydırıcı olmaması
Kitaba göre toplumdaki yaptırımların ve cezaların caydırıcılık özelliğinin olmaması sapma davranışlarının nedenlerinden biridir.
Orta
15Kitaba göre olumlu sapma gösteren kişilerin davranışlarında ortak olan özellik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Başarısız sosyalleşmenin sonucu olarak ortaya çıkması
- B) Ceza yasalarını ihlal ettikleri için suç sayılması
- C) Cesaret ve kararlılık gerektirmesi, ileride kabul görecek anlayışın ilk kıvılcımı olması
- D) Toplumun hiçbir dönemde onaylamadığı ve her zaman zararlı sonuçlar doğuran davranışlar olması
- E) Yaşadıkları dönemde hiçbir tepkiyle karşılaşmamaları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Cesaret ve kararlılık gerektirmesi, ileride kabul görecek anlayışın ilk kıvılcımı olması
Kitaba göre cesaret ve kararlılık isteyen olumlu sapma davranışları, ileride toplumun kabul edeceği bir düzen, anlayış ya da davranış biçiminin ilk kıvılcımı olmuştur.
Orta
16Kitaba göre sosyalleşme ile normlara uyum arasındaki ilişki aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sosyalleşme başarılı olursa sapma davranışları artar.
- B) Sosyalleşme başarılı gerçekleşirse normlara uyum kolaylaşır.
- C) Sosyalleşme başarısız olursa normlara uyum daha da kolaylaşır.
- D) Normlara uyum yalnızca cezalarla sağlanabilir.
- E) Sosyalleşmenin normlara uyumla hiçbir ilgisi yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sosyalleşme başarılı gerçekleşirse normlara uyum kolaylaşır.
Kitaba göre sosyalleşme başarılı bir şekilde gerçekleşirse normlara uyum kolay olur; aksi durumda insanlar kurallara uymamaya ve sapma davranışlarında bulunmaya başlayabilir.
Zor
17Aşağıda bazı davranışlar verilmiştir: I. Irk ayrımcılığına karşı çıkmak II. Kamu malına zarar vermek III. Bilimsel bir yeniliği, karşı çıkılmasına rağmen savunmak IV. Evden kaçmak Bu davranışlar olumlu ve olumsuz sapma olarak nasıl sınıflandırılır?
- A) Yalnızca I olumlu, öteki üçü olumsuz sapmadır.
- B) I, II ve III olumlu, IV olumsuz sapmadır.
- C) I ve II olumlu, III ve IV olumsuz sapmadır.
- D) I ve III olumlu, II ve IV olumsuz sapmadır.
- E) II ve IV olumlu, I ve III olumsuz sapmadır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) I ve III olumlu, II ve IV olumsuz sapmadır.
Irk ayrımcılığına karşı çıkmak ve karşı çıkılmasına rağmen bilimsel bir yeniliği savunmak ideal davranış yönünde olumlu sapmadır. Kamu malına zarar vermek ve evden kaçmak kitapta toplumun onaylamadığı olumsuz sapma örnekleridir.
Zor
18Bir ilçede fabrikaların kapanmasıyla işsizlik artıyor; aynı dönemde ilçeye farklı bir kültürden çok sayıda göç geliyor ve suç oranlarında artış gözleniyor. Bu durumu toplumsal sapmanın nedenleri açısından açıklayan bir sosyolog aşağıdakilerden hangisini söyler?
- A) Ekonomik nedenler ve kültürel çatışma birlikte sapmayı artırmış olabilir.
- B) Sapma yalnızca caydırıcı cezaların fazlalığından doğmuştur.
- C) Göçün ve işsizliğin sapmayla hiçbir ilgisi bulunmamaktadır.
- D) Suç oranındaki artış olumlu sapmanın yaygınlaştığını gösterir.
- E) Sapma yalnızca bu bireylerin kişilik özelliklerinden ve ruh hâllerinden kaynaklanmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ekonomik nedenler ve kültürel çatışma birlikte sapmayı artırmış olabilir.
Kitaba göre işsizlik gibi ekonomik nedenler ve göçle gelen kültürel çatışmalar sapma davranışlarına yol açabilir. Sosyolog bu etkenleri birlikte ele alır; sapmayı tek bir bireysel nedene bağlamaz.
Zor
19Yaşadığı dönemde düşünceleri nedeniyle tepki gören ve cezalandırılan Sokrates, bugün düşünce tarihinin önemli isimlerinden biri olarak anılmaktadır. Bu örnekten hareketle aşağıdaki çıkarımlardan hangisi yapılabilir?
- A) Olumlu sapmalar yaşandıkları dönemde hemen ödüllendirilir.
- B) Toplumsal normlar hiçbir dönemde değişmez.
- C) Bir davranışın sapma olarak değerlendirilmesi zamanla değişebilir.
- D) Bir dönemde cezalandırılan her davranış sonradan olumlu kabul edilir.
- E) Cezalandırılan davranışlar hiçbir zaman toplumun ilerlemesine katkı sağlamaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bir davranışın sapma olarak değerlendirilmesi zamanla değişebilir.
Kitaba göre yaşadığı dönemde tepkiyle karşılanan, hatta ölümle cezalandırılan kişiler sonradan örnek kişi olarak anılmıştır. Sokrates örneği, bir davranışın değerlendirilmesinin zamanla değişebileceğini gösterir; ancak bu, cezalandırılan her davranışın sonradan olumlu sayılacağı anlamına gelmez.
Zor
20Bir öğretmen öğrencilerine "Toplumsal sapma her zaman suç mudur?" sorusunu soruyor. Aşağıdaki öğrenci cevaplarından hangisi kitaptaki bilgilere en uygundur?
- A) "Evet; çünkü normların dışına çıkan olumlu ya da olumsuz her davranış ceza yasalarına göre suçtur."
- B) "Evet; ancak yalnızca olumlu sapmalar suç sayılır."
- C) "Hayır; çünkü suç sapmadan daha geniş bir kavramdır."
- D) "Hayır; haksızlığa karşı çıkmak bir sapmadır ama ceza yasalarını ihlal etmediği için suç değildir."
- E) "Hayır; çünkü sapma yalnızca yazılı normların ihlalidir."
Cevabı göster
Doğru cevap: D) "Hayır; haksızlığa karşı çıkmak bir sapmadır ama ceza yasalarını ihlal etmediği için suç değildir."
Kitaba göre her sapma suç değildir; suç, ceza yasalarını ihlal eden ve hukuki yaptırıma bağlanmış davranıştır ve sapmadan daha dar bir kavramdır. Haksızlığa karşı çıkmak olumlu sapma olabilir ama suç değildir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.