11. Sınıf Tarih · Dönüşüm Sürecinde Osmanlı (1789-1908)
Osmanlı Devleti’nde Sanayileşme Çabaları
- sanayileşme
- Baltalimanı Ticaret Antlaşması
- yed-i vahit
- Feshane
- Islah-ı Sanayi Komisyonu
- kapitülasyon
- lonca
- sermaye
Osmanlı Devleti'nde sanayileşme çabaları neden sınırlı kaldı?
Osmanlı Devleti'nde sanayileşme çabaları, XIX. yüzyılda Avrupa sanayisi karşısında yerli üretimi güçlendirme girişimleridir ve sermaye yetersizliği ile dış rekabet yüzünden sınırlı kaldı. Osmanlı 1838'e kadar halkın ihtiyacını önceleyen provizyonist ve hazine gelirini koruyan fiskalist bir anlayış izledi. 1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması yed-i vahit denilen tekel sistemini kaldırıp yabancı tüccarlara ayrıcalık tanıdı; ucuz Avrupa malları yerli el sanatlarını geriletti. Devlet önce ordu için fes üreten Feshane ile silah, fişek ve kumaş fabrikaları kurdu. 1868'de esnafı şirketleşmeye teşvik etmek amacıyla Islah-ı Sanayi Komisyonu oluşturuldu. Tarımda demir saban yayıldı, demir yolları iç pazarı canlandırdı. Girişimci sınıfın gelişmemesi, kapitülasyonlar, mali krizler ve dış borçlar başarıyı sınırladı. Baltalimanı Antlaşması, Osmanlı'yı Avrupa'nın açık pazarı hâline getiren temel gelişmedir.
Osmanlı Devleti’nde Sanayileşme Çabaları: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin Avrupa sanayisi karşısında kendi üretimini güçlendirme çabalarını ve bu çabaların neden sınırlı kaldığını anlatıyor.
- Osmanlı, 1838'e kadar halkın ihtiyacını önceleyen provizyonist ve hazine gelirini koruyan fiskalist bir ekonomi anlayışı izledi. 1826'da Yeniçeri Ocağının kaldırılmasıyla loncaların tekelci yapısı zayıfladı.
- 1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması yed-i vahit denilen tekel sistemini kaldırdı ve yabancı tüccarlara ayrıcalık sağladı; ucuz Avrupa malları yerli el sanatlarını geriletti.
- Devlet önce ordunun ihtiyaçları için fabrikalar kurdu: fes üreten Feshane ile silah, fişek ve kumaş fabrikaları bunlara örnektir; Avrupalı mühendis ve ustalar getirildi.
- 1868'de Islah-ı Sanayi Komisyonu kuruldu; esnafı birleştirip şirketleşmeye teşvik etmek ve sanayi eğitimi vermek amaçlandı.
- Tarımda demir saban ve biçerdöver gibi araçlar yayıldı; demir yolları iç pazarı canlandırdı ve tahıl üretimini artırdı. Nüfus sayımları da iş gücünü planlamaya yardımcı oldu.
- Başarıyı sınırlayan nedenler: sermaye birikiminin yetersizliği, girişimci sınıfın henüz gelişmemesi, kapitülasyonlar, dış rekabet, mali krizler ve dış borçlar.
Unutma: Baltalimanı Antlaşması Osmanlı'yı Avrupa'nın açık pazarı hâline getirmiştir; sanayileşmenin geri kalmasının en sık sorulan nedenidir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Konuyu bir dokumacının gözünden anlatırsak daha kolay anlaşılır.
- 1838 öncesi: Bursalı bir dokumacı, kumaşını yerli pazarda satar; devlet önce halkın ihtiyacını ve hazinenin gelirini düşünür.
- 1838 Baltalimanı: Tekeller kalkar, yabancı tüccarlar ayrıcalık kazanır. Makineyle üretilmiş ucuz İngiliz kumaşı pazara dolar.
- Sonuç: Elle dokunan kumaş pahalı kalır, dokumacı müşteri kaybeder ve tezgâhını kapatabilir.
- Devletin çözümü: Ordunun ihtiyaçları için Feshane gibi fabrikalar kurulur, 1868'de Islah-ı Sanayi Komisyonu esnafı şirketleşmeye teşvik eder.
- Neden yetmedi? Sermaye ve girişimci azlığı, kapitülasyonlar, dış borçlar ve güçlü Avrupa rekabeti.
Sık yapılan hata: Osmanlı'nın hiç fabrika kurmadığını sanmak. Doğrusu: Devlet XIX. yüzyılda fes, kumaş, silah ve fişek fabrikaları kurdu; sorun fabrikaların hiç olmaması değil, yaygınlaşıp rekabet edebilecek güce ulaşamamasıydı.
Derinleş
Yaşadığın şehirde ya da yakınındaki bir şehirde kurulmuş eski bir fabrikanın tarihini araştır: Ne zaman, kim tarafından ve hangi ihtiyaçla kuruldu, bugün ne durumda? Bulduklarını XIX. yüzyıldaki sanayileşme çabalarıyla karşılaştır. Bir tüketici olarak yerli ve yabancı ürün arasında seçim yaparken fiyat, kalite ve yerel üretime katkı gibi ölçütleri nasıl tartarsın, bir örnek ürün üzerinden tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TAR.11.2.4Osmanlı Devleti’nin sanayileşmede geri kalmasına neden olan etmenleri ortadan kaldırmaya yönelik alternatif fikirler üretebilme
- a) Osmanlı Devleti’nin sanayileşmede geri kalması sorununu tanımlar.
- b) Osmanlı Devleti’nin sanayileşmede geri kalması sorununa ilişkin tarafların bakış açılarını çözümler.
- ç) Osmanlı Devleti’nin sanayileşmede geri kalması sorununun çözümü için yaptığı uygulamalar ve bu uygulamalar sonucunda aldığı kararların güncel sorunların meydana gelmesine etkilerini belirler.
- d) Osmanlı Devleti’nin sanayileşmede geri kalması sorununu çözmeye yönelik alternatif öneriler geliştirir.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Temsilî bir kadı sicili kaydı: "Bu yıl şehirde ekmeklik buğday azaldığından, buğdayın başka vilayetlere ve yabancı tüccarlara satılması yasaklanmıştır. Önce şehir halkının ihtiyacı karşılanacak; fırınlara bol ve ucuz un verilecektir." Kayıtta görülen ekonomik anlayış aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Merkantilizm
- B) Liberalizm
- C) Fiskalizm
- D) Sosyalizm
- E) Provizyonizm
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Provizyonizm
İç piyasadaki ihtiyacın öncelikle, bol ve ucuz biçimde karşılanmasını esas alan anlayış provizyonizmdir. Merkantilizm ise ihracatı artırıp ülkeye değerli maden girmesini hedefler; ihracatı yasaklayan bu kayıtla bağdaşmaz.
Kolay
2XVIII. yüzyıl sonunda İstanbul'da pek çok dükkânın sahibi ya da ortağı aynı askerî ocağın mensuplarıydı; bu ocak loncaların tekelini korur, yeni üretim yöntemlerine karşı çıkardı. II. Mahmud döneminde 1826'da bu ocak kaldırıldı. Metinde sözü edilen ve kaldırılması loncaların tekelci yapısını zayıflatan kurum hangisidir?
- A) Nizam-ı Cedit
- B) Tulumbacı Ocağı
- C) Yeniçeri Ocağı
- D) Divan-ı Hümayun
- E) Sekban-ı Cedit
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yeniçeri Ocağı
1826'da kaldırılan Yeniçeri Ocağının mensupları esnaflıkla iç içeydi ve loncaları koruyordu; ocağın kaldırılması loncaları zayıflatmıştır. Nizam-ı Cedit de kaldırılan bir askerî yapıdır; fakat III. Selim'in kurduğu bu ordu 1807'de dağıtılmıştır.
Kolay
3XIX. yüzyılın sonlarında Çukurova ve Batı Anadolu'da pamuk ve tahıl üreten büyük çiftliklerde, demir yolları ve limanlar aracılığıyla Avrupa'dan getirilen yeni tarım aletleri kullanılmaya başlandı. Bu aletler sayesinde aynı tarla daha kısa sürede sürülüyor, hasat daha çabuk harmanlanıyordu. Metinde sözü edilen yeni araçlar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kağnı ve tahta döğen
- B) Karasaban ve taş düven
- C) Ağaç saban ve el orağı
- D) Demir pulluk ve harman makinesi
- E) Çapa ve uzun saplı tırpan
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Demir pulluk ve harman makinesi
XIX. yüzyılın sonunda Avrupa'dan getirilen demir pulluk ve harman makineleri, verimli ovalarda sürme ve harman işlerini hızlandırmıştır. Karasaban ve düven de sürme ve harmanla ilgili araçlardır; ancak yüzyıllardır kullanılan geleneksel araçlardır, yeni değildir.
Kolay
4Temsilî bir defterdar raporu: "Hazineye giren gelirin azalmaması esastır. Bunun için mevcut vergi kaynakları korunmalı, toplanamayan vergiler mültezimlere peşin bedelle verilmeli, gelirleri artıracak yeni vergi kalemleri araştırılmalıdır." Raporda görülen ekonomik anlayış aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Provizyonizm
- B) Sosyalizm
- C) Fiskalizm
- D) Kapitalizm
- E) Liberalizm
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Fiskalizm
Hazine gelirlerini korumayı ve artırmayı öne alan anlayış fiskalizmdir. Provizyonizm de Osmanlı ekonomisinin temel ilkelerindendir; ancak hazinenin değil, halkın ihtiyacının bolca karşılanmasını esas alır.
Kolay
5Bir sözlükte şu tanım var: "İnsanların kâr amacı gütmeden, kendi ihtiyaçlarını karşılamak amacıyla yaptığı üretim faaliyeti." Bu tanım hangi kavrama aittir?
- A) İhracata dönük üretim
- B) Fabrika üretimi
- C) Geçimlik üretim
- D) Seri üretim
- E) Ticari üretim
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Geçimlik üretim
Kâr amacı gütmeden kendi ihtiyacı için yapılan üretime geçimlik üretim denir. Ticari üretim ise pazara satmak için yapılır.
Kolay
6İstanbul Boğazı'nın iki yakası arasında düzenli vapur seferleri yapmak amacıyla devlet adamları öncülüğünde kurulan şirket hangisidir?
- A) Islah-ı Sanayi Komisyonu
- B) Feshane
- C) Encümen-i Daniş
- D) Şirket-i Hayriye
- E) Düyun-ı Umumiye
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Şirket-i Hayriye
Boğaz'da vapur seferleri için Şirket-i Hayriye kurulmuştur. Islah-ı Sanayi Komisyonu ise esnafı şirketleştirmek için kurulan bir kuruldur.
Kolay
7Osmanlı Devleti tarafından kurulan ilk modern fabrikada askerî üniformalar üretildi. Buhar gücüyle çalışan bu fabrika, kalite ve kapasite bakımından Avrupa'daki benzerleriyle yarışabilecek nitelikteydi. Sözü edilen fabrika hangisidir?
- A) Feshane
- B) Hamidiye Kâğıt Fabrikası
- C) Bursa İpek Fabrikası
- D) Şirket-i Hayriye
- E) Zeytinburnu Fişek Fabrikası
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Feshane
Osmanlı'nın kurduğu ilk modern fabrika Feshane'dir. Şirket-i Hayriye ise bir fabrika değil, Boğaz'da vapur işleten bir şirkettir.
Kolay
8Osmanlı Devleti'nde tarımsal ürünlerin yaklaşık %25'i ihraç edilirken %75'i iç pazarda tüketiliyordu. Bu bilgiye göre Osmanlı tarımı için hangisi söylenebilir?
- A) İhracat iç tüketimden fazlaydı
- B) İç pazarda tarım ürününe ihtiyaç yoktu
- C) Tarım ürünleri hiç ihraç edilmiyordu
- D) Üretimin büyük kısmı iç tüketime yönelikti
- E) Üretimin tamamı Avrupa'ya satılıyordu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Üretimin büyük kısmı iç tüketime yönelikti
Ürünlerin %75'inin iç pazarda tüketilmesi üretimin daha çok iç tüketime yönelik olduğunu gösterir. Ürünlerin bir kısmı ihraç edildiği için hiç ihraç edilmediği söylenemez.
Kolay
9Sanayileşmenin ilk aşamasında Osmanlı Devleti fabrikaları öncelikle hangi ihtiyacı karşılamak için kurdu?
- A) Ordunun ihtiyaçlarını
- B) Lüks tüketim mallarını
- C) Tarım makinesi ihracatını
- D) Avrupa'ya ihracat yapmayı
- E) Yabancı tüccarların isteklerini
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ordunun ihtiyaçlarını
İlk fabrikalar fes, silah, fişek ve kumaş gibi ordunun ihtiyaçlarını karşılamak için kurulmuştur. Avrupa'ya ihracat amaçlanmamıştır.
Kolay
10Sanayi işletmelerine nitelikli iş gücü kazandırmak için İstanbul'da ve taşrada açılan okullar hangileridir?
- A) Hendesehaneler
- B) Medreseler
- C) Mühendishaneler
- D) Darülfünunlar
- E) Sanayi mektepleri
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sanayi mektepleri
Sanayi için nitelikli iş gücü yetiştirmek amacıyla sanayi mektepleri açılmıştır. Mühendishaneler ise askerî ihtiyaçla açılmış okullardır.
Kolay
11XIX. yüzyıl ortasında Osmanlı Devleti'nin vergi gelirlerinin yaklaşık %40'ı öşür ve arazi vergilerinden oluşuyordu. Bu bilgi Osmanlı ekonomisinin hangi özelliğini gösterir?
- A) Hazinenin tamamen dış borçla döndüğünü
- B) Tarımın vergiden muaf olduğunu
- C) Sanayi gelirlerinin vergilerde ilk sırada olduğunu
- D) Devlet gelirlerinin büyük ölçüde tarıma dayandığını
- E) Ticaretten hiç vergi alınmadığını
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Devlet gelirlerinin büyük ölçüde tarıma dayandığını
Vergi gelirlerinin önemli bir kısmının tarımdan gelmesi ekonominin tarıma dayandığını gösterir. Tarım vergiden muaf değildir, en büyük vergi kaynağıdır.
Kolay
121838'de Osmanlı Devleti ile İngiltere arasında imzalanan, iç gümrükleri kaldıran ve İngiliz tüccarlara serbest ticaret hakkı veren antlaşma hangisidir?
- A) Paris Antlaşması
- B) Baltalimanı Ticaret Antlaşması
- C) Berlin Antlaşması
- D) Edirne Antlaşması
- E) Küçük Kaynarca Antlaşması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Baltalimanı Ticaret Antlaşması
1838 Baltalimanı Ticaret Antlaşması iç gümrükleri ve tekelleri kaldırmış, İngiliz tüccarlara serbest ticaret hakkı vermiştir. Paris Antlaşması Kırım Savaşı'nı bitiren antlaşmadır.
Kolay
13XIX. yüzyılda Osmanlı'da kurulan bir fabrikayla modern tekniklerle kâğıt üretimine başlandı; ancak ham madde bakımından dışa bağımlılık sürdü. Sözü edilen fabrika hangisidir?
- A) Zeytinburnu Fişek Fabrikası
- B) Hamidiye Kâğıt Fabrikası
- C) Hereke Dokuma Fabrikası
- D) Bursa İpek Fabrikası
- E) Feshane
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Hamidiye Kâğıt Fabrikası
Kâğıt üretimine başlanan fabrika Hamidiye Kâğıt Fabrikası'dır. Feshane ise askerî üniforma ve fes üretmiştir.
Kolay
14XIX. yüzyılda Osmanlı Devleti'nin ihracatı ağırlıklı olarak hangi alana dayanıyordu?
- A) Buharlı gemi yapımına
- B) Makine üretimine
- C) Tarımsal ürünlere
- D) Silah üretimine
- E) Demir-çelik ürünlerine
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tarımsal ürünlere
Osmanlı'nın ihracatı üzüm, incir, pamuk, tütün gibi tarım ürünlerine dayanıyordu. Makine ise ithal ediliyordu.
Kolay
15XIX. yüzyılda Osmanlı'da kurulan sanayi işletmelerinde kullanılan makinelerin büyük çoğunluğu nereden sağlanıyordu?
- A) Avrupa'dan getiriliyordu
- B) Yerli atölyelerde üretiliyordu
- C) Loncalar tarafından yapılıyordu
- D) Japonya'dan alınıyordu
- E) Medreselerde tasarlanıyordu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Avrupa'dan getiriliyordu
Makineler Avrupa'dan getirildiği için yerli makine üretimi gelişememiştir. Bu durum sanayinin dışa bağımlılığını artırmıştır.
Kolay
16Osmanlı Devleti'nin 1838'e kadar izlediği ekonomi anlayışında halkın ihtiyacının öncelikle karşılanması esastı. Bu anlayışa ne ad verilir?
- A) Merkantilizm
- B) Fiskalizm
- C) Liberalizm
- D) Kapitalizm
- E) Provizyonizm
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Provizyonizm
Halkın ihtiyacını önceleyen anlayış provizyonizmdir. Fiskalizm ise hazine gelirlerini korumayı esas alır.
Kolay
17Temsilî bir vali raporu (XIX. yüzyıl sonu): "Demir yolu vilayetimize ulaştığından beri merkezden gelen emirler ve memurlar buraya günler içinde varıyor; askerî birlikler kısa sürede sevk ediliyor; çiftçinin tahılı da uzak pazarlara taşınabiliyor." Bu rapor, Osmanlı Devleti'nde demir yollarının hangi özelliğine örnektir?
- A) Yalnız yolcu taşımak amacıyla işletilmesi
- B) Yerli makine üretiminin başlamasını sağlaması
- C) Tarımsal üretimin azalmasına yol açması
- D) Dış borçların ödenmesini sağlaması
- E) İdari, askerî ve ticari amaçlara birlikte hizmet etmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İdari, askerî ve ticari amaçlara birlikte hizmet etmesi
Raporda emirlerin ve memurların hızla ulaşması idari, birliklerin sevki askerî, tahılın pazarlara taşınması ticari bir yarardır. Osmanlı'da demir yolları idari, askerî ve ticari amaçlarla yapılmıştır. Raporda yalnız yolcu taşımacılığından söz edilmez. Demir yolları yerli makine üretimini başlatmamış, tarımsal üretimi azaltmamış, tersine tahılın pazara ulaşmasını kolaylaştırarak desteklemiştir. Dış borçlarla ilgili bir bilgi de yoktur.
Kolay
18Bir kaynakta Osmanlı yerli üretimi için şu bilgi veriliyor: “Artan ithal mallar karşısında, iç pazarda yerli üretim kısmen zayıflasa da varlığını sürdürdü. İhracat oranı düşük kaldı.” Aşağıdaki temsilî örneklerden hangisi bu bilgiye uygundur?
- A) Ürününün çoğunu Avrupa pazarlarına gönderen bir dokuma atölyesi
- B) Ürününün çoğunu çevre kasabalardaki pazarlarda satan bir dokuma atölyesi
- C) İthal mallar yüzünden üretimini tümüyle bırakan bütün dokuma atölyeleri
- D) Ham maddesini Avrupa'dan alıp ürününü yine Avrupa'ya satan bir atölye
- E) İç pazardaki bütün ithal malların yerini alan bir dokuma atölyesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ürününün çoğunu çevre kasabalardaki pazarlarda satan bir dokuma atölyesi
Doğru cevap B'dir. Bilgi, yerli üretimin iç pazarda varlığını sürdürdüğünü, ihracat oranının ise düşük kaldığını söyler; yani üretim daha çok ülke içindeki tüketime yönelikti. Çevre kasabalarda satış yapan atölye buna uyar. Ürününün çoğunu Avrupa'ya gönderen atölye ile ürününü yine Avrupa'ya satan atölye düşük ihracat bilgisiyle bağdaşmaz; A ve D yanlıştır. Yerli üretim “kısmen” zayıfladığı için bütün atölyelerin üretimi bırakması doğru değildir; C olmaz. İthal mallar artmıştır; bu yüzden bir atölyenin bütün ithal malların yerini alması da beklenmez; E yanlıştır.
Orta
191892'de Haydarpaşa'dan Ankara'ya ulaşan demir yolundan önce Orta Anadolu'da yetişen buğdayın İstanbul'a taşınması çok pahalıydı; bu yüzden İstanbul ihtiyacının bir bölümünü dışarıdan getirilen tahılla karşılıyordu. Hat açıldıktan sonra demir yolu çevresindeki köylerde ekili alanlar genişledi. Metne göre demir yolunun tarıma etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Köylülerin tarımı bırakıp denizciliğe yönelmesi
- B) Tarım arazilerini azaltarak üretimi düşürmesi
- C) Tahıl ihtiyacının yalnızca dışarıdan getirilen ürünlerle karşılanması
- D) Ürünlerin pazara ulaşmasını kolaylaştırarak tahıl üretimini artırması
- E) Köylerden şehirlere göçü tamamen durdurması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ürünlerin pazara ulaşmasını kolaylaştırarak tahıl üretimini artırması
Taşıma maliyeti düşünce Orta Anadolu buğdayı İstanbul pazarına ulaşabilmiş, üretim kârlı hâle gelince ekili alanlar genişlemiştir. Tahıl ihtiyacının yalnızca dışarıdan karşılandığı yargısı, demir yolundan önceki durumu anlatır ve onu da abartır.
Orta
201838'de İngiltere ile imzalanan Balta Limanı Ticaret Antlaşması'nın bazı hükümleri: – Tekeller kaldırılır; İngiliz tüccarlar Osmanlı ülkesinin her yerinde serbestçe alım satım yapar. – İthal mallardan %5, ihraç mallardan %12 vergi alınır. Bu antlaşmadan sonra Osmanlı'da yerli el sanatlarının gerilemesinin temel nedeni nedir?
- A) Ucuz Avrupa fabrika mallarıyla rekabet edilememesi
- B) Loncaların devlet tarafından güçlendirilmesi
- C) Avrupa'ya ihracatın tamamen yasaklanması
- D) Yerli ürünlere olan talebin artması
- E) İthal mallardan alınan verginin yükseltilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ucuz Avrupa fabrika mallarıyla rekabet edilememesi
Düşük gümrükle ülkeye giren ucuz Avrupa fabrika malları, el emeğiyle üretilen yerli ürünleri pazardan silmiştir. İthalat vergisinin yükseltildiği yargısı yanlıştır; ithalattan %5 gibi düşük bir oran alınırken ihracat daha ağır vergilendirilmiştir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.