11. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Yaşamın İzinde

Edebiyat Atölyesi – Yazma: Dinlenen/İzlenen Metinden Seçilen Bir Diyaloğu Bağlama Uygun Olarak Başka Bir Türe Dönüştürebilme

radyo oyunu
diyalog
tür dönüşümü
anlatıcı
doğrudan anlatım
dolaylı anlatım
yazma planı

Bir diyalog başka bir türe nasıl dönüştürülür?

Bir diyalog başka bir türe, bağlamı korunarak ve sesin taşıdığı anlamı anlatıcıya, betimlemeye ve özetlemeye aktararak dönüştürülür. Direnişin Ustaları gibi bir radyo oyununda temel gösterge sestir; olay diyaloglarla ilerler, müzik ve efekt konuyu destekler. Hikâye ya da anıda ise bu işlevi anlatıcı üstlenir. Diyalog seçilirken çatışma içermesi, kişileri iyi yansıtması ve iletisinin güçlü olması gibi ölçütler belirlenir. Yazma planında amaç ve hedef kitle saptanır; dönüştürülecek türün anlatıcı, bakış açısı, zaman, mekân ve olay örgüsü gibi yapı unsurlarına göre bir taslak hazırlanır. Kişiler kendi özelliklerine uygun konuşturulur; konuşmalar doğrudan ya da dolaylı anlatımla bilinçli biçimde aktarılır. Konuşma çizgisiyle yazılan karşılıklı konuşmalarda her yeni konuşmacı yeni satırdan başlar, doğrudan aktarılan sözler ise tırnak içine alınır.

Edebiyat Atölyesi – Yazma: Dinlenen/İzlenen Metinden Seçilen Bir Diyaloğu Bağlama Uygun Olarak Başka Bir Türe Dönüştürebilme: konu anlatımı ve özeti

Bu atölyede Direnişin Ustaları radyo tiyatrosundan seçtiğin bir diyaloğu, bağlamını koruyarak hikâye ya da anı gibi başka bir türe dönüştürürsün. Tür dönüşümü, aynı içeriğin farklı anlatım biçimlerinde nasıl şekillendiğini görmeni sağlar.

Radyo oyununun temel göstergesi sestir; olay diyaloglarla ilerler, müzik ve efekt konuyu destekler. Hikâyede ise bu işlevi anlatıcı, betimleme ve özetleme üstlenir.
Diyaloğu seçerken ölçütlerini belirle: çatışma içermesi, kişileri iyi yansıtması, iletisinin güçlü olması gibi.
Yazma planı: amacını ve hedef kitleni belirle; dönüştüreceğin türü ve o türün yapı unsurlarını (anlatıcı, bakış açısı, zaman, mekân, olay örgüsü) saptayıp bir taslak oluştur.
Kişilerle empati kur; onları kendi özelliklerine ve metnin geneline hâkim dil özelliklerine uygun biçimde konuştur.
Konuşmaları aktarırken doğrudan anlatım (tırnak ya da konuşma çizgisi) ile dolaylı anlatım arasında bilinçli bir seçim yap.
Rica, koşul, gerekçelendirme gibi dil işlevlerini ve karşılaştırma içeren cümleleri kullan; yazım ve noktalama kurallarına uy, akranlarının görüşleriyle metnini düzelt.

Unutma: Konuşma çizgisiyle yazılan karşılıklı konuşmalarda her yeni konuşmacı yeni satırdan başlar; doğrudan aktarılan sözler ise tırnak içine alınır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Tür dönüşümünü bir taşınma gibi düşün: Eşyalar (olaylar, kişiler) aynı kalır ama yeni evin (yeni türün) düzenine göre yerleştirilir.

Diyaloğu seç: Çatışma içeren, kişileri iyi yansıtan bir bölüm.
Hedef türü belirle: Hikâye mi, anı mı?
Sesleri dönüştür: Radyo oyununda efekt ve müzikle verilen bilgileri, hikâyede anlatıcının betimlemelerine çevir. Örneğin bir kapı gıcırtısı: "Eski kapı ağır ağır, gıcırdayarak açıldı."
Konuşmaları aktar: Doğrudan anlatımda konuşma çizgisi ya da tırnak kullan; dolaylı anlatımda sözleri anlatıcının cümlesine yerleştir: "Babası ona yarın erkenden yola çıkacaklarını söyledi."

Günlük hayattan: Bir arkadaşının telefonda söylediklerini başka birine aktarırken onun cümlelerini aynen tekrar etmek yerine özetleyip kendi cümlelerinle anlatırsın; bu dolaylı anlatımdır.

Sık yapılan hata: Diyaloğu olduğu gibi kopyalayıp başına bir iki cümle eklemek. Doğrusu: Yeni türün anlatıcısı, zamanı, mekânı ve betimlemeleri kurulmalı; metin kendi başına okunabilir olmalıdır.

Derinleş

Aynı diyaloğu iki farklı türe dönüştür: bir hikâyeye ve diyalogdaki kişilerden birinin yıllar sonra yazdığı bir anıya. Anlatıcının değişmesi olayın anlamını nasıl etkiledi? Hangi ayrıntıları eklemen, hangilerini çıkarman gerekti? Gerçek bir kişinin sözlerini başka bir türe aktarırken anlamını çarpıtmamak için nelere dikkat edilmesi gerektiğini tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

TDE4.1Günlük hayatta karşılaşılabilecek olay ve durumları etkili bir şekilde aktaracağı yazısını yönetebilme
TDE4.2Farklı bakış açılarını, günlük deneyimleri ve sosyal yaşamı yansıttığı yazısı için içerik oluşturabilme
TDE4.3Farklı bakış açılarını, günlük deneyimleri ve sosyal yaşamı yansıttığı yazısı için kural uygulayabilme

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Okulun radyo kulübü, yazdıkları radyo oyununu kaydediyor. Kayıtta oyuncuların hiçbiri görünmüyor; dinleyici kişileri seslerinden, olayın geçtiği yeri efektlerden, sahnenin duygusunu da müzikten anlıyor. Bu durumdan hareketle radyo oyununun temel göstergesi hangisidir?
- A) Görüntü
- B) Ses
- C) Işık
- D) Dekor
- E) Kostüm
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ses
Radyo oyununda kişi, mekân ve duygu; söz, efekt ve müzik yoluyla, yani sesle verilir; temel gösterge sestir. Görüntü seçeneği, dinleyicinin sahneleri zihninde canlandırması nedeniyle çekicidir; ancak bu canlandırma dinleyicinin hayal gücüne aittir, radyo oyunu görüntü kullanmaz.
Kolay
2Bir öğrencinin hikâye taslağında karşılıklı konuşma şöyle yazılmış: "— Nereye gidiyorsun? — Pazara, dedi Ali. — Ben de gelirim." Öğretmen taslağın kenarına "Konuşma çizgisinin kullanımına dikkat et." notunu düşüyor. Öğretmenin uyarısına göre her yeni konuşmacının sözü nasıl yazılmalıdır?
- A) Parantez içinde aynı satırdan
- B) Aynı satırda virgülden sonra
- C) Önceki sözün ardından aynı satırda
- D) Her sözün sonuna iki nokta konarak
- E) Yeni bir satırdan başlatılarak
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Yeni bir satırdan başlatılarak
Konuşma çizgisiyle yazılan diyaloglarda her yeni konuşmacının sözü yeni bir satırdan, satır başında konuşma çizgisiyle başlar. Taslakta konuşmalar aynı satırda art arda dizildiği için öğretmen uyarmıştır; aynı satırda devam etmek bu yüzden çekici ama yanlış bir seçenektir.
Kolay
3Bir öğrenci, yalnızca diyaloglardan ve parantez içindeki efekt yönergelerinden oluşan bir radyo oyunu bölümünü hikâyeye dönüştürecek. Planlama aşamasında, radyo oyunu metninde bulunmayan ama hikâyede mutlaka olması gereken bir yapı unsurunu belirlemesi gerekiyor. Öğrencinin belirlemesi gereken bu unsur hangisidir?
- A) Anlatıcı ve bakış açısı
- B) Müzik geçişleri
- C) Efekt listesi
- D) Seslendirme sırası
- E) Oyuncu kadrosu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anlatıcı ve bakış açısı
Radyo oyununda olayı kişilerin konuşmaları ve efektler taşır; hikâyede ise olayları aktaracak bir anlatıcı ve onun bakış açısı belirlenmelidir. Efekt listesi seçeneği, dönüştürülecek metinde efektlerin bulunması nedeniyle çekicidir; ancak efektler radyo oyununun unsurudur, hikâyede betimlemeye dönüşür.
Kolay
4Zehra, radyo oyununu hikâyeye dönüştürürken ustanın sözünü şöyle aktarıyor: Usta, çırağına dönüp "Bu ocak bizim, sönmesine izin vermeyiz." dedi. Zehra'nın ustanın sözünü aktarırken kullandığı yol hangisidir?
- A) Betimleme
- B) Dolaylı anlatım
- C) Özetleme
- D) Açıklama
- E) Doğrudan anlatım
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Doğrudan anlatım
Sözün, söylendiği biçimiyle tırnak içinde ve "dedi" ile aktarılması doğrudan anlatımdır. Dolaylı anlatım seçeneği, cümlede bir anlatıcının da bulunması nedeniyle çekicidir; ancak dolaylı anlatımda söz tırnaksız ve anlatıcının diline uyarlanarak verilir ("…izin vermeyeceklerini söyledi").
Kolay
5Radyo oyunlarıyla ilgili bir metinde şöyle deniyor: “Radyo oyunlarının görülmeyen tiyatro özelliği vardır. Temel göstergesi sestir.” Bu bilgiye göre radyo oyununda olayı aktaran en önemli unsur aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kostüm
- B) Işık
- C) Sahne hareketleri
- D) Diyaloglar
- E) Dekor
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Diyaloglar
Radyo oyununda görüntü olmadığı için olay en çok diyaloglarla aktarılır. Dekor, kostüm ve ışık görsel unsurlardır.
Kolay
6Radyo oyunundan seçtiği diyaloğu anıya dönüştürecek olan Mehmet, metnini hangi anlatıcıyla yazmalıdır?
- A) Olayı yaşayan birinin ağzından, birinci kişiyle
- B) İkinci kişiye seslenen bir anlatıcıyla
- C) Her şeyi bilen üçüncü kişi anlatıcıyla
- D) Parantez içindeki sahne yönergeleriyle
- E) Yalnızca diyaloglarla, anlatıcısız
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Olayı yaşayan birinin ağzından, birinci kişiyle
Anı, kişinin yaşadıklarını kendi ağzından anlattığı bir türdür; bu yüzden birinci kişili anlatıcı gerekir. Her şeyi bilen anlatıcı kurmaca hikâye ve romana özgüdür.
Kolay
7Bir öğrencinin hikâyesinden cümle: “Babam, bu toprakları bırakmayacağız çünkü dedelerimiz burada yaşadı, dedi.” Bu cümlede öne çıkan dil işlevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Soru sorma
- B) Gerekçelendirme
- C) Selamlama
- D) Rica
- E) Koşul
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gerekçelendirme
“Çünkü” ile kararın nedeni açıklandığı için cümlede gerekçelendirme vardır. Koşul işlevi “-se/-sa” gibi şart anlamıyla kurulur.
Kolay
8Bir öğrencinin hikâyesinden cümle: “Eğer bu kış atölyeyi açık tutabilirsek baharda yeniden iş alırız, dedi kalfa.” Kalfanın sözünde öne çıkan dil işlevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Özür dileme
- B) Teşekkür
- C) Selamlama
- D) Rica
- E) Koşul
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Koşul
“Eğer … tutabilirsek” ifadesi bir sonucun bir şarta bağlandığını gösterir; bu koşul işlevidir. Rica, birinden kibarca bir şey istemektir.
Kolay
9Bir öğrenci radyo oyunundaki diyaloğu hikâyeye dönüştürürken kişilerin yerine kendini koyuyor ve “Ben bu ustanın yerinde olsam ne hissederdim?” diye düşünüyor. Öğrencinin bu tutumu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Noktalamayı düzeltmek
- B) Kişilerle empati kurmak
- C) Hedef kitleyi belirlemek
- D) Metni özetlemek
- E) Başlık bulmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kişilerle empati kurmak
Kendini kişinin yerine koyup onun duygularını anlamaya çalışmak empati kurmaktır. Bu tutum, kişileri kendi özelliklerine uygun konuşturmayı kolaylaştırır.
Kolay
10Radyo oyunundaki bir diyaloğu hikâyeye dönüştüren Ayşe'nin taslağından cümle: “Usta, çırağından ocağın ateşini biraz harlamasını rica etti: ‘Ne olur, şu ateşi biraz canlandırıver evlat.’” Ustanın sözünde öne çıkan dil işlevi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Koşul
- B) Gerekçelendirme
- C) Rica
- D) Uyarı
- E) Karşılaştırma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Rica
“Ne olur … canlandırıver” ifadesi kibar bir istek, yani ricadır. Koşul işlevinde bir şeyin gerçekleşmesi başka bir şarta bağlanır.
Kolay
11Bir öğrenci, radyo oyunundaki ustanın sözünü hikâyesine şöyle aktarıyor: Usta, “Bu ocak sönmeyecek!” diye haykırdı. Bu aktarımda kullanılan noktalama işaretiyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Tırnak işareti yalnızca kitap adlarında kullanılır.
- B) Tırnak işareti, cümlenin devrik olduğunu gösterir.
- C) Başkasının sözü olduğu gibi aktarıldığı için tırnak işareti kullanılmıştır.
- D) Tırnak işareti, cümlenin soru olduğunu gösterir.
- E) Tırnak işareti, sözün dolaylı aktarıldığını gösterir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Başkasının sözü olduğu gibi aktarıldığı için tırnak işareti kullanılmıştır.
Başkasının sözü değiştirilmeden aktarıldığında tırnak içine alınır. Dolaylı aktarımda söz anlatıcının cümlesine dönüştürüldüğü için tırnak kullanılmaz.
Kolay
12Hikâyeye dönüştürme çalışmasından önce öğretmen, öğrencilerden diyalog seçerken kullanacakları ölçütleri küçük kâğıtlara yazıp sınıf panosuna asmalarını istiyor. Aşağıdakilerden hangisi bu çalışmada yazılabilecek uygun bir ölçüttür?
- A) Diyaloğun oyunla ilgisiz olması
- B) Diyaloğun en kısa diyalog olması
- C) Diyalogda hiç duygu bulunmaması
- D) Diyalogda yalnızca selamlaşma bulunması
- E) Diyaloğun bir çatışma içermesi ve kişileri iyi yansıtması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Diyaloğun bir çatışma içermesi ve kişileri iyi yansıtması
Çatışma içeren ve kişileri iyi yansıtan diyaloglar başka türe dönüştürülmeye daha elverişlidir. Yalnızca selamlaşmadan oluşan bir diyalog anlatılacak bir olay sunmaz.
Kolay
13Radyo oyunlarıyla ilgili bir metinde, bir sanatçının “Radyo oyunu bir edebiyat yayınıdır.” dediği aktarılıyor. Bu söz radyo oyunlarının hangi yönüne dikkat çekmektedir?
- A) Teknik donanımına
- B) Haber verme işlevine
- C) Reklam gelirine
- D) Sanatsal ve edebî yönüne
- E) Ticari yönüne
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sanatsal ve edebî yönüne
Sanatçı, radyo oyununu bir edebiyat yayını sayarak onun sanatsal ve edebî değerini vurgular. Haber verme radyonun başka bir işlevidir.
Kolay
14Bir öğrenci hikâyesinde konuşmaları şöyle yazıyor: — Atölyeyi kapatmayacağız, dedi usta. — Peki ya borçlar? diye sordu çırak. Öğrencinin konuşmaları aktarırken kullandığı yöntem aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Konuşma çizgisiyle doğrudan anlatım
- B) Tırnak içinde dolaylı anlatım
- C) Özetleyerek dolaylı anlatım
- D) Parantez içinde sahne yönergesi
- E) Betimleyerek anlatım
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Konuşma çizgisiyle doğrudan anlatım
Konuşmalar konuşma çizgisiyle ve kişilerin kendi sözleriyle verildiği için doğrudan anlatımdır. Dolaylı anlatımda söz, anlatıcının cümlesine dönüştürülür.
Kolay
15Radyo oyunundaki bir diyaloğu hikâyeye dönüştürecek olan Zeynep, yazmaya başlamadan önce “Metnimi kimler okuyacak, onlara hangi iletiyi vermek istiyorum?” sorularını cevaplıyor. Zeynep'in yaptığı çalışma yazma sürecinin hangi aşamasına aittir?
- A) Yayımlama
- B) Akran değerlendirmesi
- C) Düzeltme
- D) Planlama
- E) Sesli okuma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Planlama
Hedef kitleyi ve iletiyi yazmadan önce belirlemek planlama aşamasının parçasıdır. Düzeltme ve akran değerlendirmesi metin yazıldıktan sonra yapılır.
Kolay
16Radyo oyununda zaman geçişi müzikle veriliyor. Bir öğrenci bu bölümü hikâyeye dönüştürürken şu cümleyi yazıyor: “Aradan üç kış geçti; atölyenin önündeki çınar da ustanın saçları gibi ağarmıştı.” Öğrenci, radyo oyunundaki zaman geçişini hikâyede hangi unsurla vermiştir?
- A) Anlatıcının özetleme ve betimlemesiyle
- B) Kişilerin karşılıklı konuşmasıyla
- C) Parantez içindeki yönergeyle
- D) Müzik ve efektle
- E) Sahne ışığının değişmesiyle
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anlatıcının özetleme ve betimlemesiyle
Hikâyede müzik yoktur; zaman geçişini anlatıcı “aradan üç kış geçti” diyerek özetler ve betimlemeyle destekler. Müzik ve efekt radyo oyununa özgü araçlardır.
Kolay
17Bir öğrenci, radyo oyunundaki diyaloğu hikâyeye dönüştürüyor. Hikâyede yaşlı usta, bütün zorluklara rağmen atölyesindeki ocağı yakmayı sürdürüyor, çırağı da ona destek oluyor. Bu hikâyenin içeriğine en uygun başlık aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Demirciliğin Tarihi
- B) Radyo Oyununun Özellikleri
- C) Yaz Tatili Anılarım
- D) Sönmeyen Ocak
- E) Usta ile Çırağın Kavgası
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sönmeyen Ocak
Kitap, yazının içeriğine uygun bir başlık ister. “Sönmeyen Ocak”, hikâyenin merkezindeki direnci ve ocağı yaşatma çabasını özlü biçimde yansıtır. Tarih ya da tür bilgisi veren başlıklar hikâyeye uymaz; hikâyede usta ile çırak arasında kavga da yoktur, çırak ustaya destek olur.
Kolay
18Okuma yazma öğrenemeyen Ayşe Nine, gençliğinde radyodaki oyunlar sayesinde dünya klasiklerini ve Türk edebiyatının pek çok eserini tanıdığını anlatıyor. Ninenin anlattıkları radyo oyunlarının hangi işlevini örneklendirir?
- A) Edebî eserleri toplumun her kesimine ulaştırma
- B) Haber bültenlerinin süresini kısaltma
- C) Sahne oyuncularına radyoda yeni iş alanları açma
- D) Yazarların telif gelirlerini artırma
- E) Müzik türlerini birbirinden ayırma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Edebî eserleri toplumun her kesimine ulaştırma
Kitaba göre radyo oyunları sayesinde dünya ve Türk edebiyatının birçok eseri “yediden yetmişe herkese” ulaştırılmıştır. Okuma yazma öğrenememiş birinin bu eserleri tanıması bu işlevin örneğidir; öteki seçeneklerin Ayşe Nine'nin anlattıklarıyla bağı yoktur.
Orta
19Bir öğrenci, hikâyesinde ustanın konuşmalarını yazarken farklı anlam ilgileri kuran cümleler kullanıyor. Öğretmeni, cümlelerden yalnızca birinde koşul (şart) anlamı bulunduğunu söylüyor. Koşul anlamı taşıyan cümle hangisidir?
- A) Sabaha kadar çalışırsak siparişi yetiştirebiliriz.
- B) Usta, çırağından daha sabırlı bir insandı.
- C) Lütfen kapıyı biraz aralık bırakır mısın?
- D) Yorgun olduğu için akşam erkenden uyudu.
- E) Usta, çırağı gelsin diye kapıyı açık bıraktı.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sabaha kadar çalışırsak siparişi yetiştirebiliriz.
Siparişin yetişmesi sabaha kadar çalışma koşuluna bağlanmıştır; "-sa/-se" eki koşul anlamı kurar. "Çırağı gelsin diye" cümlesi iki yargı arasında bağ kurduğu için çekicidir; ancak burada amaç-sonuç ilişkisi vardır, kapının açık bırakılması bir koşula bağlanmamıştır.
Orta
20Radyo oyunundaki şu bölüm hikâyeye dönüştürülecektir: "(Kapı sertçe çarpar.) ALİ: (Öfkeyle) Yeter artık!" Bağlamı koruyan en uygun dönüşüm aşağıdakilerden hangisidir?
- A) ALİ: (Kapıyı çarparak, öfkeyle) Yeter artık, yeter!
- B) Ali'nin sakin bir sesle bir şeyler mırıldandığı duyuldu.
- C) Ali kapıyı sertçe çarptı ve öfkeyle "Yeter artık!" diye bağırdı.
- D) Ali kapıyı yavaşça kapatıp kimseye bir şey demeden çıktı.
- E) Ali, kapının neden çarptığını merak ederek dışarı baktı.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ali kapıyı sertçe çarptı ve öfkeyle "Yeter artık!" diye bağırdı.
Doğru dönüşümde efekt yönergesi (kapının çarpması) anlatıcının cümlesine, parantez içindeki duygu da "öfkeyle" zarfına dönüşmüş, söz korunmuştur. İlk seçenek repliği koruduğu için çekicidir; ancak hâlâ tiyatro biçimindedir, hikâye anlatımına dönüştürülmemiştir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.