12. Sınıf Sanat Tarihi · İlk Çağ’da Doğu Akdeniz Havzası Uygarlıkları ve Bizans
Bizans Uygarlığı ve Sanatı
- Bizans
- Ayasofya
- mozaik
- fresk
- ikonoklast dönem
- ikona
- sarnıç
- Sümela Manastırı
Bizans sanatının özellikleri ve önemli eserleri nelerdir?
Bizans sanatı, 395'te Roma'nın ikiye ayrılmasıyla doğan ve 1453'te İstanbul'un fethiyle sona eren Doğu Roma'nın dinî mimari, mozaik, fresk ve el sanatlarında gelişen sanatıdır. En zengin örnekler başkent Konstantinopolis'te, yani İstanbul'dadır. Ayasofya'yı İmparator Justinianus, Miletoslu İsidoros ile Trallesli Anthemios'a yaptırmıştır; yapıya 532'de başlanmış, 537'de ibadete açılmıştır. Kariye, Küçük Ayasofya ve Trabzon'daki Sümela Manastırı diğer dinî yapılardandır. Yerebatan ve Binbirdirek sarnıçları ile Bozdoğan Su Kemeri sivil yapılara, 5. yüzyıla ait kara ve deniz surları askerî yapılara örnektir. Resimde erken dönemde fresk ve mozaikler yapılmış, İkonoklast dönemde dinî tasvir yasaklanıp yalnız haç yapılmış, Orta Bizans'ta tasvirler yeniden canlanmıştır. İkonalar, minyatürlü el yazmaları ve altın eşyalar önemli el sanatlarıdır; Bizans'ta heykel yerine fildişi kabartma öne çıkar. İkonoklast dönemden figürlü örnek yok denecek kadar azdır.
Bizans Uygarlığı ve Sanatı: konu anlatımı ve özeti
Bu konu, 395'te Roma'nın ikiye ayrılmasıyla doğan ve 1453'te İstanbul'un fethiyle sona eren Bizans'ın (Doğu Roma) sanatını anlatıyor. Başkent Konstantinopolis, yani İstanbul, en zengin örnekleri barındırır.
- Ayasofya: İmparator Justinianus, Miletoslu İsidoros ile Trallesli (Aydın) Anthemios'a yaptırmıştır. 532'de başlanıp 537'de ibadete açılmıştır. Fetihle camiye çevrilmiş, 1935'te müze olmuş, 2020'de yeniden cami olarak ibadete açılmıştır.
- Diğer dinî yapılar: Küçük Ayasofya, Kariye, Kalenderhane, Efes Meryem Ana Kilisesi ve Trabzon'daki Sümela Manastırı.
- Sivil yapılar: Bugünkü Sultanahmet Meydanı'ndaki Theodosius Dikilitaşı, Tekfur Sarayı, Bozdoğan Su Kemeri ile Yerebatan, Binbirdirek ve Çukurbostan sarnıçları.
- Askerî yapılar: 5. yüzyıla ait İstanbul surları kara ve deniz surlarından oluşur; en ünlü kapısı Altın Kapı'dır. İznik surları da önemlidir.
- Resim dönemleri: Erken dönemde fresk ve mozaikler; İkonoklast dönemde dinî tasvir yasaktır ve yalnız haç yapılır; Orta Bizans'ta tasvirler yeniden canlanır (Ayasofya mozaikleri, Kapadokya'da Tokalı, Elmalı ve Yılanlı kiliseler); son dönem Paleologoslar devridir (Sümela freskleri).
- El sanatları: İkonalar, minyatürlü el yazmaları, fildişi kabartmalar, altın ve gümüş eşya, kumaşlar. Bizans'ta heykel yerine fildişi kabartma öne çıkar.
Unutma: İkonoklast dönemde dinî resimler yok edildiği için bu döneme ait figürlü örnek yok denecek kadar azdır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Kitapta düzeltme
Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.
- Güncel değil
Kitapta (s. 76):
Ayasofya’nın fotoğrafları “İstanbul Ayasofya Müzesi” diye adlandırılıyor; kitabın 85. sayfasında da yalnız 1935’te müze olarak açıldığı yazıyor.Doğrusu: Ayasofya 1935’ten 2020’ye kadar müzeydi. 2020’de yeniden cami olarak ibadete açılmıştır; bugünkü adı Ayasofya-i Kebir Cami-i Şerifi’dir.
Önce temeli pekiştir
- Bizans yapılarını dört gruba ayır: dinî, sivil, su yapıları, askerî. Her gruba iki örnek yaz.
- Ayasofya'nın tarihini sıraya koy: 532–537 yapım, 1453 cami, 1935 müze, 2020 cami.
- Resim sanatının dört dönemini birer cümleyle yaz.
Günlük hayattan: İstanbul'da Yerebatan Sarnıcı'nı gezen biri, bin beş yüz yıl önce şehrin su ihtiyacını karşılamak için yapılmış bir depoda yürür. Bugünkü baraj ve su depolarının görevini o zaman sarnıçlar üstleniyordu.
Sık yapılan hata: Ayasofya'yı hâlâ "Ayasofya Müzesi" diye anmak. Kitaptaki görsel adları eskidir; yapı 2020'den beri Ayasofya-i Kebir Camii'dir. Ayrıca Zeugma mozaikleri bugün Gaziantep'teki Zeugma Mozaik Müzesi'nde sergilenir.
İpucu: Bizans resim tarihini "var, yok, yeniden var, son parlama" diye özetle: erken dönem, ikonoklast, Orta Bizans, Paleologoslar.
Derinleş
Kitaptaki Ayasofya iç görünümü ve Deisis mozaiği görsellerine bak. Mozaiklerin Abdülmecid döneminde yapılan onarım sırasında ortaya çıktığını göz önünde tutarak, farklı dönemlerin izlerini taşıyan bir yapının nasıl korunması gerektiğine dair kısa bir görüş yaz. Düşün: Bir yapı hem kilise hem cami hem müze olmuşsa, o yapının hikâyesini hangi dönem anlatmalıdır?
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Bir rehber İstanbul'da bir yapıyı tanıtıyor: İmparator Justinianus tarafından Miletoslu İsidoros ve Trallesli Anthemios'a yaptırılmış, 537'de ibadete açılmış, fetihten sonra camiye çevrilmiştir. Rehberin tanıttığı yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kariye
- B) Ayasofya
- C) Küçük Ayasofya
- D) Kalenderhane
- E) Tekfur Sarayı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ayasofya
Justinianus'un Miletoslu İsidoros ve Trallesli Anthemios'a yaptırdığı, 532'de başlanıp 537'de ibadete açılan yapı Ayasofya'dır.
Kolay
2İstanbul'da şehre gelen suyun depolanması için yer altında yapılmış, çok sayıda sütunla taşınan büyük su yapıları vardır. Bizans'ta bu yapılara verilen ad ve bir örneği aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) Sarnıç – Tekfur
- B) Su kemeri – Binbirdirek
- C) Hamam – Çukurbostan
- D) Sarnıç – Yerebatan
- E) Kubbe – Yerebatan
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sarnıç – Yerebatan
Bizans'ta şehre gelen sular sarnıç denen yapılarda depolanmıştır; Yerebatan, Binbirdirek ve Çukurbostan sarnıçları önemli örneklerdir.
Kolay
3Bizans tarihinde her tür dinî tasvirin yasaklandığı, fresk ve mozaiklerin tahrip edildiği, yalnız haç resimlerinin yapıldığı bir dönem vardır. Bu döneme verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İkonoklast Dönem
- B) Paleologoslar Devri
- C) Orta Bizans Dönemi
- D) Erken Bizans Dönemi
- E) Erken Hristiyan Dönemi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İkonoklast Dönem
Dinî tasvirlerin yasaklandığı, fresk ve mozaiklerin tahrip edildiği ve yalnız haç resimlerinin yapıldığı dönem İkonoklast (sanat yıkıcıları) Dönemi'dir.
Kolay
4Trabzon'da sarp bir kayalığa kurulmuş, Bizans'ın son dönemine ait önemli fresklerin bulunduğu bir manastır ziyaretçilerin ilgisini çekiyor. Bu yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Kariye
- B) Meryem Ana Kilisesi
- C) Tokalı Kilise
- D) Tekfur Sarayı
- E) Sümela Manastırı
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Sümela Manastırı
Trabzon'daki Sümela Manastırı, Bizans'ın son dönemi olan Paleologoslar Devri fresklerinin en önemli örneklerini barındırır.
Kolay
5Bugünkü Sultanahmet Meydanı'nda Bizans döneminden kalan, dikilitaş biçiminde bir anıt bulunur. Ders kitabında bu meydanla birlikte anılan anıt aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Titus Zafer Takı
- B) Valens Su Kemeri
- C) Altın Kapı
- D) Augustus Tapınağı
- E) Theodosius Obeliski
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Theodosius Obeliski
Kitapta bugünkü Sultanahmet Meydanı'nda I. Theodosius Obeliski'nin bulunduğu ve çok önemli olduğu belirtilir.
Kolay
6Bir rehber İstanbul'un Bizans dönemine ait saray mimarisinin günümüze ulaşan en önemli örneğini gösteriyor. Ders kitabına göre bu yapı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Büyük Saray
- B) Yerebatan Sarayı
- C) Tekfur Sarayı
- D) Kariye
- E) Binbirdirek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tekfur Sarayı
Kitaba göre Bizans saray mimarisinin İstanbul'daki en önemli örneği Tekfur Sarayı'dır; Büyük Saray günümüze ulaşamamıştır. Yerebatan bir sarnıçtır.
Kolay
7İstanbul'un Bizans surları kara ve deniz kıyısı surları olmak üzere iki kısımdan oluşur ve üzerinde şehir kapıları bulunur. Ders kitabına göre bu kapıların en önemlisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Altın Kapı
- B) Aslanlı Kapı
- C) Kral Kapısı
- D) Sfenksli Kapı
- E) Side Kapısı
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Altın Kapı
Kitapta İstanbul surları üzerindeki kapıların en önemlisinin Altın Kapı olduğu belirtilir. Aslanlı, Sfenksli ve Kral kapıları Hattuşa'dadır.
Kolay
8Bizans'ta heykel yapımı yerine başka bir sanat dalı öne çıkmıştır. Ders kitabına göre heykelin yerini alan bu sanat aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Mermer heykel
- B) Tunç döküm
- C) Pişmiş toprak idol
- D) Fildişi kabartma
- E) Kil tablet
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Fildişi kabartma
Kitaba göre Bizans'ta heykeltıraşlık yoktur; bunun yerine fildişinden yapılmış kabartmalar önemli örneklerdir.
Orta
9Ayasofya fetihle camiye çevrilmiş, 1935'te müze olmuş, 2020'de yeniden cami olarak ibadete açılmıştır. Bu bilgiye göre Ayasofya'nın kullanım biçimleri aşağıdakilerden hangisinde doğru sırayla verilmiştir?
- A) Cami – kilise – müze – cami
- B) Kilise – cami – müze – cami
- C) Kilise – müze – cami – müze
- D) Müze – kilise – cami – müze
- E) Kilise – cami – kilise – müze
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Kilise – cami – müze – cami
Ayasofya Bizans döneminde kilise olarak yapılmış, fetihle camiye çevrilmiş, 1935'te müze olmuş, 2020'de yeniden cami olarak ibadete açılmıştır.
Orta
10Bir sanat tarihçisi İkonoklast Dönem'e ait figürlü fresk ve mozaik örneği bulmakta zorlanıyor. Bunun nedeni ders kitabına göre aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Bu dönemde fresk tekniği henüz bilinmediği için duvarlar boş bırakılmıştır.
- B) Bu dönemin eserlerinin tamamı yurt dışındaki müzelere taşınmıştır.
- C) Bu dönemde yalnız heykel yapılmıştır.
- D) Bu dönemde mozaikler yalnız evlerde yapılmıştır.
- E) Bu dönemde dinî tasvirler yasaklanmış ve resimler tahrip edilmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bu dönemde dinî tasvirler yasaklanmış ve resimler tahrip edilmiştir.
Kitaba göre İkonoklast Dönem'de her tür dinî tasvir yasaklanmış, fresk ve mozaikler tahrip edilmiş, yalnız haç resimleri yapılmıştır; bu yüzden figürlü örnek yok denecek kadar azdır.
Orta
11Kapadokya'daki Tokalı, Elmalı ve Yılanlı kiliselerinde dinî konulu fresk ve mozaikler bulunur. Ders kitabına göre bu eserler Bizans resim sanatının hangi dönemine örnek gösterilir?
- A) İkonoklast Dönem
- B) Paleologoslar Devri
- C) Erken Hristiyan Dönemi
- D) Orta Bizans Dönemi
- E) Roma Dönemi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Orta Bizans Dönemi
Kitapta Orta Bizans Dönemi'nde dinî tasvirlerin yeniden canlandığı ve Kapadokya'daki Tokalı, Elmalı ve Yılanlı kiliselerinin bu dönemin örnekleri olduğu belirtilir.
Orta
12Bir müzede, konuyla ilgili küçük resimlerle süslenmiş Bizans el yazmaları sergileniyor. Bu tür stilize kitap resimlerine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fresk
- B) Mozaik
- C) Minyatür
- D) Vitray
- E) Ortostat
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Minyatür
Kitap resimlerine, stilize resimlere minyatür denir; kitapta Bizans el yazmalarının minyatürlerle süslü olduğu belirtilir.
Orta
13Erken Bizans döneminde fresk ve mozaiklerde Hristiyan diniyle ilgili konuların yanı sıra başka bir konu da işlenmiştir. Ders kitabına göre bu konu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İmparator ve ailesi
- B) Mağara insanlarının av sahneleri
- C) Firavunların günlük yaşamı
- D) Yunan atletlerinin yarışları
- E) Asurlu tüccarların ticareti
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İmparator ve ailesi
Kitaba göre Erken Bizans döneminde fresk ve mozaiklerde dinî konuların yanı sıra imparator ve ailesi de işlenmiştir.
Orta
14Bir öğrenci Bizans resim sanatının dönemlerini sıraya koyuyor. Aşağıdakilerden hangisi ders kitabındaki sıralamaya uygundur?
- A) İkonoklast – Erken Bizans – Paleologoslar – Orta Bizans
- B) Erken Bizans – İkonoklast – Orta Bizans – Paleologoslar
- C) Orta Bizans – Erken Bizans – İkonoklast – Paleologoslar
- D) Paleologoslar – Orta Bizans – İkonoklast – Erken Bizans
- E) Erken Bizans – Orta Bizans – İkonoklast – Paleologoslar
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Erken Bizans – İkonoklast – Orta Bizans – Paleologoslar
Kitapta Bizans resim sanatı Erken Bizans, İkonoklast Dönem, Orta Bizans ve son dönem olan Paleologoslar Devri olarak sıralanır.
Orta
15Bizans döneminde İstanbul'da Bozdoğan Su Kemeri ile şehre su taşınmış, Yerebatan, Binbirdirek ve Çukurbostan gibi sarnıçlarda su depolanmıştır. Bu bilgiler Bizans mimarisiyle ilgili hangi yargıyı destekler?
- A) Bizans'ta yalnız dinî yapılar inşa edilmiş, kentin ihtiyaçları önemsenmemiştir.
- B) Bizans'ta kentin su ihtiyacına yönelik yapılara önem verilmiştir.
- C) Bizans'ta su yapıları yalnız saray içinde yapılmıştır.
- D) Bizans'ta su ihtiyacı yalnız kuyulardan karşılanmıştır.
- E) Bizans'ta su yapıları Roma'dan hiç etkilenmemiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bizans'ta kentin su ihtiyacına yönelik yapılara önem verilmiştir.
Kitaba göre Bizans'ta su yapıları önemlidir: su kemerleriyle getirilen su sarnıçlarda depolanmıştır; bu da kent altyapısına verilen önemi gösterir.
Orta
16Bir öğrenci Bizans askerî mimarisinin örneklerini araştırıyor. Ders kitabına göre aşağıdakilerden hangisi bu örneklerden biridir?
- A) Yerebatan Sarnıcı
- B) Kariye
- C) İznik surları
- D) Theodosius Obeliski
- E) Tekfur Sarayı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İznik surları
Kitapta Bizans askerî mimarisinin en önemli yapılarının surlar ve kaleler olduğu, İstanbul ve İznik surlarının örnek olduğu belirtilir.
Zor
17İkonoklast Dönem'de dinî tasvirler tahrip edilmiş, Orta Bizans Dönemi'nde ise dinî tasvirler yeniden canlanmıştır. Bu iki dönem arasındaki değişim sanat ile toplum ilişkisi açısından nasıl yorumlanabilir?
- A) Sanat eserleri dönemin anlayışından bağımsız olarak hiç değişmeden sürmüştür.
- B) Dinî tasvirler yalnız sanatçıların kişisel tercihine göre yapılıp bırakılmıştır.
- C) Sanatın konusu ve varlığı, dönemin dinî ve siyasi anlayışından doğrudan etkilenmiştir.
- D) İki dönemde de dinî tasvirler aynı biçimde ve aynı sıklıkla yapılmıştır.
- E) Orta Bizans Dönemi'nde de yalnız haç resimleri yapılmaya devam edilmiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sanatın konusu ve varlığı, dönemin dinî ve siyasi anlayışından doğrudan etkilenmiştir.
Kitaba göre dinî tasvirler İkonoklast Dönem'de yasaklanmış, Orta Bizans'ta yeniden canlanmıştır; bu, sanatın dönemin anlayışından doğrudan etkilendiğini gösterir.
Zor
18Bir sanat tarihçisi Ayasofya'daki haç resimlerini inceliyor. Bu resimlerde hiçbir insan figürü bulunmuyor. Tarihçinin bu resimleri hangi döneme tarihlendirmesi ders kitabındaki bilgilere en uygundur?
- A) İkonoklast Dönem
- B) Orta Bizans Dönemi
- C) Paleologoslar Devri
- D) Erken Hristiyan Dönemi
- E) Roma Dönemi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İkonoklast Dönem
Kitaba göre İkonoklast Dönem'de dinî tasvir yasak olduğundan yalnız haç resimleri yapılmıştır ve Ayasofya'daki haç resimleri bu dönem hakkında fikir verir.
Zor
19Bir öğrenci Roma ile Bizans sanatını karşılaştırıyor: Roma'da Yunan heykellerinin kopyaları ve gerçekçi portreler yapılmıştır; Bizans'ta ise heykel yerine fildişi kabartmalar, fresk, mozaik ve ikonalar öne çıkmıştır. Bu karşılaştırmadan hangi sonuca ulaşılabilir?
- A) Bizans, Roma'nın heykel geleneğini aynen sürdürmüştür.
- B) Roma'da fresk ve mozaik hiç bilinmiyordu, Bizans bunları icat etmiştir.
- C) Bizans'ta sanat yalnız askerî yapılarla sınırlı kalmıştır.
- D) Bizans'ta sanat, üç boyutlu heykel yerine yüzeysel ve dinî anlatıma yönelmiştir.
- E) Roma ile Bizans sanatı arasında hiçbir fark yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bizans'ta sanat, üç boyutlu heykel yerine yüzeysel ve dinî anlatıma yönelmiştir.
Kitaba göre Bizans'ta heykeltıraşlık yoktur; fildişi kabartmalar, fresk, mozaik ve ikonalar öne çıkar. Bu, Roma'nın heykel geleneğinden yüzeysel ve dinî bir anlatıma geçişi gösterir.
Zor
20Bizans 395'te Roma'nın ikiye ayrılmasıyla doğmuş, 1453'te İstanbul'un fethiyle sona ermiştir. Başkent Konstantinopolis, Bizans sivil mimarisinin en güzel örneklerini barındırır. Bu bilgiler birlikte düşünüldüğünde İstanbul'daki Bizans eserleriyle ilgili hangi yargı en uygundur?
- A) İstanbul'daki Bizans eserleri aslında fetihten sonra Osmanlılar tarafından yapılmıştır.
- B) Bizans eserleri yalnız Kapadokya'da bulunur; İstanbul'da bu döneme ait hiçbir eser yoktur.
- C) İstanbul'daki Bizans eserleri yalnız askerî yapılardan oluşur.
- D) Bizans eserleri yalnız Batı Roma'nın yıkılmasından önce yapılmıştır.
- E) İstanbul, Bizans'ın yaklaşık bin yıllık birikimini yansıtan eserleri bir arada barındırır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) İstanbul, Bizans'ın yaklaşık bin yıllık birikimini yansıtan eserleri bir arada barındırır.
Bizans 395'ten 1453'e yaklaşık bin yıl sürmüştür; başkent İstanbul'da dinî, sivil ve askerî yapılar bu uzun dönemin birikimini yansıtır.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.