11. Sınıf Tarih · Dönüşüm Sürecinde Osmanlı (1789-1908)
1789-1908 Yılları Arasında Osmanlı Devleti’nde Bilim, Sanat ve Teknoloji Alanlarında Meydana Gelen Gelişmeler
- hendesehane
- Mühendishane-i Bahri-i Hümayun
- Mühendishane-i Berri-i Hümayun
- Darülfünun
- Rasathane-i Âmire
- telgraf
- karantina
- meşrutiyet
1789-1908 arasında Osmanlı'da bilim ve teknolojide neler gelişti?
1789-1908 arasında Osmanlı'da bilim, sanat ve teknolojideki yenileşme önce askerî ihtiyaçlardan doğdu, zamanla sivil hayata ve halk sağlığına yayıldı. Humbaracı Ahmed Paşa'nın 1734'te açtığı hendesehane, mühendislik okullarının ilk örneğidir. 1770 Çeşme Baskını'ndan sonra 1773'te açılan okul Mühendishane-i Bahri-i Hümayun'a dönüştü; 1795'te kara mühendisi yetiştiren Mühendishane-i Berri-i Hümayun kuruldu. Tıpta askerî ve sivil tıp mektepleri açıldı, salgınlara karşı karantina ve aşı uygulamaları başlatıldı. Tanzimat'la ilk sivil üniversite Darülfünun kuruldu ve 1868'de Rasathane-i Âmire açıldı; Derviş Paşa'nın fizik dersleri deneylerle halka ulaştı. Telgraf hatları, demir yolları ve buharlı vapurlar haberleşmeyi ve ulaşımı hızlandırdı. Sanatta Batı tarzı resim ve fotoğraf yaygınlaştı, Osman Hamdi Bey gibi sanatçılar yetişti. İlk modern okullar sivil değil, askerî ihtiyaçla açılan mühendislik ve tıp okullarıdır.
1789-1908 Yılları Arasında Osmanlı Devleti’nde Bilim, Sanat ve Teknoloji Alanlarında Meydana Gelen Gelişmeler: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, XVIII. yüzyıl sonundan II. Meşrutiyet'e kadar Osmanlı'da bilim, eğitim, sanat ve teknoloji alanındaki yenileşmeyi anlatıyor. Bu çabalar önce askerî ihtiyaçlardan doğdu, zamanla sivil hayata ve halk sağlığına yayıldı.
- I. Mahmud döneminde Humbaracı Ahmed Paşa'nın açtığı hendesehane (1734), sonraki mühendislik okullarının ilk örneğidir.
- 1770 Çeşme Baskını'ndan sonra deniz subayı ve mühendis yetiştirmek için 1773'te açılan okul Mühendishane-i Bahri-i Hümayun'a dönüştü; III. Selim döneminde kara mühendisi yetiştiren Mühendishane-i Berri-i Hümayun kuruldu (1795).
- Tıpta askerî ve sivil tıp mektepleri ile hastaneler açıldı; salgınlara karşı karantina ve aşı uygulamaları başlatıldı.
- Tanzimat'la Batılı tarzda okullar ve ilk sivil üniversite Darülfünun kuruldu; Derviş Paşa'nın fizik dersleri deneylerle halka ulaştı. 1868'de Rasathane-i Âmire açılarak meteoroloji ve astronomi çalışmaları modernleşti.
- Teknolojide telgraf hatları, demir yolları ve buharlı vapur hatları merkezî yönetimi güçlendirdi, haberleşme ve ulaşımı hızlandırdı.
- Sanatta Batı tarzı resim ve fotoğraf yaygınlaştı; Osman Hamdi Bey gibi sanatçılar yetişti.
Unutma: Bu dönemdeki yeniliklerin çıkış noktası askerî ihtiyaçtır; bu yüzden ilk modern okullar mühendislik ve tıp okullarıdır, Darülfünun ise ilk sivil yükseköğretim kurumudur.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bu dönemdeki yenilikleri "ihtiyaç → çözüm" eşleştirmesiyle hatırla.
- Ordu güçlenmeli: Hendesehane ve mühendishaneler açıldı; 1770 Çeşme yenilgisinden sonra deniz mühendisi yetiştirmek öncelik oldu.
- Salgınlar durdurulmalı: Tıp okulları, hastaneler, karantina ve aşı uygulamaları geldi.
- Geniş topraklar yönetilmeli: Telgraf, demir yolu ve vapur hatları haberleşmeyi ve ulaşımı hızlandırdı.
- Sivil eğitim gerekli: Darülfünun ve yeni okullar açıldı.
Günlük hayattan: Telgrafın haberi saatler içinde uzak bir şehre ulaştırması, o dönem için bugünkü anlık mesajlaşma kadar büyük bir değişimdi.
Sık yapılan hata: Osman Hamdi Bey'i yalnızca bir ressam olarak tanımak. Doğrusu: O aynı zamanda arkeolog ve müzeciydi; bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzeleri'nin gelişiminde ve güzel sanatlar okulu Sanayi-i Nefise Mektebi'nin kuruluşunda öncü rol oynadı.
Derinleş
Osman Hamdi Bey'in "Kaplumbağa Terbiyecisi" tablosunu incele. Bazı yorumcular tabloyu, yenileşmenin yavaş ilerlemesine bir gönderme olarak okur. Sen tabloda neler görüyorsun, bu yoruma katılıyor musun? Görsel sanatlar dersindeki bilgilerinle tablonun renk ve kompozisyonunu da değerlendir. Bir sanat eserini yorumlarken sanatçının yaşadığı dönemi bilmek neyi değiştirir, tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TAR.11.2.31789-1908 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde bilim, sanat ve teknoloji alanlarında yapılan uygulamaları yorumlayabilme
- a) 1789-1908 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde bilim, sanat ve teknoloji alanlarında yapılan uygulamalara ilişkin kaynakları inceler.
- b) 1789-1908 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde bilim, sanat ve teknoloji alanlarında yapılan uygulamalara ilişkin incelediği kaynaklardaki bilgileri bağlamından kopmadan dönüştürür.
- c) 1789-1908 yılları arasında Osmanlı Devleti’nde bilim, sanat ve teknoloji alanlarında yapılan uygulamalara ilişkin incelediği kaynaklardaki bilgileri kendi ifadeleriyle açıklar.
Bu konuda neler var?
- Hendesehane
- Mühendishane-i Bahri-i Hümayun
- Mühendishane-i Berri-i Hümayun
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
11831'de İstanbul'da kolera salgını büyük can kaybına yol açtı. 1838'de kurulan Meclis-i Tahaffuz'un kararıyla salgın görülen bölgelerden gelen gemilerin yolcuları ve yükleri, limana girmeden önce belirli bir süre ayrı yerlerde bekletilmeye başlandı. Metinde anlatılan uygulamaya ne ad verilir?
- A) Tımar
- B) İltizam
- C) Müsadere
- D) Karantina
- E) Aşılama
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Karantina
Hastalık bulaşmış olabilecek kişi ve eşyaların belirli bir süre ayrı tutulması karantinadır; Osmanlı'da bu uygulama 1838'den sonra yaygınlaşmıştır. Aşılama da salgına karşı bir önlemdir; ancak bekletme değil, bağışıklık kazandırma yöntemidir.
Kolay
21795'te İstanbul'da Hasköy'de açılan bir okulda topçu ve istihkâm subaylarına matematik, coğrafya ve tahkimat dersleri verildi. Okulun adı, daha önce tersanede açılan deniz mühendisliği okulundan ayırt edilmesi için "kara" anlamına gelen bir sözcükle oluşturuldu. Metinde sözü edilen okul aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mühendishane-i Bahri-i Hümayun
- B) Rasathane-i Âmire
- C) Darülfünun
- D) Mekteb-i Tıbbiye-i Şahane
- E) Mühendishane-i Berri-i Hümayun
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Mühendishane-i Berri-i Hümayun
"Berr" kara, "bahr" deniz anlamına gelir; 1795'te kara subay ve mühendisleri için açılan okul Mühendishane-i Berri-i Hümayun'dur. Mühendishane-i Bahri-i Hümayun ise metinde sözü edilen, tersanede daha önce açılmış deniz mühendisliği okuludur.
Kolay
3Temsilî bir vakanüvis kaydı (1734): "Fransa'dan gelip Müslüman olan ve Humbaracı Ocağının başına getirilen paşa, Üsküdar'daki kışlada ocak neferlerine geometri ve hesap öğretilmek üzere bir hendesehane açtı; derslerde top atışlarının menzili hesaplanıyordu." Kayıtta sözü edilen kişi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Baron de Tott
- B) Humbaracı Ahmed Paşa
- C) İbrahim Müteferrika
- D) Osman Hamdi Bey
- E) Derviş Paşa
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Humbaracı Ahmed Paşa
Asıl adı Comte de Bonneval olan Humbaracı Ahmed Paşa, Humbaracı Ocağını düzenlemiş ve 1734'te hendesehaneyi açmıştır. Baron de Tott da Osmanlı'da askerî eğitime katkı yapan bir Avrupalıdır; fakat o 1770'lerde Sürat Topçuları Ocağı ve tersanedeki hendesehaneyle ilgilenmiş, Müslüman olmamıştır.
Kolay
4Bir müze gezisinde öğrenciler bir tablonun önünde duruyor. Rehber, ressamın 1906'da yaptığı Kaplumbağa Terbiyecisi tablosunu anlatıyor; aynı kişinin İstanbul Arkeoloji Müzesi'nin kuruluşunu yönettiğini ve 1882'de Sanayi-i Nefise Mektebi'ni kurduğunu ekliyor. Rehberin anlattığı kişi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şeker Ahmed Paşa
- B) Hoca Ali Rıza
- C) İbrahim Müteferrika
- D) Derviş Paşa
- E) Osman Hamdi Bey
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Osman Hamdi Bey
Kaplumbağa Terbiyecisi'nin ressamı Osman Hamdi Bey, aynı zamanda müzeci ve arkeologdur; güzel sanatlar eğitimi veren Sanayi-i Nefise Mektebi'ni de o kurmuştur. Şeker Ahmed Paşa da Batı tarzı resmin öncülerindendir; ancak bu tablo ve kurumlar ona ait değildir.
Kolay
5II. Mahmud döneminde kurulan ve Batı tarzı müziğin yaygınlaşmasında etkili olan saray bandosunun adı nedir?
- A) Encümen-i Daniş
- B) Muzıka-i Hümayun
- C) Mehterhane
- D) Sanayi-i Nefise
- E) Müze-i Hümayun
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Muzıka-i Hümayun
Batı tarzı müziği yaygınlaştıran saray bandosu Muzıka-i Hümayun'dur. Müze-i Hümayun ise eserlerin korunup sergilendiği müzedir.
Kolay
6Bir rehber şöyle diyor: "Kıymetli el yazmalarının ve basılı eserlerin korunup sergilenmesi için kurulan bu kurum, modern Türk müzeciliğinin ilk örneği kabul edilir. Bugün İstanbul Arkeoloji Müzesi olarak hizmet veriyor." Rehberin anlattığı kurum hangisidir?
- A) Encümen-i Daniş
- B) Darülfünun
- C) Rasathane-i Âmire
- D) Müze-i Hümayun
- E) Yıldız Sarayı Kütüphanesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Müze-i Hümayun
Bugünkü İstanbul Arkeoloji Müzesi'nin temeli Müze-i Hümayun'dur. Yıldız Sarayı Kütüphanesi ise II. Abdülhamid'in kurduğu bir kütüphanedir.
Kolay
71882'de güzel sanatlar eğitimi vermek amacıyla açılan ilk modern eğitim kurumu hangisidir?
- A) Sanayi-i Nefise Mektebi
- B) Encümen-i Daniş
- C) Muzıka-i Hümayun
- D) Mühendishane-i Berri-i Hümayun
- E) Darülfünun
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sanayi-i Nefise Mektebi
Güzel sanatlar eğitimi için 1882'de Sanayi-i Nefise Mektebi açılmıştır. Muzıka-i Hümayun ise II. Mahmud döneminde kurulan saray bandosudur.
Kolay
8Eğitime büyük önem veren bir padişah, yurt içinden ve dışından kıymetli eserler getirterek Yıldız Sarayı'nda dönemin en kapsamlı kütüphanelerinden birini kurdu. Bu padişah kimdir?
- A) II. Abdülhamid
- B) II. Mahmud
- C) III. Mustafa
- D) I. Mahmud
- E) III. Selim
Cevabı göster
Doğru cevap: A) II. Abdülhamid
Yıldız Sarayı Kütüphanesi II. Abdülhamid tarafından kurulmuştur. III. Selim döneminin öne çıkan eğitim kurumu Mühendishane-i Berri-i Hümayun'dur.
Kolay
91868'de meteoroloji ve astronomi çalışmalarını modernleştirmek amacıyla İstanbul'da açılan kurum hangisidir?
- A) Darülfünun
- B) Hendesehane
- C) Rasathane-i Âmire
- D) Müze-i Hümayun
- E) Muzıka-i Hümayun
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Rasathane-i Âmire
Meteoroloji ve astronomi çalışmaları için 1868'de Rasathane-i Âmire açılmıştır. Darülfünun ise bir yükseköğretim kurumudur.
Kolay
10Avrupa'daki modern üniversite sistemi örnek alınarak açılan ilk Osmanlı yükseköğretim kurumu hangisidir?
- A) Rasathane-i Âmire
- B) Mühendishane-i Bahri-i Hümayun
- C) Hendesehane
- D) Mekteb-i Mülkiye
- E) Darülfünun
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Darülfünun
Avrupa üniversiteleri örnek alınarak açılan ilk sivil yükseköğretim kurumu Darülfünun'dur. Hendesehane ve mühendishaneler askerî ihtiyaçla açılmış okullardır.
Kolay
11Aşağıdakilerden hangisi 1789-1908 döneminde Osmanlı'da ulaşım ve haberleşme alanında yapılan bir yeniliktir?
- A) Sanayi-i Nefise Mektebi'nin açılması
- B) Hendesehanenin açılması
- C) Telgraf hatlarının kurulması
- D) Encümen-i Daniş'in kurulması
- E) Muzıka-i Hümayun'un kurulması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Telgraf hatlarının kurulması
Telgraf hatları haberleşme alanında bir yeniliktir. Hendesehane ve Sanayi-i Nefise ise eğitim kurumlarıdır.
Kolay
121795'te III. Selim tarafından Nizam-ı Cedit ordusu subaylarına Avrupai usullerle topçuluk, istihkâm ve haritacılık eğitimi vermek için açılan okul hangisidir?
- A) Darülfünun
- B) Sanayi-i Nefise Mektebi
- C) Mühendishane-i Berri-i Hümayun
- D) Mühendishane-i Bahri-i Hümayun
- E) Hendesehane
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Mühendishane-i Berri-i Hümayun
1795'te kara subaylarına eğitim veren Mühendishane-i Berri-i Hümayun açılmıştır. Bahri-i Hümayun ise deniz mühendisi yetiştiren okuldur.
Kolay
13XIX. yüzyılda Osmanlı'da Batı tarzı resim ve fotoğraf yaygınlaşmaya başladı; bu alanda eğitim almış sanatçılar yetişti. Bu gelişmeler hangi alandaki yenileşmeye örnektir?
- A) Maliye
- B) Sanat
- C) Sağlık
- D) Ulaşım
- E) Askerî teknik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sanat
Resim ve fotoğraf sanat alanındaki yenileşmeye örnektir. Ulaşım alanının örnekleri ise demir yolları ve vapur hatlarıdır.
Kolay
141851'de modern ilimlerin yaygınlaştırılması amacıyla oluşturulan resmî bilim kurulu hangisidir?
- A) Divan-ı Hümayun
- B) Encümen-i Daniş
- C) Meclis-i Tahaffuz
- D) Düyun-ı Umumiye
- E) Tercüme Heyeti
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Encümen-i Daniş
Modern ilimleri yaygınlaştırmak için 1851'de Encümen-i Daniş kurulmuştur. Meclis-i Tahaffuz ise karantina ve salgınlarla ilgili bir kuruldur.
Kolay
15XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti'nde salgın hastalıkların yayılmasını önlemek için limanlarda ve sınırlarda uygulanan, gelenleri belirli bir süre ayrı tutma yöntemi hangisidir?
- A) Nüfus sayımı
- B) Karantina
- C) Aşılama
- D) Seferberlik
- E) Göç yasağı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Karantina
Salgın bölgelerinden gelenleri belli bir süre ayrı tutma yöntemi karantinadır. Aşı uygulaması da başlatılmıştır ama ayrı tutma işlemi değildir.
Kolay
16Bir iletinin telli bir devre yoluyla elektrik akımında kesintiler yapılarak uzaktaki bir alıcıya gönderilmesini sağlayan sistem hangisidir?
- A) Radyo
- B) Faks
- C) Fotoğraf
- D) Telgraf
- E) Telefon
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Telgraf
Elektrik akımındaki kodlanmış kesintilerle ileti gönderen sistem telgraftır. Telefon sesi iletir ve kodlu kesintilerle çalışmaz.
Kolay
17Bir kaynağa göre Osmanlı Devleti, Avrupa'daki bilimsel gelişmeleri değişik yollarla izlemiş; kendisine sığınan Yahudi bilim insanları aracılığıyla da Rönesans astronomisini ve tıbbını tanıma imkânı bulmuştur. Bu bilgi, Avrupa'daki bilimsel birikimin Osmanlı'ya ulaşma yollarından hangisine örnektir?
- A) Avrupa başkentlerinde açılan daimî elçiliklerin rapor göndermesi
- B) Avrupa'ya öğrenim görmek üzere öğrenci gönderilmesi
- C) Avrupa'dan getirtilen ders kitaplarının okullarda okutulması
- D) Osmanlı ülkesine gelen bilim insanlarının bilgilerini aktarması
- E) Savaşlarda ele geçirilen silahların incelenmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Osmanlı ülkesine gelen bilim insanlarının bilgilerini aktarması
Metinde Rönesans biliminin Osmanlı'ya, Osmanlı ülkesine sığınan bilim insanları aracılığıyla ulaştığı belirtilir; bu, bilgi aktarımının göç eden bilim insanları yoluyla gerçekleşmesine örnektir. Daimî elçilikler, Avrupa'dan getirtilen ders kitapları ve yabancı uzmanlar da bilgi aktarımının başka yollarıdır; ancak metinde anlatılan yol bunlar değildir. Metinde öğrenci gönderilmesinden ya da ele geçirilen silahlardan söz edilmez.
Kolay
18XVIII. yüzyıl ortalarında Türkçenin bilim dili hâline gelmesi için sadeleştirme çalışmalarına başlandı ve Türkçe kökenli bilimsel terimler üretildi. Ancak bu çalışmalar genellikle orta ve yükseköğretim ders kitaplarıyla sınırlı kaldı. Bu bilgilere göre Türkçeyi bilim dili yapma çalışmaları için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Etkisi daha çok ders kitaplarında görülmüş, geniş kesimlere yayılmamıştır.
- B) Arapçanın bilim dili olarak kullanılmasına bu dönemde son vermiştir.
- C) Yalnız ilköğretim düzeyindeki ders kitaplarında uygulanmıştır.
- D) Bilimsel terim üretilmeden, yalnız çeviri yapılarak yürütülmüştür.
- E) Devlet tarafından yasaklandığı için kısa sürede bırakılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Etkisi daha çok ders kitaplarında görülmüş, geniş kesimlere yayılmamıştır.
Metne göre çalışmalar genellikle orta ve yükseköğretim ders kitaplarıyla sınırlı kalmıştır; yani etkisi okul kitaplarında görülmüş, toplumun geneline yayılmamıştır. Arapçanın kullanımına son verildiği söylenemez; metin yalnız Türkçeyi bilim dili yapma çabasından söz eder. Çalışmalar ilköğretim değil orta ve yükseköğretim kitaplarında görülmüş, Türkçe kökenli terimler üretilmiştir. Yasaklanma söz konusu değildir.
Orta
19Temsilî bir gazete ilanı (1863): "Darülfünun binasında Derviş Paşa, haftada iki gün, isteyen herkese açık fizik ve kimya dersleri verecektir. Derslerde aletlerle deneyler yapılacak; dinlemek için ücret alınmayacaktır." İlanda duyurulan uygulama aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Batı tarzı resmin yaygınlaşmasına
- B) Bilimsel bilginin sivil halka ulaştırılmasına
- C) Askerî okulların sayısının artırılmasına
- D) Salgınlara karşı önlem alınmasına
- E) Medrese eğitiminin yasaklanmasına
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bilimsel bilginin sivil halka ulaştırılmasına
Askerî okullar dışında, herkese açık ve ücretsiz deneyli derslerin verilmesi bilimsel bilginin sivil halka ulaştırılmasına örnektir. Derviş Paşa askerî kökenli bir bilim insanı olsa da ilandaki dersler askerî okulda değil, herkese açık Darülfünun'da verilmektedir.
Orta
20Bir öğrenci üç okulun kartlarını açılış sırasına dizmek istiyor: I. Üsküdar'da humbaracılara geometri öğretmek için açılan hendesehane II. Çeşme Baskını'ndan birkaç yıl sonra tersanede açılan ve sonra Mühendishane-i Bahri-i Hümayun adını alan okul III. Hasköy'de kara subayları için açılan Mühendishane-i Berri-i Hümayun Kartların doğru açılış sırası aşağıdakilerden hangisidir?
- A) II - I - III
- B) III - II - I
- C) I - II - III
- D) I - III - II
- E) II - III - I
Cevabı göster
Doğru cevap: C) I - II - III
Hendesehane 1734'te, tersanedeki deniz mühendisliği okulu 1773'te, Mühendishane-i Berri-i Hümayun 1795'te açılmıştır. Deniz okulunun daha eski olduğunu sanan öğrenci II'yi başa alabilir; oysa Çeşme Baskını 1770'tedir ve hendesehane bu okuldan yaklaşık kırk yıl önce açılmıştır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.