11. Sınıf Tarih · Değişen Dünyada Osmanlı (1683-1789)
Lale Devri’nin Devlet ve Toplum Hayatına Etkileri
- Lale Devri
- Nevşehirli Damat İbrahim Paşa
- geçici elçilik
- Sefaretname
- matbaa
- İbrahim Müteferrika
- Tulumbacı Ocağı
- Patrona Halil İsyanı
Lale Devri'nde devlet ve toplum hayatında neler değişti?
Lale Devri, 1718 Pasarofça Antlaşması ile 1730 Patrona Halil İsyanı arasındaki, Osmanlı'nın Avrupa'yı ilk kez yakından tanıyıp bazı alanlarda örnek aldığı barış dönemidir. Sultan III. Ahmed ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde savaştan kaçınıldı ve kalem ehli denilen bürokrat sınıfı önem kazandı. Avrupa başkentlerine geçici elçiler gönderildi; Paris'e giden Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi gözlemlerini Sefaretname'de anlattı. İbrahim Müteferrika ve Said Mehmed Efendi'nin girişimiyle ilk Türk matbaası kuruldu ve basılan ilk eser Vankulu Lügati oldu. Tercüme heyetleri, kütüphaneler ve yangınlara karşı Tulumbacı Ocağı kuruldu; kâğıt, kumaş ve çini atölyeleri açıldı. Saray çevresindeki israf, ağır vergiler ve İran cephesindeki kayıplar halkta tepki doğurdu ve isyanla III. Ahmed tahttan indirildi. Lale Devri yenilikleri askerî değil, ağırlıkla kültürel ve sosyal alandadır.
Lale Devri’nin Devlet ve Toplum Hayatına Etkileri: konu anlatımı ve özeti
Lale Devri, 1718 Pasarofça Antlaşması ile 1730 Patrona Halil İsyanı arasındaki barış dönemidir. Sultan III. Ahmed ve Sadrazam Nevşehirli Damat İbrahim Paşa döneminde Osmanlı, Avrupa'yı ilk kez yakından tanımaya ve bazı alanlarda örnek almaya başladı.
- Dış politikada savaştan kaçınılıp barış korundu; askerin yönetimdeki ağırlığı azaldı, kalem ehli denilen bürokrat sınıfı önem kazandı.
- Avrupa başkentlerine geçici elçiler gönderildi. Paris'e giden Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi gözlemlerini Sefaretname'de anlattı; bu eser saraydaki yenileşme isteğine yön verdi.
- İbrahim Müteferrika ve Said Mehmed Efendi'nin girişimiyle ilk Türk matbaası kuruldu; basılan ilk eser Vankulu Lügati oldu.
- Tercüme heyetleri kuruldu, kütüphaneler açıldı; İstanbul'daki yangınlara karşı Tulumbacı Ocağı oluşturuldu.
- Kâğıt, kumaş ve çini atölyeleri açıldı; Fransız saray ve bahçelerinden etkilenen köşk ve kasırlar Haliç ve Boğaziçi kıyılarını süsledi. Lale, zarafet ve ihtişamın simgesi oldu.
- Saray çevresindeki eğlence ve israf, ağır vergiler ve İran cephesindeki kayıplar halkta tepki doğurdu; 1730 Patrona Halil İsyanı ile III. Ahmed tahttan indirildi ve dönem sona erdi.
Unutma: Lale Devri yenilikleri ağırlıkla kültürel ve sosyal alandadır; Batı'nın ilk kez örnek alındığı dönem olarak sorulur, askerî ıslahatlarla karıştırma.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Lale Devri'ni bir neden-sonuç zinciri olarak oku.
- Barış: Pasarofça'dan sonra savaştan kaçınıldı.
- Tanıma: Barış ortamında Avrupa başkentlerine elçiler gönderildi; gözlemler Sefaretname'lerle saraya ulaştı.
- Yenilik: Matbaa, tercüme heyetleri, kütüphaneler, kâğıt ve kumaş atölyeleri, Tulumbacı Ocağı kuruldu.
- Tepki: Sarayın eğlenceleri, ağır vergiler ve İran cephesindeki kayıplar halkı öfkelendirdi.
- Son: 1730 Patrona Halil İsyanı dönemi bitirdi.
Günlük hayattan: Bugünkü itfaiye teşkilatının kökleri, sık çıkan yangınlara karşı bu dönemde kurulan Tulumbacı Ocağı'na kadar uzanır.
Sık yapılan hata: Osmanlı topraklarındaki ilk matbaanın Lale Devri'nde kurulduğunu sanmak. Doğrusu: XV. yüzyılın sonundan itibaren İstanbul'daki Yahudi, Rum ve Ermeni toplulukları kendi matbaalarını kullanıyordu; Müteferrika'nınki Türkçe eser basan ilk Türk matbaasıdır.
Derinleş
Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi, Paris'te gördüklerini bir sefaretnamede anlatmıştı. Gittiğin bir şehir ya da sanal olarak gezdiğin bir müze hakkında kısa bir "sefaretname" yaz: Neleri şaşırtıcı buldun, hangilerinin kendi şehrinde de işe yarayacağını düşünüyorsun? Başka bir kültürden etkilenmek ile onu olduğu gibi taklit etmek arasındaki farkı, Lale Devri'ndeki tepkileri de hesaba katarak tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TAR.11.1.2Lale Devri’nde Osmanlı devlet ve toplum hayatında meydana gelen değişimi tarihsel bağlamı içerisinde yorumlayabilme
- a) Lale Devri’nde Osmanlı devlet ve toplum hayatında meydana gelen değişimle ilgili dönemin kaynaklarını inceler.
- c) Lale Devri’nin Osmanlı devlet ve toplum hayatında meydana getirdiği değişimi kendi ifadeleriyle açıklar.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Ahşap evlerin sık olduğu İstanbul'da bir yangın kısa sürede bütün bir mahalleyi sarabiliyordu. 1720'lerde Davud Ağa adlı bir mühtedinin el tulumbasıyla su sıkarak yangın söndürmeyi öğrettiği bir birlik kuruldu; bu birlik zamanla mahallelerde yaygınlaştı. Metinde sözü edilen teşkilat aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Humbaracı Ocağı
- B) Lağımcı Ocağı
- C) Topçu Ocağı
- D) Tulumbacı Ocağı
- E) Sürat Topçuları Ocağı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tulumbacı Ocağı
Lale Devri'nde yangınlarla mücadele için el tulumbası kullanan Tulumbacı Ocağı kurulmuştur. Humbaracı Ocağı da bu yıllarda adı geçen bir askerî ocaktır; ancak görevi yangın söndürmek değil, humbara denilen patlayıcı mermileri kullanmaktır.
Kolay
2Temsilî bir sefaretname parçası: "Paris'e vardığımızda kral bizi sarayına davet etti. Bahçelerdeki havuzları, fıskiyeleri ve düzgün ağaç dizilerini hayretle seyrettik. Gökyüzünü inceleyen rasathaneyi, ilaç yapılan bahçeleri ve dokuma atölyelerini gezdik." Bu gözlemleri kaleme alan elçi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kâtip Çelebi
- B) Ebubekir Ratıb Efendi
- C) İbrahim Müteferrika
- D) Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi
- E) Evliya Çelebi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi
1720-1721'de Paris'e giden Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi, gözlemlerini sefaretnamesinde anlatmıştır. Ebubekir Ratıb Efendi de bir sefaretname yazmıştır; fakat o III. Selim döneminde Viyana'ya gönderilmiştir.
Kolay
3Temsilî bir vakanüvis kaydı: "Padişahın damadı olan sadrazam, Kağıthane'deki kasrın yapımını bizzat izledi; Paris'e bir elçi gönderilmesini de o önerdi. 1730'da ayaklananlar, sadrazamın kendilerine teslim edilmesini istedi." Kayıtta sözü edilen sadrazam aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
- B) Köprülü Fazıl Ahmed Paşa
- C) Nevşehirli Damat İbrahim Paşa
- D) Baltacı Mehmed Paşa
- E) Çorlulu Ali Paşa
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Nevşehirli Damat İbrahim Paşa
Lale Devri'nin sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa, III. Ahmed'in damadıdır; Sadabad'ın yapımı ve Paris elçiliği onun döneminin işleridir, 1730 isyanında öldürülmüştür. Merzifonlu Kara Mustafa Paşa da "damat" unvanlı bir sadrazamdır; fakat 1683 Viyana Kuşatması'nı yönetmiştir.
Kolay
4Bir tarihçinin notundan: "Pasarofça Antlaşması'ndan 1730'daki Patrona Halil İsyanı'na kadar süren yıllarda İstanbul'da lale soğanları altın değerinde alınıp satıldı, Kağıthane'de Sadabad Kasrı yapıldı, Boğaziçi'nde bahçe eğlenceleri düzenlendi." Notta anlatılan dönem hangi padişahın saltanatına denk gelir?
- A) I. Mahmud
- B) II. Mahmud
- C) III. Selim
- D) II. Mustafa
- E) III. Ahmed
Cevabı göster
Doğru cevap: E) III. Ahmed
1718-1730 arasındaki Lale Devri, III. Ahmed'in saltanatına denk gelir; 1730 isyanıyla III. Ahmed tahttan indirilmiştir. I. Mahmud ise bu isyanın ardından tahta çıkan padişahtır.
Kolay
5Bir öğrenci Lale Devri'ni anlatan sunumunun ilk slaytına dönemin padişahı ile sadrazamının adlarını yazacak. Öğrencinin yazması gereken adlar hangileridir?
- A) IV. Mehmed – Nevşehirli Damat İbrahim Paşa
- B) III. Ahmed – Nevşehirli Damat İbrahim Paşa
- C) III. Ahmed – Baltacı Mehmed Paşa
- D) IV. Mehmed – Merzifonlu Kara Mustafa Paşa
- E) I. Mahmud – Köprülü Fazıl Ahmed Paşa
Cevabı göster
Doğru cevap: B) III. Ahmed – Nevşehirli Damat İbrahim Paşa
Lale Devri'nin padişahı III. Ahmed, sadrazamı Nevşehirli Damat İbrahim Paşa'dır. IV. Mehmed ve Merzifonlu ise 1683 Viyana Seferi dönemine aittir.
Kolay
6Bir sözlükte şu tanım yer alıyor: "Osmanlı elçilerinin görevleri hakkında bilgi vermek ve gittikleri yerlere dair izlenimlerini anlatmak için yazdıkları eser." Bu tanım hangi kavrama aittir?
- A) Vakayiname
- B) Surname
- C) Siyasetname
- D) Seyahatname
- E) Sefaretname
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sefaretname
Elçilerin görev ve izlenimlerini anlattığı eserlere sefaretname denir. Seyahatname de gezi anlatır ama resmî bir elçilik görevine bağlı değildir.
Kolay
7Osmanlı tarihinde 1718 Pasarofça Antlaşması ile 1730'daki bir isyan arasındaki döneme Lale Devri adı verilir. Bu dönemi sona erdiren isyan hangisidir?
- A) Kabakçı Mustafa İsyanı
- B) Tököli İmre Ayaklanması
- C) Edirne Vakası
- D) Celali İsyanları
- E) Patrona Halil İsyanı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Patrona Halil İsyanı
Lale Devri 1730'da Patrona Halil İsyanı ile III. Ahmed'in tahttan indirilmesiyle sona ermiştir. Celali isyanları ise daha önceki yüzyılda Anadolu'da görülen ayaklanmalardır.
Kolay
8Bir öğretmen şu açıklamayı yapıyor: "Bu dönem ne kendi zamanında ne de hemen sonrasında bu adla anıldı. Yahya Kemal ve Ahmet Refik gibi yazarlar, XX. yüzyıl başlarında döneme bu adı verdiler." Öğretmenin açıklamasından hangisi çıkarılabilir?
- A) Dönemin adının bir isyanın liderinden alındığı
- B) Lale Devri'nin XX. yüzyılda yaşandığı
- C) Lale Devri adının sonradan verilmiş bir adlandırma olduğu
- D) Lale Devri adını III. Ahmed'in koyduğu
- E) Dönemin adının bir antlaşmadan geldiği
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Lale Devri adının sonradan verilmiş bir adlandırma olduğu
Açıklama, adlandırmanın dönemin kendisinde değil XX. yüzyıl başlarında yapıldığını belirtir. Dönem 1718-1730 arasında yaşanmıştır, XX. yüzyılda değil.
Kolay
9İlk Türk matbaasında basılan ilk eser aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Paris Sefaretnamesi
- B) Kâtip Çelebi'nin Cihannüma'sı
- C) Vankulu Lügati
- D) Surname-i Hümayun
- E) Divan-ı Hümayun Defteri
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Vankulu Lügati
İbrahim Müteferrika ve Said Mehmed Efendi'nin kurduğu matbaada basılan ilk eser Vankulu Lügati'dir. Paris Sefaretnamesi ise elçinin sunduğu bir rapordur.
Kolay
10Lale Devri'nde askerin yönetimdeki ağırlığı azalırken bürokratlardan oluşan bir sınıf önem kazandı. Bu sınıfa verilen ad hangisidir?
- A) Mültezim
- B) Kalem ehli
- C) Seyfiye
- D) Ulema
- E) Tımarlı sipahi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kalem ehli
Lale Devri'nde önem kazanan bürokrat sınıfı kalem ehli olarak adlandırılır. Seyfiye ise askerî sınıftır ve bu dönemde etkisi azaltılmıştır.
Kolay
11Lale Devri'nde lale yalnızca bahçeleri süsleyen bir bitki olmaktan çıktı. Aynı dönemde Hollanda'da lale soğanlarının aşırı değer kazandığı bir süreç yaşandı. Bu bilgilere göre lale Lale Devri'nde neyin simgesi hâline gelmiştir?
- A) Ticari yasakların
- B) Zarafet ve ihtişamın
- C) Dinî bağlılığın
- D) Köylü yaşamının
- E) Askerî zaferin
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Zarafet ve ihtişamın
Lale, III. Ahmed döneminde zarafet ve ihtişamın simgesi olmuştur. Askerî zaferle ilgisi yoktur; dönem savaştan kaçınılan bir barış dönemidir.
Kolay
12Aşağıdakilerden hangisi Lale Devri'nde yapılan yeniliklerden biri değildir?
- A) Avrupa başkentlerine geçici elçiler gönderilmesi
- B) Tulumbacı Ocağı'nın kurulması
- C) Avrupa başkentlerinde sürekli elçilikler açılması
- D) Tercüme heyetlerinin oluşturulması
- E) Kâğıt, kumaş ve çini atölyelerinin açılması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Avrupa başkentlerinde sürekli elçilikler açılması
Lale Devri'nde Avrupa'ya yalnızca geçici elçiler gönderilmiştir; sürekli elçilik bu dönemin yeniliği değildir. Geçici elçiler ise dönemin önemli diplomatik yeniliğidir.
Kolay
13Bir öğrenci Lale Devri'nde Avrupa'ya geçici elçi gönderilen yerleri araştırıyor. Aşağıdakilerden hangisi bu araştırmanın amacına en uygun kaynaktır?
- A) Celali isyanlarına ait mahkeme kayıtları
- B) Kahlenberg Muharebesi'ni gösteren tablo
- C) Elçilerin yazdığı sefaretnameler
- D) Köprülüler dönemine ait sefer defterleri
- E) Karlofça Antlaşması'nın metni
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Elçilerin yazdığı sefaretnameler
Elçilerin gittikleri yerler ve izlenimleri en doğrudan sefaretnamelerde yer alır. Karlofça metni Lale Devri'nden önceye ait bir antlaşmadır.
Kolay
141720 yılında Osmanlı yönetimi, Avrupalılarla diplomatik temas kurmak amacıyla bir devlet adamını Paris'e geçici elçi olarak gönderdi. Bu kişi Yeniçeri Ocağının 28. bölüğüne mensup olduğu için bir lakapla anıldı. Sözü edilen elçi kimdir?
- A) Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi
- B) Said Mehmed Efendi
- C) Nevşehirli Damat İbrahim Paşa
- D) Patrona Halil
- E) İbrahim Müteferrika
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi
1720'de Paris'e gönderilen ve lakabı 28. bölükten gelen elçi Yirmisekiz Çelebi Mehmed Efendi'dir. Said Mehmed Efendi onun oğludur ve matbaanın kuruluşunda rol almıştır.
Kolay
15Lale Devri'nde Kağıthane'de inşa edilen Sadâbâd Kasrı, Fransa'daki bir sarayın resimlerinden esinlenilerek yapıldı. Bu bilgi Lale Devri'nin hangi özelliğini gösterir?
- A) Osmanlı mimarisinin Avrupa'yı etkilediğini
- B) Avrupalı mimarların İstanbul'a yerleştiğini
- C) Mimaride Avrupa'nın örnek alınmaya başlandığını
- D) Askerî alanda Avrupa'nın taklit edildiğini
- E) Saray yapımının tamamen durdurulduğunu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mimaride Avrupa'nın örnek alınmaya başlandığını
Sadâbâd'ın Fontainebleau Sarayı resimlerinden esinlenmesi mimaride Batı'nın örnek alındığını gösterir. Bilgi askerî alanla değil mimariyle ilgilidir.
Kolay
16İstanbul'da ahşap evler arasında çıkan yangınlarla daha etkili mücadele etmek için Lale Devri'nde bir birlik kuruldu. Bu birlik hangisidir?
- A) Tulumbacı Ocağı
- B) Humbaracı Ocağı
- C) Yeniçeri Ocağı
- D) Kalem Ehli
- E) Tercüme Heyeti
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tulumbacı Ocağı
Yangınlarla mücadele için kurulan birlik Tulumbacı Ocağı'dır. Humbaracı Ocağı ise ateşli silahlarla ilgili askerî bir birliktir.
Kolay
17Bir tarih kitabında şu cümle yer alıyor: "Bazı kaynaklara göre Çelebi Mehmed Efendi, Yeniçeri Ocağının 28. bölüğüne mensup olduğundan dolayı 'Yirmisekiz' lakabıyla anılmıştır." Cümledeki "bazı kaynaklara göre" ifadesi, lakabın kökenine ilişkin bilgi hakkında aşağıdakilerden hangisini gösterir?
- A) Bilginin elçinin kendi yazdığı eserde açıkça yer aldığını
- B) Bilginin bütün kaynaklarca doğrulanmış, kesin bir bilgi olmadığını
- C) Lakabın elçiye Paris'te Fransızlar tarafından verildiğini
- D) Elçinin Yeniçeri Ocağıyla hiçbir bağının bulunmadığını
- E) Lakabın elçilik görevinden sonra kullanılmaya başlandığını
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bilginin bütün kaynaklarca doğrulanmış, kesin bir bilgi olmadığını
Tarih yazımında "bazı kaynaklara göre" ifadesi, bilginin her kaynakta yer almadığını ya da kesin olarak doğrulanmadığını belirtmek için kullanılır. Bu ifade lakabın kökeni konusunda temkinli olunması gerektiğini gösterir. Cümlede bilginin elçinin kendi eserinde geçtiği, lakabın Fransızlarca verildiği ya da ne zaman kullanılmaya başlandığı söylenmez. İfade, elçinin ocakla bağı olmadığını da göstermez; yalnız bu bağın kesin olmadığını belirtir.
Kolay
18Lale, Osmanlı kültüründe özellikle XVI-XVIII. yüzyıllar arasında hem süs bitkisi hem de süsleme motifi olarak pek çok alanda kullanılmıştır. XVIII. yüzyıl başında tahta çıkan III. Ahmed'in döneminde ise İstanbul'da lale sevgisi ve merakı zirveye ulaşmıştır. Bu bilgileri okuyan bir öğrenci "Osmanlı'da laleye ilgi III. Ahmed Dönemi'nde ortaya çıkmıştır." diyor. Öğrencinin gözden kaçırdığı nokta aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Lalenin bu dönemde bitki olarak yetiştirilmeyip yalnız motif olarak kullanıldığı
- B) İlginin III. Ahmed Dönemi'nde değil, bu dönem bittikten sonra ortaya çıktığı
- C) Lale merakının bu dönemde İstanbul'da değil, yalnız taşrada görüldüğü
- D) İlginin önceki yüzyıllarda da var olduğu, bu dönemde en yüksek düzeyine çıktığı
- E) İlginin XVI. yüzyılda sona erdiği, bu dönemde lalenin yalnız anıldığı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İlginin önceki yüzyıllarda da var olduğu, bu dönemde en yüksek düzeyine çıktığı
Metne göre lale XVI. yüzyıldan beri Osmanlı kültüründe sevilen bir bitki ve motiftir; III. Ahmed Dönemi'nde ortaya çıkan şey ilginin kendisi değil, ilginin zirveye ulaşmasıdır. Lale bu dönemde hem bahçelerde yetiştirilmiş hem motif olarak kullanılmıştır. İlgi dönemden sonra başlamamış, İstanbul'da zirveye ulaşmıştır; XVI. yüzyılda sona erdiği de söylenemez, çünkü XVIII. yüzyılda en yüksek düzeyine çıkmıştır.
Orta
19Temsilî bir gezgin notu (1725): "Kağıthane deresinin iki yanına mermer setler çekilmiş, ortasına havuzlar ve çağlayanlar yapılmış. Kasrın bahçesi, elçinin Paris'ten getirdiği saray bahçesi planlarına benzetilmiş; akşamüstü kıyıda halk da gezintiye çıkıyor." Notta anlatılan durum aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Merkezî otoritenin taşrada güçlendirilmesine
- B) Osmanlı mimarisinin Avrupa'ya yayılmasına
- C) Batılı savaş tekniklerinin orduda benimsenmesine
- D) Medrese eğitiminin yeniden düzenlenmesine
- E) Batı'nın mimari ve gündelik yaşamda örnek alınmasına
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Batı'nın mimari ve gündelik yaşamda örnek alınmasına
Sadabad'ın Fransız saray bahçelerine benzetilmesi ve kıyı gezintileri, Lale Devri'nde Batı'nın mimaride ve gündelik yaşamda örnek alındığını gösterir. Etki Avrupa'dan Osmanlı'ya doğrudur; Osmanlı mimarisinin Avrupa'ya yayıldığı yargısı yönü ters kurar.
Orta
201727'de İstanbul'da kurulan ilk Türk matbaasında 1729'da basılan ilk eser iki ciltlik bir sözlüktü; bunu tarih, coğrafya ve dil bilgisi kitapları izledi. Aynı yıllarda tercüme heyetleri kuruldu, şehirde yeni kütüphaneler açıldı. Bu gelişmeler birlikte değerlendirildiğinde aşağıdakilerden hangisinin amaçlandığı söylenebilir?
- A) Dış ticarette gümrük gelirlerinin artırılması
- B) Taşradaki âyanların yetkilerinin sınırlandırılması
- C) Ordunun yeni silahlarla donatılması
- D) Dinî eğitimin tamamen kaldırılması
- E) Bilginin çoğaltılması ve yaygınlaştırılması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bilginin çoğaltılması ve yaygınlaştırılması
Matbaa, tercüme ve kütüphane çalışmaları ortak olarak bilginin çoğaltılmasını ve daha çok kişiye ulaşmasını hedefler. Basılan kitaplar arasında coğrafya ve harita kitapları olsa da bu adımların amacı ordunun silahlanması değildir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.