11. Sınıf Tarih · Değişen Dünyada Osmanlı (1683-1789)
Sanayi Devrimi’nin Meydana Getirdiği Siyasi, Sosyal ve Ekonomik Değişim
- sanayileşme
- Sanayi Devrimi
- buhar makinesi
- fabrika
- sermaye
- sömürgecilik
- işçi sınıfı
- kentleşme
Sanayi Devrimi hangi siyasi, sosyal ve ekonomik değişimleri getirdi?
Sanayi Devrimi, XVIII. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere'de başlayan ve üretimde insan ile hayvan gücünün yerini makine gücünün aldığı dönüşümdür. İngiltere'de başlamasında sömürgelerden gelen sermaye ve ham madde, geniş pazarlar, kömür ve demir yatakları ile şehirlere akan iş gücü etkili oldu. John Kay'in uçan mekiği ve Richard Arkwright'ın su çerçevesi dokumayı hızlandırdı; James Watt'ın geliştirdiği buhar makinesi fabrikalarda kullanıldı. 1830'da Liverpool-Manchester demir yolu hizmete girdi. Ekonomide seri üretim arttı, ham madde ve pazar arayışı sömürgeciliği hızlandırdı. Toplumda hızlı kentleşme, işçi sınıfı ile burjuvazinin güçlenmesi, uzun çalışma saatleri ve çocuk işçiliği görüldü. Siyasette sanayileşen devletler güçlendi; Osmanlı gibi tarım toplumları Avrupa mallarının açık pazarı hâline geldi. Rönesans ve Coğrafi Keşifler Sanayi Devrimi'nin doğrudan nedeni değil, zemin hazırlayan gelişmeleridir.
Sanayi Devrimi’nin Meydana Getirdiği Siyasi, Sosyal ve Ekonomik Değişim: konu anlatımı ve özeti
Sanayi Devrimi, XVIII. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere'de başlayan ve üretimde insan ile hayvan gücünün yerini makine gücünün almasıdır. Bu dönüşüm siyaseti, toplumu ve ekonomiyi kökten değiştirdi.
- İngiltere'de başlamasının nedenleri: sömürgelerden gelen sermaye ve ham madde, geniş pazarlar, kömür ve demir yatakları, tarımdaki verim artışı sayesinde şehirlere akan iş gücü, loncaların zayıflığı ve girişimciliği destekleyen ortam.
- Dokumada makineleşme: Uçan mekik, Spinning Jenny (1765), su çerçevesi (1768) ve mule (1779) iplik eğirmeyi hızlandırdı; fabrikalar çoğaldı.
- Enerji ve demir: Kok kömürü demir üretimini artırdı; James Watt'ın geliştirdiği buhar makinesi fabrikalarda kullanıldı.
- Ulaşım: Kanallar açıldı, buharlı lokomotif geliştirildi ve 1830'da Liverpool-Manchester demir yolu hizmete girdi.
- Ekonomik sonuçlar: Seri üretim arttı; ham madde ve pazar arayışı sömürgeciliği hızlandırdı, sermaye birikimi bankacılığı geliştirdi, el tezgâhları geriledi.
- Sosyal sonuçlar: Hızlı kentleşme, işçi sınıfı ile burjuvazinin güçlenmesi, uzun çalışma saatleri, çocuk işçiliği ve kötü konut koşulları ortaya çıktı; bu sorunlar işçi hakları ve sosyalizm gibi yeni düşüncelere zemin hazırladı.
- Siyasi sonuçlar: Sanayileşen devletler güçlendi, sömürge rekabeti büyüdü; Osmanlı gibi tarım toplumları Avrupa mallarının açık pazarı hâline geldi.
Unutma: Sanayi Devrimi'nin İngiltere'de başlamasının temel nedeni sermaye birikimi ile ham madde ve pazar olanağıdır; Rönesans ya da Coğrafi Keşifler doğrudan sonucu değil, zemin hazırlayan gelişmelerdir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Sanayi Devrimi'ni bir domino dizisi gibi düşün: İlk taş devrilince diğerleri de sırayla devrilir.
- Makine: İplik eğirme ve dokuma makineleri, sonra buhar gücü üretimi hızlandırdı.
- Fabrika: Üretim evlerden ve atölyelerden büyük fabrikalara taşındı.
- Kentleşme: İş bulmak için köylerden şehirlere göç başladı.
- Sorunlar: Uzun çalışma saatleri, çocuk işçiliği, kötü konutlar ortaya çıktı.
- Yeni arayışlar: Ham madde ve pazar ihtiyacı sömürgeciliği hızlandırdı; işçi hakları talepleri güçlendi.
Günlük hayattan: Bir gömleği elle dikmek günler alırken fabrikada dakikalar içinde üretilir; bu yüzden giysiler ucuzladı ve herkesin ulaşabileceği hâle geldi.
Sık yapılan hata: Buhar makinesini James Watt'ın icat ettiğini sanmak. Doğrusu: Kullanılan ilk buhar makineleri daha önce yapılmıştı; Watt, makineyi çok daha verimli hâle getirerek fabrikalarda yaygınlaşmasını sağladı.
Derinleş
Sanayi Devrimi'nde makineler birçok el zanaatını ortadan kaldırırken yeni meslekler de doğurdu. Bugün otomasyon ve yapay zekâ benzer bir dönüşüm yaratıyor. Ailende ya da çevrende işi teknolojiyle değişmiş birkaç kişiyle konuş ve iki dönemi karşılaştıran bir tablo hazırla. Bu değişimin bedelini kimler ödüyor, kimler kazançlı çıkıyor? Toplumun bu geçişi daha adil yaşaması için neler yapılabilir, tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TAR.11.1.4Sanayi Devrimi’nin meydana getirdiği siyasi, sosyal ve ekonomik değişimi neden ve sonuçlarıyla birlikte yorumlayabilme
- a) Sanayi Devrimi’nin siyasi, sosyal ve ekonomik alanlarda meydana getirdiği değişimin nedenlerini belirler.
- b) Sanayi Devrimi’nin siyasi, sosyal ve ekonomik alanlarda meydana getirdiği değişimin sonuçlarını belirler.
- c) Sanayi Devrimi’nin meydana getirdiği siyasi, sosyal ve ekonomik değişimin olumlu ve olumsuz sonuçlarını sorgular.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir öğrencinin hazırladığı ulaşım kronolojisi: 1825 – Kömür taşımak için açılan ilk halka açık buharlı demir yolu hizmete girdi. 1830 – İngiltere'nin büyük bir liman şehri ile en önemli pamuklu sanayi merkezini bağlayan, yolcu ve yükü düzenli seferlerle yalnızca buharlı lokomotiflerle taşıyan ilk hat açıldı. Kronolojide 1830'da açıldığı belirtilen hat aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Liverpool–Manchester
- B) Stockton–Darlington
- C) Londra–Birmingham
- D) Berlin–Potsdam
- E) Paris–Lyon
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Liverpool–Manchester
Liman şehri Liverpool ile pamuklu sanayinin merkezi Manchester'ı bağlayan hat 1830'da açılmıştır. Stockton–Darlington hattı daha önce, 1825'te açılmıştır; kronolojideki ilk satıra aittir.
Kolay
2Bir müze rehberi şöyle anlatıyor: "1733'te geliştirilen uçan mekik dokumacıların hızını artırınca iplik yetmemeye başladı. 1760'larda tek tekerlekle aynı anda birçok iği döndüren Spinning Jenny, ardından su gücüyle çalışan iplik makineleri geliştirildi." Rehberin anlattığı buluşlar İngiltere'de öncelikle hangi alanda fabrika üretimine geçişi hızlandırmıştır?
- A) Pamuklu dokuma
- B) Tahıl tarımı
- C) Kömür madenciliği
- D) Gemi yapımı
- E) Kitap basımı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Pamuklu dokuma
Uçan mekik, Spinning Jenny ve su gücüyle çalışan iplik makineleri dokuma sektörünü, özellikle pamuklu kumaş üretimini makineleştirmiştir. Kömür madenciliği de Sanayi Devrimi'nin önemli bir alanıdır; ancak rehberin saydığı buluşlar iplik ve kumaş üretimine yöneliktir.
Kolay
3XVIII. yüzyılın başında İngiltere'de ormanlar azaldıkça demir eritmede kullanılan odun kömürü pahalanıyordu. 1709'da Coalbrookdale'deki bir dökümcü, taş kömürünü havasız ortamda ısıtarak elde ettiği yakıtla demiri ucuza eritmeyi başardı. Metinde sözü edilen ve demir üretiminin artmasını sağlayan yakıt aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kok kömürü
- B) Odun kömürü
- C) Petrol
- D) Doğal gaz
- E) Turba
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kok kömürü
Taş kömürünün havasız ortamda ısıtılmasıyla kok kömürü elde edilir; Abraham Darby'nin kok kömürü kullanması demir üretimini ucuzlatmıştır. Odun kömürü ise metinde pahalandığı söylenen, yerine yeni yakıt aranan eski yakıttır.
Kolay
4Temsilî bir patent başvurusu özeti (1769): "Glasgow'da alet yapımcısı olan başvuru sahibi, Newcomen makinesinde buharın aynı silindir içinde soğutulması yüzünden yakıtın boşa harcandığını fark etmiştir. Buharı ayrı bir haznede yoğuşturan düzenekle makine çok daha az kömür yakmaktadır." Bu başvuruyu yapan ve buhar makinesini fabrikalarda kullanılabilir hâle getiren mucit aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Thomas Newcomen
- B) Richard Arkwright
- C) John Kay
- D) James Watt
- E) George Stephenson
Cevabı göster
Doğru cevap: D) James Watt
Ayrı yoğuşturucuyla buhar makinesinin verimini artıran ve 1769'da patent alan mucit James Watt'tır. Newcomen buhar makinesini daha önce geliştirmiştir; ancak metinde onun makinesinin kusuru düzeltilmektedir, yani başvuru sahibi Newcomen olamaz.
Kolay
5Aşağıdakilerden hangisi Sanayi Devrimi'nin ekonomik sonuçlarından biridir?
- A) Seri üretimin artması
- B) Tarımın tek üretim alanı olması
- C) Loncaların güçlenmesi
- D) El tezgâhlarının yaygınlaşması
- E) Ticaretin durması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Seri üretimin artması
Makineleşme seri üretimi artırmıştır. El tezgâhları ise bu süreçte gerilemiş, yaygınlaşmamıştır.
Kolay
6Bir zaman çizelgesinde şu kayıt yer alıyor: "Newcomen'ın buhar makinesini geliştirerek daha verimli çalışan bir model yaptı; bu makine 1775'te seri olarak üretilmeye başlandı." Kayıtta sözü edilen mucit kimdir?
- A) James Watt
- B) Eli Whitney
- C) John Kay
- D) Abraham Darby
- E) Richard Trevithick
Cevabı göster
Doğru cevap: A) James Watt
Newcomen'ın makinesini geliştiren ve verimli buhar makinesini yapan James Watt'tır. John Kay ise uçan mekiği icat etmiştir.
Kolay
7Abraham Darby kömürden ürettiği bir yakıtla daha fazla ısı elde edildiğini keşfetti ve demir üretimindeki verimi artırdı. Darby'nin kullandığı yakıt hangisidir?
- A) Petrol
- B) Kok kömürü
- C) Saman
- D) Odun
- E) Doğal gaz
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kok kömürü
Darby kömürden elde ettiği kok kömürüyle demir üretimini artırmıştır. Petrol ve doğal gaz bu dönemde demir üretiminde kullanılan yakıtlar değildir.
Kolay
81712'de Thomas Newcomen buhar makinesini hangi amaçla icat etmiştir?
- A) Gemileri pervaneyle yürütmek
- B) Ham pamuğu tohumlarından ayıklamak
- C) Kumaşları daha hızlı dokumak
- D) Kömür madenlerindeki suyu yukarı pompalamak
- E) Evleri aydınlatmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kömür madenlerindeki suyu yukarı pompalamak
Newcomen'ın buhar makinesi madenlerdeki suyu pompalamak için yapılmıştır. Ham pamuğu ayıklayan makine ise Eli Whitney'nin çırçırıdır.
Kolay
9Sanayi Devrimi'yle birlikte köylerden şehirlere yoğun göç yaşandı ve şehirlerin nüfusu hızla arttı. Bu süreci ifade eden kavram hangisidir?
- A) Loncalaşma
- B) Göçebeleşme
- C) Kentleşme
- D) Sömürgecilik
- E) Feodalleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kentleşme
Şehirlerin nüfusunun artması ve büyümesi kentleşmedir. Sömürgecilik denizaşırı toprakların ele geçirilmesiyle ilgilidir.
Kolay
10Bir kavram bulmacasındaki ipucu: "Ticaret ve sanayi sayesinde zenginleşerek üretim araçlarını kontrol etmeye başlayan kentli sınıf." Bu ipucunun cevabı hangisidir?
- A) İşçi sınıfı
- B) Burjuvazi
- C) Aristokrasi
- D) Ruhban sınıfı
- E) Köylü sınıfı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Burjuvazi
Ticaret ve sanayiyle zenginleşen, üretim araçlarını kontrol eden kentli sınıf burjuvazidir. Aristokrasi toprak sahibi soylu sınıftır.
Kolay
11Bir öğrenci kavram kartı hazırlıyor: "Üretim araçlarına sahip olmayan, emeğini ücret karşılığında satan kişi." Bu tanım hangi kavrama aittir?
- A) Burjuva
- B) İşçi
- C) Aristokrat
- D) Girişimci
- E) Tüccar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İşçi
Emeğini ücret karşılığında satan ve üretim araçlarına sahip olmayan kişi işçidir. Burjuva ise üretim araçlarını kontrol eden kentli sınıftır.
Kolay
12Bir ansiklopedi maddesi: "XVIII. yüzyılın ikinci yarısında bir ülkede başlayan bu süreçte üretimde insan ve hayvan gücünün yerini makine gücü aldı." Sözü edilen süreç ilk olarak hangi ülkede başlamıştır?
- A) Osmanlı Devleti
- B) Fransa
- C) Rusya
- D) Portekiz
- E) İngiltere
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İngiltere
Sanayi Devrimi XVIII. yüzyılın ikinci yarısında İngiltere'de başlamıştır. Osmanlı Devleti bu süreçte Avrupa mallarının pazarı hâline gelmiştir.
Kolay
13Sanayi Devrimi'nden sonra Osmanlı Devleti gibi tarım ağırlıklı toplumların durumu için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Sanayileşmeyi ilk başlatan ülkeler oldular
- B) Avrupa ile ticaretlerini tamamen kestiler
- C) Avrupa'da üretilen malların açık pazarı hâline geldiler
- D) Avrupa'ya en çok fabrika ürünü satan ülkeler oldular
- E) Sömürge rekabetinde öne geçtiler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Avrupa'da üretilen malların açık pazarı hâline geldiler
Tarım toplumları sanayileşen Avrupa'nın ucuz mallarının pazarı olmuştur. Sanayileşmeyi ilk başlatan ülke ise İngiltere'dir.
Kolay
14Aşağıdaki icatlardan hangisi Sanayi Devrimi'nde dokuma ve iplik üretimindeki makineleşmeye örnektir?
- A) Kok kömürü
- B) Telefon
- C) Kömür gazıyla aydınlatma
- D) Spinning Jenny
- E) Buharlı lokomotif
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Spinning Jenny
Spinning Jenny iplik eğirmeyi hızlandıran bir dokuma makinesidir. Kok kömürü demir üretimiyle, lokomotif ise ulaşımla ilgilidir.
Kolay
15Sanayi Devrimi'nin sosyal sonuçları arasında aşağıdakilerden hangisi yer almaz?
- A) Uzun çalışma saatlerinin ortaya çıkması
- B) İşçi sınıfının güçlenmesi
- C) Çocuk işçiliğinin tamamen sona ermesi
- D) Burjuvazinin güçlenmesi
- E) Kötü konut koşullarının yaşanması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çocuk işçiliğinin tamamen sona ermesi
Sanayi Devrimi döneminde çocuk işçiliği bir sorun olarak ortaya çıkmıştır; sona ermemiştir. Uzun çalışma saatleri ve kötü konut koşulları dönemin sorunlarıdır.
Kolay
161830 yılında İngiltere'de iki şehri birbirine bağlayan ilk demir yolu hattı hizmete girdi. Bu iki şehir hangileridir?
- A) Glasgow ve Sheffield
- B) Lizbon ve Madrid
- C) Liverpool ve Manchester
- D) Londra ve Leeds
- E) Londra ve Paris
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Liverpool ve Manchester
1830'da hizmete giren demir yolu Liverpool ile Manchester'ı bağlamıştır. Londra ile Paris arasında bu dönemde demir yolu bağlantısı yoktur.
Kolay
17Sanayi Devrimi sürecindeki yenilikler arasında, Atlas Okyanusu'nun iki yakasını birbirine bağlayan ilk transatlantik telgraf kablolarının döşenmesi ve Alexander Graham Bell'in ilk telefonun patentini alması da yer alır. Bu iki yeniliğin ortak sonucu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Uzak yerler arasında haberleşmenin hızlanması
- B) Fabrikalarda kullanılan enerji kaynağının değişmesi
- C) Dokuma üretiminde makineleşmenin başlaması
- D) Demir ve çelik üretiminde verimin artması
- E) Tarımda çalışan nüfusun şehirlere göç etmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Uzak yerler arasında haberleşmenin hızlanması
Telgraf ve telefon birer haberleşme aracıdır; okyanus altından döşenen telgraf kabloları ve telefon, birbirinden uzak yerler arasında haberin çok daha kısa sürede iletilmesini sağlamıştır. Enerji kaynağındaki değişim buhar makinesiyle, dokumadaki makineleşme uçan mekik ve iplik makineleriyle, demir-çelik üretimindeki artış kok kömürü ve yeni çelik üretim yöntemleriyle ilgilidir. Şehirlere göç ise tarımdaki değişimin ve fabrikaların sonucudur.
Kolay
18XVIII. yüzyılın sonlarında İngiltere'de yaşayan bir girişimci, kendi birikimiyle bir iplik fabrikası kuruyor; binayı ve makineleri satın alıyor, işçilere ücret ödüyor ve ürettiği ipliği kâr elde etmek amacıyla satıyor. Bu örnekteki üretim düzeni aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?
- A) Hümanizm
- B) Sömürgecilik
- C) Kapitalizm
- D) Aristokrasi
- E) Reform
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kapitalizm
Üretim faaliyetlerinin özel teşebbüs tarafından kâr amacıyla yapıldığı ekonomik sisteme kapitalizm denir; örnekteki girişimci üretim araçlarının sahibidir ve kâr için üretmektedir. Hümanizm insanı ve aklı merkeze alan düşünce akımıdır. Sömürgecilik denizaşırı toprakların işgal edilip kaynaklarının ele geçirilmesidir. Aristokrasi toprak sahibi, ayrıcalıklı soylu sınıftır. Reform ise XVI. yüzyılda Katolik Kilisesine tepki olarak başlayan dinî harekettir.
Orta
19Temsilî bir el dokumacısının dilekçesi (1820'ler): "Eskiden bir top kumaşı bir haftada dokur, ailemi geçindirirdim. Şimdi kasabadaki buharlı tezgâhlar aynı kumaşı benim emeğimin yarı fiyatına satıyor; ustalar dükkânlarını kapatıyor." Dilekçede anlatılan durum Sanayi Devrimi'nin hangi sonucunu yansıtır?
- A) Fabrikaların el tezgâhlarına iş vererek onları güçlendirmesi
- B) El emeğine dayalı küçük üretimin seri üretim karşısında gerilemesi
- C) Devletin el tezgâhlarını koruma altına alması
- D) El ürünlerine talebin artarak fiyatlarının yükselmesi
- E) Buharlı tezgâhların kısa sürede yasaklanması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) El emeğine dayalı küçük üretimin seri üretim karşısında gerilemesi
Makineyle seri ve ucuz üretim, aynı malı el emeğiyle üreten ustaların rekabet gücünü yok ederek küçük üretimi geriletmiştir. Devletin koruma sağladığı yargısı dilekçeyle çelişir; dilekçe tam da korunmadığını hisseden bir ustanın şikâyetidir.
Orta
20Bir öğrencinin bulduğu nüfus tablosu (yaklaşık değerler): Şehir | 1801 | 1851 Manchester | 75 bin | 300 bin Leeds | 55 bin | 170 bin Aynı dönemde İngiltere'de ortak kullanılan köy arazileri çitlerle çevrilip özel mülke dönüştürülmüştü. Tablodaki nüfus artışının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kırsal kesimde tarım arazilerinin artmasıyla köylerin kalabalıklaşması
- B) Şehirlerdeki fabrikalarda çalışma saatlerinin kısalması
- C) Salgın hastalıkların şehirlerde hiç görülmemesi
- D) Şehir halkının kırsal kesime göç etmeye başlaması
- E) Kırdan kopan nüfusun fabrikalarda iş bulma umuduyla şehirlere gelmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kırdan kopan nüfusun fabrikalarda iş bulma umuduyla şehirlere gelmesi
Fabrikaların iş imkânı sunması ve çitleme nedeniyle topraksız kalan köylüler, sanayi şehirlerinin nüfusunu birkaç kat artırmıştır. Çalışma saatlerinin kısaldığı yargısı yanlıştır; dönemin fabrikalarında günde 12-14 saat çalışılıyordu.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.