12. Sınıf Biyoloji · Bitki Biyolojisi

Bitkilerde Madde Taşınması

kök basıncı
kılcallık
terleme
kohezyon
stoma
kaspari şeridi
basınç akış teorisi

Bitkilerde su ve besin nasıl taşınır?

Bitkilerde madde taşınması, su ve minerallerin ksilemle kökten yapraklara, organik besinlerin ise floemle kaynaktan havuza iletilmesidir. Su ve mineraller emici tüylerle alınır; endodermisteki su geçirmez kaspari şeridi, maddeleri hücre içinden geçmeye zorlayarak alımı denetler. Kök basıncı suyu yukarı iter ve terleme düşükken gutasyona yol açar; kılcallıkta su, ince ksilem borularında adezyonla bir miktar yükselir. Suyu yükseltmede en etkili mekanizma terleme ve kohezyon-gerilimdir: Yapraklardan buharlaşan su çekme kuvveti oluşturur, su molekülleri birbirine tutunarak kopmadan yukarı çekilir. Stomalarda bekçi hücrelerine K⁺ girince su da girer ve stoma açılır; ABA etkisiyle kapanır. Floemdeki taşıma basınç akış teorisiyle açıklanır; besin yapraktan kök ve meyve gibi havuzlara gider. Ksilemde taşıma tek yönlüdür, floemde ise mevsime göre iki yönlü olabilir.

Bitkilerde Madde Taşınması: konu anlatımı ve özeti

Bitkiler topraktan aldıkları suyu metrelerce yükseğe, yapraklarda ürettikleri besini de tüm organlarına pompa olmadan taşır. Bu konu ksilem ve floemdeki taşımanın hangi kuvvetlerle gerçekleştiğini anlatıyor.

Su ve mineraller emici tüylerle alınır; hücreden hücreye ya da hücre çeperleri boyunca ilerleyerek endodermise ulaşır. Endodermisteki su geçirmez kaspari şeridi, maddeleri hücre içinden geçmeye zorlayarak alımı denetler.
Kökler mineralleri çoğunlukla aktif taşımayla alır. Mikoriza mantarları ve baklagil köklerindeki azot bağlayan Rhizobium bakterileri su ve mineral alımını destekler.
Kök basıncı: kökte biriken mineraller osmozla su çeker ve suyu yukarı iter. Terleme düşükken yapraklardan su damlaları atılmasına (gutasyon) neden olur.
Kılcallık: su, ince ksilem borularında adezyonla duvarlara tutunarak bir miktar yükselir.
Terleme ve kohezyon-gerilim: yapraklardan buharlaşan su ksilemde çekme kuvveti oluşturur. Su moleküllerinin birbirine tutunması (kohezyon) sayesinde su sütunu kopmadan yukarı çekilir. Suyu yükseltmede en etkili mekanizma budur.
Ksilemde suyun kökten yaprağa yükselişi ve buna katkı yapan üç etki (şematik)
Stomalar: bekçi hücrelerine K⁺ girince su da girer, turgor artar ve stoma açılır. Su azaldığında ya da ABA etkisiyle stoma kapanır.
Floemde taşıma basınç akış teorisiyle açıklanır: besin, üretildiği kaynaktan (yaprak) kullanıldığı ya da depolandığı havuza (kök, meyve) taşınır.

Unutma: Ksilemde taşıma tek yönlü (kökten yaprağa), floemde ise kaynaktan havuza doğru olduğu için mevsime göre iki yönlü olabilir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bir ağacın tepesine kadar suyun nasıl çıktığını anlamak için bir pipetle meyve suyu içtiğini düşün: Üstten çektikçe sıvı yükselir. Yapraktaki terleme de bu çekme kuvvetini oluşturur.

Suyun yolculuğu adım adım:

Alım: Su, kökteki emici tüylerden osmozla girer.
Denetim: Endodermisteki kaspari şeridi suyu ve mineralleri hücrelerin içinden geçmeye zorlar; kök hangi maddenin gireceğini böyle seçer.
Yükselme: Kök basıncı alttan iter, kılcallık suyu ince borularda biraz yükseltir; ama asıl kuvvet terlemedir. Yapraktan buharlaşan su, birbirine tutunan su moleküllerini (kohezyon) bir zincir gibi yukarı çeker.
Çıkış: Su, stomalardan buhar olarak atmosfere geçer.

Besinin yolculuğu: Floemde besin, üretildiği yerden (kaynak, ör. yaprak) kullanıldığı ya da depolandığı yere (havuz, ör. meyve, kök) taşınır.

Günlük hayattan: Sabahları bazı bitkilerin yaprak kenarlarında görülen su damlaları, gece terleme azaldığında kök basıncıyla dışarı atılan sudur (gutasyon).

Sık yapılan hata: "Suyu yukarı çıkaran asıl kuvvet kök basıncıdır." Doğrusu: En etkili mekanizma terleme ve kohezyon-gerilimdir; kök basıncı yalnızca yardımcıdır.

Derinleş

Beyaz bir karanfili ya da kereviz sapını renkli suya koyarak suyun bitki içindeki yolunu izleyebilirsin. Bu düzeneği geliştirerek terlemeyi etkileyen bir etkeni (ışık, rüzgâr ya da sıcaklık) sınayan bir deney tasarla. Kurak bölgelerde tarım yapılırken sulama yöntemi seçiminin su kaynaklarının korunması açısından neden önemli olduğunu tartış.

Bu konuda neler var?

Kök Basıncı
Kılcallık
Terleme ve Kohezyon Gerilim Teorisi
Stomaların Yapısı ve Açılıp Kapanma Mekanizması
Bitkilerde Fotosentez Ürünlerinin Taşınması

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir araştırmacı, havuç köklerindeki potasyum iyonu derişiminin çevredeki toprak çözeltisinden çok daha yüksek olduğunu ölçüyor. Köklere solunumu durduran bir madde verdiğinde potasyum alımının hemen durduğunu gözlüyor. Kökler bu mineralleri hangi yolla alır?
- A) Kılcallık
- B) Terleme
- C) Osmoz
- D) Basit difüzyon
- E) Aktif taşıma
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Aktif taşıma
Derişim farkına karşı ve ATP harcanarak yapılan madde alımı aktif taşımadır; solunum durunca ATP üretilemediği için alım durur. Basit difüzyon da madde geçişi sağlar; ama derişimin yüksek olduğu yerden düşük olduğu yere doğrudur ve enerji gerektirmez.
Kolay
2Bir öğrenci, cam yüzeye damlattığı suyun dağılmadan küçük, yuvarlak damlalar oluşturduğunu görüyor. Öğretmeni, ksilemde de su moleküllerinin aynı kuvvetle birbirine tutunarak kesintisiz bir sütun hâlinde yukarı çekildiğini anlatıyor. Su moleküllerinin birbirine tutunmasını sağlayan kuvvete ne ad verilir?
- A) Adezyon
- B) Turgor
- C) Osmoz
- D) Difüzyon
- E) Kohezyon
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Kohezyon
Aynı tür moleküllerin birbirini çekmesi kohezyondur; ksilemde su sütununun kopmadan yükselmesini sağlar. Adezyon da bir tutunma kuvvetidir; ancak farklı maddeler arasındadır, örneğin suyun ksilem çeperine tutunması.
Kolay
3Bir öğrenci, yapraklarda üretilen şekerin floemde taşınmasını bir model düzeneğiyle gösteriyor: Şeker yoğunluğu yüksek bir kese suyu çekip şişiyor, sıvı bir boru boyunca şekerin tüketildiği diğer keseye doğru akıyor. Düzenek, floemdeki taşınmayı açıklayan bir teoriye dayanıyor. Bu model hangi teoriyi temsil eder?
- A) Kohezyon-gerilim teorisi
- B) Kemiosmotik görüş
- C) Kılcallık
- D) Basınç akış teorisi
- E) Kök basıncı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Basınç akış teorisi
Basınç akış teorisine göre şekerin yüklendiği yerde (kaynak) su girişiyle basınç artar ve özsu, şekerin kullanıldığı yere (havuz) doğru akar. Kohezyon-gerilim teorisi de taşınmayı açıklar; ancak ksilemde suyun terlemeyle yukarı çekilmesini anlatır.
Kolay
4Bir çiftçi, nohut ektiği tarlaya azotlu gübre kullanmamasına rağmen bitkilerin sağlıklı büyüdüğünü görüyor. Kökleri incelediğinde üzerlerinde küçük, pembemsi yumrular buluyor; bu yumrularda yaşayan canlıların havadaki azotu bağladığını öğreniyor. Yumrularda yaşayan bu canlı hangisidir?
- A) Maya mantarı
- B) Mikoriza mantarı
- C) Öglena
- D) Nitrat bakterisi
- E) Rhizobium bakterisi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Rhizobium bakterisi
Baklagillerin kök yumrularında yaşayan Rhizobium bakterileri havadaki azotu bağlayarak bitkinin kullanabileceği azotlu bileşiklere çevirir. Mikoriza da köklerle ortak yaşar; ancak bir mantardır, yumru oluşturmaz ve havadaki azotu bağlamaz.
Kolay
5Bir öğrenci, nemli peçete üzerinde çimlendirdiği turp tohumlarının köklerinde gözle görülebilen çok sayıda ince, beyaz uzantı fark ediyor. Öğretmeni bu uzantıların emici tüyler olduğunu söylüyor. Emici tüylerin bitkiye sağladığı temel yarar aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kökte fotosentez yaparak bitki için besin üretmek
- B) Yapraklarda üretilen şekeri kökte depolamak
- C) Kökün yüzey alanını artırarak su ve mineral emilimini artırmak
- D) Fazla suyu damlalar hâlinde dışarı atmak
- E) Havanın serbest azotunu amonyuma dönüştürmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kökün yüzey alanını artırarak su ve mineral emilimini artırmak
Emici tüyler kökün yüzey alanını artırdığı için topraktan alınan su ve mineral miktarı artar. Havanın azotunu bağlayan yapılar emici tüyler değil, Rhizobium bakterileridir.
Kolay
6Bir öğrenci, genç bir kökün enine kesitini gösteren modele dıştan içe doğru dört etiket yapıştıracak. Etiketlerin doğru sıralaması aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Epidermis – korteks – endodermis – merkezî silindir
- B) Korteks – epidermis – endodermis – merkezî silindir
- C) Epidermis – endodermis – korteks – merkezî silindir
- D) Endodermis – korteks – epidermis – merkezî silindir
- E) Epidermis – korteks – merkezî silindir – endodermis
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Epidermis – korteks – endodermis – merkezî silindir
Genç kökte dıştan içe epidermis, korteks, endodermis ve merkezî silindir bulunur. Endodermis, korteks ile merkezî silindiri birbirinden ayırdığı için ikisinin arasındadır.
Kolay
7Genç bir kökten alınan enine kesit mikroskopla incelendiğinde endodermis hücrelerinin arasında, suyu geçirmeyen bir kuşak bulunduğu görülüyor. Hücre çeperleri boyunca gelen su bu kuşağa ulaşınca hücrelerin içine girmek zorunda kalıyor. Bu kuşağın adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hidatot
- B) Bekçi hücresi
- C) Emici tüy
- D) Kaspari şeridi
- E) Nodül
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kaspari şeridi
Endodermis hücreleri arasındaki su geçirmeyen kuşak kaspari şerididir ve maddeleri hücre içinden geçmeye zorlar. Hidatotlar ise gutasyonda suyun atıldığı yaprak yapılarıdır.
Kolay
8Can, kesilmiş bir kereviz sapını mavi mürekkepli suya koyuyor. Bir gün sonra yaprak damarlarının maviye boyandığını görüyor. Boyanın ilerlediği iletim dokusu ve taşıma yönü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Floemde, kaynaktan havuza doğru taşınmıştır
- B) Floemde, mevsime göre iki yönlü taşınmıştır
- C) Ksilemde, yapraklardan köke doğru taşınmıştır
- D) Ksilemde ve floemde eşit hızla taşınmıştır
- E) Ksilemde, kökten yapraklara doğru tek yönlü taşınmıştır
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ksilemde, kökten yapraklara doğru tek yönlü taşınmıştır
Su ve içinde çözünmüş maddeler ksilemde kökten yapraklara doğru tek yönlü taşınır. Kaynaktan havuza ve mevsime göre iki yönlü taşıma floemin özelliğidir.
Kolay
9Bir öğrenci, sulanan bir bitkinin kökleriyle aldığı suyun bir kısmının bitkiden ayrıldığını, bir kısmının ise bitkide bir tepkimeye katıldığını öğreniyor. Bitkilerde su kaybının gerçekleştiği iki yol aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) Emici tüylerden atılma ve floemde depolanma
- B) Stomalardan buhar hâlinde atılma ve fotosentezde kullanılma
- C) Kaspari şeridinden sızma ve solunumda üretilme
- D) Polenlerle atılma ve tohumda depolanma
- E) Kılcallıkla yükselme ve kök basıncıyla itilme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Stomalardan buhar hâlinde atılma ve fotosentezde kullanılma
Bitkilerde su kaybı, stomalardan buhar hâlinde atılma (terleme) ve fotosentez sırasında suyun kullanılmasıyla olur. Kılcallık ve kök basıncı ise suyun yükselmesini sağlayan etkenlerdir.
Kolay
10Azotlu bileşikleri yetersiz bir toprakta yetişen bir fasulye bitkisinin gelişiminin yavaşladığı gözleniyor. Bitkiler azotu belirli organik moleküllerin sentezinde kullanır. Aşağıdaki moleküllerden hangisinin sentezi azot eksikliğinden doğrudan etkilenir?
- A) Glikoz
- B) Nişasta
- C) Amino asit
- D) Selüloz
- E) Su
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Amino asit
Bitkiler azotu amino asit, nükleik asit ve vitamin sentezinde kullanır. Glikoz, nişasta ve selüloz azot içermeyen karbonhidratlardır.
Kolay
11Bir belgeselde, orman ağaçlarının köklerini saran mantar ipliklerinin topraktan su ve mineral iyonları alarak köke aktardığı anlatılıyor. Bu birlikteliğin iki taraf için de yararlı olduğu vurgulanıyor. Bu mutualist birliktelikte mantarın bitkiden sağladığı kazanç aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Organik besin maddeleri
- B) Su ve mineral iyonları
- C) Havanın serbest azotu
- D) Toprak altındaki ışık
- E) Kalsiyum ve magnezyum
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Organik besin maddeleri
Mikoriza birlikteliğinde bitki mantardan su ve iyonları alırken mantar da bitkiden besin maddelerini temin eder. Su ve mineral iyonları mantarın bitkiye verdiği maddelerdir.
Kolay
12Bir öğrenci, cam bir bardağın iç yüzeyinde suyun kenarlarda hafifçe yukarı doğru tırmandığını görüyor. Öğretmeni, ksilem borularında da su moleküllerinin boru çeperlerine benzer şekilde tutunduğunu söylüyor. Farklı moleküller arasındaki bu çekim kuvvetinin adı nedir?
- A) Kohezyon
- B) Turgor basıncı
- C) Kök basıncı
- D) Terleme
- E) Adezyon
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Adezyon
Su moleküllerinin cam ya da ksilem çeperi gibi farklı bir maddeye tutunmasını sağlayan kuvvet adezyondur. Kohezyon ise aynı tür moleküllerin birbirini çekmesidir.
Kolay
13Ahmet Bey, bahçesindeki sebzeler için ahır gübresi ve mutfak artıklarından yapılmış kompost kullanıyor. Komşusu ise fabrikada üretilmiş, azot, fosfor ve potasyum içeren torbalı gübre tercih ediyor. Ahmet Bey'in kullandığı gübre türü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yapay gübre
- B) Doğal gübre
- C) Herbisit
- D) Mikroelement
- E) Pestisit
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Doğal gübre
Bitki ve hayvan kalıntılarından elde edilen gübrelere doğal gübre denir. Fabrikada üretilen inorganik mineralli gübre ise komşunun kullandığı yapay gübredir.
Kolay
14Bir öğrenci, bitkilerin ihtiyaç duyduğu elementleri makroelement ve mikroelement olarak iki gruba ayıran bir tablo hazırlıyor. Aşağıdaki elementlerden hangisi mikroelement sütununa yazılmalıdır?
- A) Azot
- B) Çinko
- C) Fosfor
- D) Potasyum
- E) Kalsiyum
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çinko
Çinko, bitkinin çok az miktarda ihtiyaç duyduğu mikroelementlerdendir. Azot, fosfor, potasyum ve kalsiyum ise fazla miktarda gereken makroelementlerdir.
Kolay
15Bir biyoloji defterinde stomanın açılması şu şekilde özetlenmiştir: Bekçi hücrelerine K⁺ iyonları girer → ( ? ) → turgor basıncı artar → stoma açılır. Soru işaretiyle gösterilen basamak aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bekçi hücrelerinden su çıkar
- B) Bekçi hücrelerinde ABA miktarı artar
- C) Bekçi hücrelerinin çeperi incelir
- D) Bekçi hücrelerine osmozla su girer
- E) Yapraktan su damlaları atılır
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bekçi hücrelerine osmozla su girer
K⁺ girişiyle bekçi hücrelerinin ozmotik basıncı artar, hücrelere su girer ve turgor yükselir. Su çıkışı ya da ABA artışı ise stomanın kapanmasına yol açar.
Kolay
16Elif, saksıdaki bir bitkinin yapraklı dalını şeffaf bir poşetle sarıp ağzını bağlıyor ve bitkiyi güneşli pencere önüne koyuyor. Birkaç saat sonra poşetin iç yüzeyinin buğulandığını görüyor. Poşetteki buğuya yol açan olay aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gutasyon
- B) Kılcallık
- C) Terleme
- D) Kök basıncı
- E) Çift döllenme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Terleme
Yapraklardaki stomalardan suyun buhar hâlinde atılmasına terleme denir; buhar poşette yoğunlaşarak buğu oluşturur. Gutasyonda su, buhar olarak değil sıvı damlalar hâlinde yaprak kenarlarından atılır.
Kolay
17Buse, ilkbaharda sabahın erken saatlerinde çimen yapraklarının kenarlarında biriken su damlalarını bir cam lamda kurutuyor ve lamda ince, beyaz bir kalıntı kaldığını görüyor. Aynı bitkinin şeffaf poşetle sarılmış dalından gün içinde topladığı, poşette yoğuşan suyu da başka bir lamda kurutuyor; bu lamda kalıntı oluşmuyor. İki lam arasındaki fark aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?
- A) Poşetteki su köklerden gelmediği için mineral taşımaz.
- B) Gündüz kök hücreleri mineral almayı tümüyle durdurur.
- C) Yaprak kenarındaki damlalar floemden sızan şekerli sıvıdır.
- D) Su sıvı hâlde atılırken mineral taşır, buhar hâlindeyken taşımaz.
- E) Poşetteki sudaki mineraller kuruturken suyla birlikte buharlaşır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Su sıvı hâlde atılırken mineral taşır, buhar hâlindeyken taşımaz.
Yaprak kenarındaki damlalar gutasyonla oluşur: kök basıncının etkisiyle su, hidatotlardan sıvı hâlde atılır ve terlemeden farklı olarak suyla birlikte mineraller de dışarı çıkar. Poşette toplanan su ise stomalardan buhar hâlinde çıkıp yoğuşmuştur; mineraller bitkide kalır. Terlemeyle çıkan su da köklerden gelir. Mineraller suyla birlikte buharlaşmaz; bu yüzden birinci lamda kalıntı görülür.
Kolay
18Bir botanik bahçesinde iki bitki türünün yaprakları inceleniyor: X türü: Stoma sayısı az; stomalar çoğunlukla yaprağın alt kısmında ve epidermise gömülü. Y türü: Stoma sayısı fazla; stomalar yaprağın üst yüzeyinde ve epidermisten dışarı doğru uzanmış. Bu bulgulara göre iki türün yaşadığı ortamlar için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) X nemli bölge bitkisidir; Y kurak ve sıcak ortam bitkisidir.
- B) X kurak ve sıcak ortam bitkisidir; Y nemli bölge bitkisidir.
- C) X ve Y'nin ikisi de kurak ve sıcak ortam bitkisidir.
- D) X ve Y'nin ikisi de nemli bölge bitkisidir.
- E) Stomaların yeri ve sayısı yaşanan ortamdan bağımsızdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) X kurak ve sıcak ortam bitkisidir; Y nemli bölge bitkisidir.
Kurak ve sıcak ortam bitkilerinde su kaybını azaltmak için stoma sayısı azdır; stomalar çoğunlukla yaprağın alt kısmında, epidermise gömülüdür. Nemli bölge bitkilerinde ise stomalar üst yüzeyde, fazla sayıda ve dışarı doğru uzanmıştır. Bu yüzden X kurak ve sıcak, Y nemli ortam bitkisidir. Stomaların yeri ve sayısı ortama göre değiştiği için son şık da yanlıştır.
Orta
19Bir ormandan alınan çam fidelerinin kökleri, ince iplik gibi mantar hifleriyle sarılı bulunuyor. Mantar hifleri uzaklaştırılmış toprakta yetiştirilen fidelerin ise daha az fosfor aldığı ve daha yavaş büyüdüğü belirleniyor. Bu mantarların bitkiye sağladığı katkı hangisidir?
- A) Yapraklarda fotosentezi üstlenmesi
- B) Stomaları gece kapatması
- C) Kökün su ve mineral alımını artırması
- D) Floemde besin taşımasını yapması
- E) Havadaki azotu doğrudan bağlaması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kökün su ve mineral alımını artırması
Mikoriza mantarlarının hifleri kökün emme yüzeyini genişletir ve özellikle fosfor gibi minerallerin alımını artırır; karşılığında bitkiden organik besin alır. Havadaki azotu bağlama Rhizobium gibi bakterilerin işidir; mikorizalar azot bağlamaz.
Orta
20Bir öğrenci, sıcak bir öğleden sonra yaprak alt yüzünden aldığı epidermis örneğini mikroskopta inceliyor. Bekçi hücrelerinin büzüştüğünü, aralarındaki açıklığın kapandığını görüyor ve bunun nedenini araştırıyor. Stomaların kapanmasına yol açan olay hangisidir?
- A) Bekçi hücrelerine K⁺ iyonlarının girmesi
- B) Bekçi hücrelerinde turgor basıncının artması
- C) Yaprağın daha fazla su alması
- D) Bekçi hücrelerinden K⁺ iyonlarının ve suyun çıkması
- E) Bekçi hücrelerinde fotosentezin hızlanması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bekçi hücrelerinden K⁺ iyonlarının ve suyun çıkması
Bekçi hücrelerinden K⁺ çıkınca su da osmozla dışarı çıkar, turgor azalır ve stoma kapanır. K⁺ girişi ve turgor artışı ise tersine stomanın açılmasına yol açar.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.