11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Yaşamın İzinde
Tezkire: Usûlî
- tezkire
- şuara tezkiresi
- divan edebiyatı
- biyografi
- tasavvuf
- öğretici metin
- söz varlığı
Tezkire nedir ve Usûlî maddesi neyi anlatır?
Tezkire, Divan edebiyatında belirli bir alanda ün kazanmış kişilerin hayatlarını ve eserlerini anlatan türdür; şairleri şiir örnekleriyle tanıtanlara şuara tezkiresi denir. Türk edebiyatında ilk tezkire Ali Şir Nevâî'nin Mecâlisü'n-Nefâis'i, Anadolu sahasındaki ilk tezkire ise Sehî Bey'in Heşt Bihişt'idir. Tezkireler genellikle şairin memleketini ve kişiliğini, ardından sanatını anlatır, sonra şiirlerinden örnekler verir. Ahdî'nin Gülşen-i Şuarâ adlı tezkiresindeki Usûlî maddesi, Vardar Yenicesi'nden derviş tabiatlı bir şairi tanıtır. Usûlî, Mısır'da Şeyh İbrahim'in yanında manevi eğitim alıp memleketine dönmüştür; kendisini ziyarete çağıran bir kadıya “Kırk yıldır ben kendime gelemedim; size nasıl geleyim?” diye cevap verir. Şiirlerinde tasavvufi düşünce ve dünyanın geçiciliği işlenir. Tezkire, gerçek kişileri anlatması yönüyle biyografiye benzer; ancak yazarın öznel değerlendirmeleri, övgü dili ve süslü, secili üslubu ağır basar.
Tezkire: Usûlî: konu anlatımı ve özeti
Bu konuda Divan edebiyatının biyografi türü olan tezkireyi, Ahdî'nin Gülşen-i Şuarâ adlı eserindeki Usûlî maddesi üzerinden tanırsın. Tezkireler, eski şairlerin hayatları ve sanatları hakkında bilgi veren en önemli kaynaklardır.
- Tezkire, belirli bir alanda ün kazanmış kişilerin hayatlarını ve eserlerini anlatan türdür. Şairlerin hayatını şiir örnekleriyle tanıtanlara şuara tezkiresi denir.
- Türk edebiyatında ilk tezkire Ali Şir Nevâî'nin Mecâlisü'n-Nefâis'i, Anadolu sahasındaki ilk tezkire ise Sehî Bey'in Heşt Bihişt'idir.
- Tezkireler genellikle şairin memleketini ve kişiliğini, ardından sanatını anlatır, sonra şiirlerinden örnekler verir; dili süslü, secili ve Arapça-Farsça kelimelerle yüklüdür.
- Usûlî, Vardar Yenicesi'nden derviş tabiatlı bir şairdir; Mısır'da bir şeyhin yanında manevi eğitim alıp memleketine dönmüştür. Şiirlerinde tasavvufi düşünce, dünyanın geçiciliği ve insanın iç yolculuğu işlenir.
- Tezkire biyografiyle ortak yönler taşır: Gerçek kişileri anlatır ve bilgi verir. Farkı, yazarın öznel değerlendirmelerinin ve övgü dilinin ağır basmasıdır.
- Eski metinlerdeki kelimelerin anlamlarını bağlamdan tahmin edip sözlükle doğrulamak söz varlığını geliştirir.
Unutma: Tezkire Divan edebiyatına, biyografi ise Batı etkisiyle gelişen modern edebiyata ait bir terimdir; ikisi de hayat anlatır ama tezkire şiir örnekleri ve süslü üslubuyla ayrılır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Tezkireyi Divan edebiyatının "şairler ansiklopedisi" gibi düşünebilirsin. Bir tezkire maddesi genellikle şu sırayla ilerler:
- Şairin memleketi ve adı: Usûlî, Vardar Yenicesi'ndendir.
- Kişiliği ve hayatı: Derviş tabiatlıdır; Mısır'da bir şeyhin yanında manevi eğitim almıştır.
- Sanatı: Şiirlerinde dünyanın geçiciliği ve insanın iç yolculuğu gibi tasavvufi konular işlenir.
- Şiir örnekleri: Tezkire yazarı şairin beğendiği beyitlerinden örnekler verir.
Tezkirenin dili süslüdür: secili (uyaklı) cümleler ve Arapça-Farsça kelimeler çoktur. Bilmediğin bir kelimeyle karşılaştığında önce cümlenin bağlamından anlamını tahmin et, sonra sözlükten doğrula.
Günlük hayattan: Bir müzik platformundaki sanatçı tanıtım sayfası, sanatçının kısa hayat hikâyesini ve en sevilen şarkılarını birlikte sunar; tezkire de şairin hayatını ve şiirlerini birlikte verir.
Sık yapılan hata: Tezkireyi modern biyografiyle aynı saymak. Doğrusu: İkisi de gerçek kişileri anlatır; ama tezkirede yazarın öznel değerlendirmeleri ve övgü dili ağır basar, şiir örnekleri de türün ayırt edici özelliğidir.
Derinleş
Bugün sanatçıların hayatları ve eserleri hakkında bilgiyi en çok çevrim içi ansiklopedilerden ve sosyal medya hesaplarından ediniyoruz. Bir tezkire maddesiyle bir çevrim içi ansiklopedi maddesini; kaynak gösterme, öznel yorum ve güvenilirlik bakımından karşılaştır. Bir tezkire yazarının sevmediği bir şair hakkında yazdıklarına ne kadar güvenilebileceğini ve bir bilgiyi doğrulamak için hangi kaynaklara başvurulması gerektiğini tartış.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
TDE2.3“Hayatın Aynası” temasında ele alınan metinleri çözümleyebilme
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Tezkire üslubuna öykünerek yazılmış bir parça: "Ol şâir-i şîrîn-kelâm, bülbül-i gülşen-i nazm idi. Tab'ı latîf, gönli ma'rifet nûruyla pür-envâr; sohbeti dür-efşân, eş'ârı gevher-bâr idi." Bu parçadan hareketle tezkirelerin dil ve anlatımıyla ilgili hangi yargıya ulaşılabilir?
- A) Kısa ve yalın cümlelerle sade, bilimsel bir dil kullanılır.
- B) Halk ağzına dayanan, sade ve yerel bir dil kullanılır.
- C) Secili, Arapça-Farsça tamlamalarla yüklü süslü bir dil kullanılır.
- D) Konuşma çizgisiyle verilen diyaloglar ağırlıktadır.
- E) Hece ölçülü dörtlüklerle manzum bir anlatım kullanılır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Secili, Arapça-Farsça tamlamalarla yüklü süslü bir dil kullanılır.
"Şâir-i şîrîn-kelâm, bülbül-i gülşen-i nazm" gibi Farsça tamlamalar ve "pür-envâr / gevher-bâr" gibi ses uyumlu (secili) sözler, tezkirelerin süslü sanatlı nesrini gösterir. Manzum anlatım seçeneği, parçanın ahenkli olması nedeniyle çekicidir; ancak parça dörtlüklerden değil, secili nesir cümlelerinden oluşur.
Kolay
2Bir kütüphanenin yazma eserler bölümünde incelenen bir kitapta yüzlerce şair ayrı başlıklar altında tanıtılıyor. Her şairin nereli olduğu, kişiliği ve sanatı hakkında kısa bilgi verildikten sonra şiirlerinden birkaç beyit örnek olarak aktarılıyor. Bu eser Divan edebiyatının hangi türüne örnektir?
- A) Siyer
- B) Sefaretname
- C) Münşeat
- D) Şuara tezkiresi
- E) Mesnevi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Şuara tezkiresi
Şairlerin hayatlarını, sanatlarını ve şiirlerinden örnekleri bir arada veren tür şuara tezkiresidir. Siyer de bir hayatı anlatan bir türdür; ancak yalnızca Hz. Muhammed'in hayatını konu alır, şairleri tanıtmaz.
Kolay
3Tasavvufi şiirleriyle bilinen Usûlî'ye madde ayıran tezkirelerden biri 16. yüzyılda Bağdatlı bir şair tarafından yazılmıştır. Tezkirenin adı "şairlerin gül bahçesi" anlamına gelir. Bu tezkire ve yazarı hangi seçenekte birlikte verilmiştir?
- A) Gülşen-i Şuarâ – Ahdî
- B) Heşt Bihişt – Ahdî
- C) Gülşen-i Şuarâ – Sehî Bey
- D) Mecâlisü'n-Nefâis – Ali Şir Nevâî
- E) Heşt Bihişt – Fuzûlî
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Gülşen-i Şuarâ – Ahdî
"Gülşen" gül bahçesi, "şuarâ" şairler demektir; Gülşen-i Şuarâ'yı 16. yüzyılda Bağdatlı Ahdî yazmıştır. Mecâlisü'n-Nefâis – Ali Şir Nevâî eşleşmesi kendi içinde doğru olduğu için çekicidir; ancak bu eserin adı "gül bahçesi" anlamı taşımaz ve yazarı Bağdatlı değildir.
Kolay
4Bir öğrenci, tezkirelerdeki Usûlî maddesini okuyup şu notu alıyor: "Bir tarikata bağlanıp mürşidine gönülden hizmet etmiş, dünya malına gönül bağlamamış. Şiirlerinde Allah'ın birliğini, aşkı ve fani olanı bırakıp kalıcı olana yönelmeyi anlatmış." Bu nota göre Usûlî'nin şiirlerinde ağırlıklı olarak işlenen konu hangisidir?
- A) Toplumsal eleştiri ve hiciv
- B) Kahramanlık ve savaş anlatıları
- C) Doğa ve mevsim betimlemeleri
- D) Tasavvufi düşünce ve dünyanın geçiciliği
- E) Saray eğlenceleri ve şölenler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Tasavvufi düşünce ve dünyanın geçiciliği
Tarikata bağlılık, Allah'ın birliği ve fani olanı bırakma düşüncesi tasavvufun temel konularıdır; Usûlî tasavvufi şiirleriyle tanınır. Toplumsal eleştiri seçeneği, dünya malına değer vermeme tutumu nedeniyle çekicidir; ancak bu tutum toplumu eleştirmekten değil, tasavvufi bir dünya görüşünden kaynaklanır.
Kolay
5Tezkiredeki Usûlî maddesi şu cümleyle başlar: “Vardar Yenicesi'ndendir.” Tezkire yazarının maddeye bu bilgiyle başlaması, tezkirelerin hangi özelliğini gösterir?
- A) Şairin yalnızca şiirlerini aktarmasını
- B) Şairin ölüm tarihini en başa koymasını
- C) Şairi tanıtırken önce memleketini belirtmesini
- D) Şairi bir masal kahramanı gibi anlatmasını
- E) Şairin ailesinin bütün üyelerini sıralamasını
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Şairi tanıtırken önce memleketini belirtmesini
Tezkireler genellikle şairin memleketini belirterek başlar, ardından kişiliğini ve sanatını anlatır. Ölüm tarihiyle başlamak tezkirelerin genel düzeni değildir.
Kolay
6Divan edebiyatına ait bir eserde, belirli bir meslekte ün kazanmış kişilerin hayatları ve sanatları anlatılıyor. Bu tür eserlere verilen genel ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mesnevi
- B) Siyasetname
- C) Seyahatname
- D) Divan
- E) Tezkire
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tezkire
Belirli bir alanda ün kazanmış kişilerin hayatlarını ve eserlerini anlatan Divan edebiyatı türü tezkiredir. Seyahatname gezi izlenimlerini anlatır.
Kolay
7Tezkire maddesinde Usûlî'nin gazelinden önce şu açıklama yer alır: “Onların arasından ezelî birliğin tevhidine dair olan şu gazel bu sayfalara kaydedilmiştir.” Bu açıklamaya göre tezkirede aktarılan gazelin konusu nedir?
- A) Bir şehrin güzellikleri
- B) Allah'ın birliği
- C) Bir savaşın anlatımı
- D) Bir bahar mevsiminin tasviri
- E) Bir padişahın övgüsü
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Allah'ın birliği
Tevhit, Allah'ın birliğini ifade eder; tezkire yazarı gazelin bu konuda olduğunu belirtir. Padişah övgüsü kaside türünün konusudur.
Kolay
8Tezkirelerin dili ve üslubu hakkında aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Yalnızca Türkçe kökenli kelimeler içerir.
- B) Hiç söz sanatı kullanılmadan yazılmıştır.
- C) Süslü, secili ve Arapça-Farsça kelimelerle yüklüdür.
- D) Sade ve konuşma diline çok yakındır.
- E) Yalnızca halk ağzıyla yazılmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Süslü, secili ve Arapça-Farsça kelimelerle yüklüdür.
Tezkireler süslü, secili (iç kafiyeli) ve Arapça-Farsça kelimelerin yoğun olduğu bir dille yazılır. Sade ve konuşma diline yakın olduğu yargısı bunun tersidir.
Kolay
9Sadeleştirilmiş tezkire metninde “Sonunda Rum diyarına dönüp geldiğinde kendi şehrine yerleşmiştir.” cümlesi yer alır. Metnin aslında bu cümlede “avdet” ve “tavattun” kelimeleri geçer. Bu kelimelerin anlamları sırasıyla aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gidiş - ayrılma
- B) Hizmet - dinlenme
- C) Yolculuk - kaçış
- D) Ziyaret - konaklama
- E) Dönüş - yerleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Dönüş - yerleşme
Sadeleştirilmiş cümlede “avdet” dönüp gelmek, “tavattun” ise yerleşmek olarak karşılanmıştır. “Gidiş - ayrılma” anlamca bunun tersidir.
Kolay
10Bir edebiyat kitabında şu tanım yer alıyor: “Divan şairlerinin hayat hikâyelerini ve şairliklerini, şiirlerinden örnekler vererek anlatan eserler.” Tanımı yapılan eser türünün adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Nekroloji
- B) Biyografik roman
- C) Münşeat
- D) Şuara tezkiresi
- E) Sefaretname
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Şuara tezkiresi
Şairlerin hayatını ve sanatını şiir örnekleriyle anlatan eserlere şuara tezkiresi denir. Nekroloji modern dönemde ölüm üzerine yazılan yazıdır.
Kolay
11Edebiyat dersinde öğrenciler, tezkire metninde geçen “bî-nazîr” kelimesinin anlamını önce bağlamdan tahmin ediyor, ardından sözlükten kontrol ediyor. Sadeleştirilmiş metinde bu kelime “eşsiz” olarak karşılanmıştır. Öğrencilerin bu çalışması öncelikle neyi geliştirmeye yöneliktir?
- A) Söz varlığını
- B) Dinleme sırasında not almayı
- C) Sahneleme becerisini
- D) Konuşma sırasında beden dilini
- E) Yazım ve noktalama bilgisini
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Söz varlığını
Eski kelimelerin anlamlarını bağlamdan tahmin edip sözlükle doğrulamak söz varlığını geliştirir. Beden dili ya da sahneleme bu çalışmanın konusu değildir.
Kolay
12Tezkirede Usûlî'nin Mısır'da Şeyh İbrahim'in dergâhında “birkaç kez erbain çıkardığı” anlatılır. Sadeleştirilmiş metinde bu ifade parantez içinde açıklanmıştır. “Erbain çıkarmak” ifadesinin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kırk öğrenci yetiştirmek
- B) Kırk günlük çileyi tamamlamak
- C) Kırk gün boyunca ziyaret kabul etmek
- D) Kırk yıl boyunca yolculuk etmek
- E) Kırk beyitlik bir gazel yazmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kırk günlük çileyi tamamlamak
Sadeleştirilmiş metinde erbain çıkarmak “kırk günlük çile tamamlamak” olarak açıklanmıştır. Gazel yazmakla ilgili bir anlamı yoktur.
Kolay
13Usûlî'nin gazelinden sadeleştirilmiş bir beyit: “İnsanoğluna bak: Kimi zehir gibidir, kimi şeker gibi; ne şaşırtıcıdır ki tek bir ağaçtan türlü türlü meyveler ortaya çıkar.” Bu beyitte insanlar neye benzetilmiştir?
- A) Akıp giden sulara
- B) Aynı ağacın farklı meyvelerine
- C) Gökyüzündeki yıldızlara
- D) Bir bahçedeki çiçeklere
- E) Bir yapının taşlarına
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Aynı ağacın farklı meyvelerine
Şair aynı kökten gelen insanların farklı karakterlerini, tek ağaçtan çıkan türlü meyvelere benzetir. Yıldız ya da çiçek benzetmesi beyitte yoktur.
Kolay
14Usûlî'nin şu beyti tezkirede yer alır: “Ey Usûlî çün bilürsün bu yalandur o yalan / Bu yalancı dünyede sen de bir iki gün oyalan” Bu beyitte işlenen düşünce aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şairin uzun bir yolculuğa çıkacağı
- B) Dünyanın sonsuza dek süreceği
- C) İnsanın dünya malı biriktirmesi gerektiği
- D) Dünyanın geçici ve aldatıcı olduğu
- E) Yalan söylemenin bazen gerekli olduğu
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Dünyanın geçici ve aldatıcı olduğu
Beyit dünyayı “yalancı” olarak nitelendirir ve insana orada yalnızca “bir iki gün” kaldığını hatırlatır; dünyanın geçiciliği işlenir. Yalanı övmek gibi bir anlam yoktur.
Kolay
15Tezkirede Usûlî için “derviş tabiatlı, insani yaratılışlı bir kimse” denir. Bu ifadeyle Usûlî'nin hangi yönü tanıtılmaktadır?
- A) Şiirlerinin ölçüsü
- B) Memleketi
- C) Kişiliği
- D) Ailesi
- E) Mesleği
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kişiliği
“Derviş tabiatlı” ve “insani yaratılışlı” ifadeleri Usûlî'nin karakterini, yani kişiliğini anlatır. Memleketi maddenin ilk cümlesinde ayrıca verilmiştir.
Kolay
16Tezkirede Usûlî'nin şiirleri için “tasavvuf dolu sözleri gönül okşayıcı ve sayısızdır” denir. Bu ifadeye göre Usûlî'nin şiirlerinde hangi düşünce sistemi ağır basar?
- A) Natüralizm
- B) Romantizm
- C) Realizm
- D) Sembolizm
- E) Tasavvuf
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tasavvuf
Tezkire yazarı Usûlî'nin sözlerinin tasavvufla dolu olduğunu açıkça belirtir. Realizm ve romantizm Batı edebiyatındaki akımlardır.
Kolay
17Divan edebiyatına ait bir yazma eserde ünlü hattatların hayatları ve sanatları anlatılıyor; eserde hiç şair yer almıyor, şiir örneği de verilmiyor. Bu eserle ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Tezkire türündedir ama şuara tezkiresi sayılmaz.
- B) Şuara tezkiresi türünün tipik bir örneğidir.
- C) Divan edebiyatına ait olduğu için bir gazeldir.
- D) Yazarının kendi hayatını anlattığı bir anıdır.
- E) Batı etkisiyle gelişmiş modern bir biyografidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tezkire türündedir ama şuara tezkiresi sayılmaz.
Kitaba göre tezkire, belirli bir meslekte ünlenmiş kişileri anlatan türün genel adıdır; şuara tezkiresi ise yalnız şairleri şiirlerinden örnekler vererek anlatan eserlerdir. Hattatları anlatan eser tezkiredir, ama şairlerle ilgili olmadığı için şuara tezkiresi değildir.
Kolay
18Usûlî'nin gazelinde şu dizeler “peydâ” sözcüğüyle biter: “Aceb hikmet bir agacdan olur dürlü semer peydâ” “Belî çok kan yudar kân eyleyince bir güher peydâ” Sadeleştirilmiş metinde bu dizeler “tek bir ağaçtan türlü türlü meyveler ortaya çıkar” ve “bir cevher ortaya çıkarılırken” diye karşılanmıştır. Buna göre “peydâ” sözcüğünün bağlamdaki anlamı hangisidir?
- A) Yok olan, gözden kaybolan
- B) Tatlı olan, lezzet veren
- C) Pahalı olan, değer gören
- D) Ortaya çıkan, görünür olan
- E) Eskiyen, çürümeye yüz tutan
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ortaya çıkan, görünür olan
Eski metin ile sadeleştirilmiş metin karşılaştırıldığında “peydâ” sözcüğünün “ortaya çıkar” ifadesine karşılık geldiği görülür. Kitabın istediği yöntem de budur: Kelimenin anlamı bağlamdan tahmin edilip karşılığıyla denetlenir.
Orta
19Kanuni Sultan Süleyman döneminde, 1538'de yazılan ve adı "sekiz cennet" anlamına gelen bir eser, şairleri sekiz tabakada toplar. Edebiyat tarihçileri bu eseri sonraki tezkirelere örnek olması bakımından çok önemli bulur. Sehî Bey'in yazdığı bu eserin edebiyat tarihindeki önemi nedir?
- A) Türkçenin ilk sözlüğü olarak kabul edilir.
- B) Anadolu sahasında yazılan ilk şuara tezkiresidir.
- C) Türk edebiyatında yazılan ilk tezkiredir.
- D) Divan edebiyatının ilk mesnevisidir.
- E) Fars edebiyatında yazılan ilk tezkiredir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Anadolu sahasında yazılan ilk şuara tezkiresidir.
Sehî Bey'in Heşt Bihişt'i Anadolu sahasında yazılan ilk şuara tezkiresidir. "Türk edebiyatının ilk tezkiresi" seçeneği çok çekicidir; ancak bu unvan, Çağatay sahasında Ali Şir Nevâî'nin yazdığı Mecâlisü'n-Nefâis'e aittir.
Orta
20Bir öğrenci, tezkire maddelerinin düzenini incelemek için üç farklı şaire ayrılmış maddeleri karşılaştırıyor. Şairlerin yaşadıkları yüzyıl ve memleketleri farklı olsa da üç maddede de bilgilerin aynı sırayla verildiğini görüyor. Öğrencinin gördüğü bu sıra genellikle hangisidir?
- A) Şiirlerinden örnekler, ölüm tarihi, memleketi
- B) Sanatı, eserlerinin listesi, aile soy ağacı
- C) Memleketi ve kişiliği, sanatı, şiirlerinden örnekler
- D) Kişiliği, yazarın sert eleştirileri, dönemin savaşları
- E) Eserlerinin listesi, ölüm tarihi, ailesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Memleketi ve kişiliği, sanatı, şiirlerinden örnekler
Tezkirelerde şairin önce adı, memleketi ve kişiliği, ardından sanatı hakkında değerlendirme verilir; madde şiirlerinden seçilmiş örneklerle biter. Şiir örnekleriyle başlayan seçenek yanlıştır; örnekler, şairin sanatı tanıtıldıktan sonra kanıt olarak sona konur.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.