12. Sınıf Sanat Tarihi · İlk Çağ’da Doğu Akdeniz Havzası Uygarlıkları ve Bizans

Anadolu Uygarlıkları ve Sanatı

Hitit
Hattuşa
Yazılıkaya
ortostat
Frig
tümülüs
Lidya
Urartu

İlk Çağ Anadolu uygarlıklarının sanat özellikleri nelerdir?

İlk Çağ Anadolu uygarlıkları Hititler, Frigler, Lidyalılar ve Urartulardır; her biri mimari ve el sanatlarında kendine özgü eserler bırakmıştır. Hititlerin başkenti Çorum'daki Hattuşa'dır (Boğazköy). Hititler şehirleri surlarla çevirmiş, surların altından potern denen tüneller açmış, yapıların alt duvarlarını ortostat denen kabartmalı taşlarla kaplamıştır. Anadolu'da anıtsal heykel Hititlerle başlar; Yazılıkaya Açık Hava Tapınağı'nda tanrı kabartmaları bulunur. Friglerin başkenti Polatlı yakınlarındaki Gordion'dur. Frigler ölülerini tümülüs denen, üstü toprakla örtülü yığma mezarlara gömmüştür; en büyüğü Midas Tümülüsü'dür. Ahşap mobilya, fibula denen çengelli iğne ve tapates adlı dokumalar Frig el sanatlarıdır. Lidyalıların başkenti Sardes'tir (Salihli); Lidyalılar Bintepeler'deki tümülüsleri ve tarihte ilk parayı basmalarıyla tanınır. Urartuların başkenti Tuşpa'dır (Van); apadana denen çok sütunlu salonları, Çavuştepe Kalesi ve maden işçiliği önemlidir.

Anadolu Uygarlıkları ve Sanatı: konu anlatımı ve özeti

Bu konuda İlk Çağ'da Anadolu'da kurulan dört uygarlığın, Hititler, Frigler, Lidyalılar ve Urartuların sanatını tanıyorsun.

Hititler: Başkentleri Çorum'daki Hattuşa'dır (Boğazköy). Şehirleri surlarla çevirmiş, surların altından potern denen tüneller açmışlardır. Aslanlı Kapı, Sfenksli Kapı ve Kral Kapısı ünlüdür.
Hitit tapınak ve heykeli: Çok tanrılı oldukları için Anadolu'ya "bin tanrılı ülke" denmiştir. Yapıların alt duvarları kabartmalı taşlarla (ortostat) kaplanmıştır. Anadolu'da anıtsal heykel Hititlerle başlar; Yazılıkaya Açık Hava Tapınağı'nda tanrı kabartmaları bulunur.
Frigler: Başkentleri Polatlı yakınlarındaki Gordion'dur. Ölülerini üstü toprakla örtülü yığma mezarlara (tümülüs) gömmüşlerdir; en büyüğü Midas Tümülüsü'dür. Afyon-Eskişehir arasındaki kaya anıtları ünlüdür.
Frig el sanatları: Ahşap mobilya, fibula denen çengelli iğne ve tapates adlı dokumalar öne çıkar.
Lidyalılar: Başkentleri Sardes'tir (Salihli). Bintepeler'deki tümülüsleri ve tarihte ilk parayı basmalarıyla tanınırlar. Karun Hazinesi Uşak Müzesi'ndedir.
Urartular: Başkentleri Tuşpa'dır (Van). Çok sütunlu salonları (apadana), Çavuştepe Kalesi ve Patnos Aznavurtepe Tapınağı ile maden işçiliği önemlidir.

Unutma: Tümülüs Frig ve Lidya'nın, ortostat ve anıtsal heykel Hititlerin, parayı ilk kullanmak Lidyalıların özelliğidir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 13 Kasım 2026

Kitapta düzeltme

Ders kitabının bu konusundaki bazı bilgiler hatalı, güncel değil ya da çelişkili. Kitaptaki ifadeyi ve doğrusunu aşağıda görebilirsin.

Hata
Kitapta (s. 45): ~~Friglerin “Anadolu’ya gelişleri yaklaşık MÖ 1900 yıllarıdır.”~~
Doğrusu: Frigler Anadolu’ya Hitit Devleti’nin yıkıldığı dönemde, yaklaşık MÖ 1200’lerde Balkanlardan gelmiştir.

Önce temeli pekiştir

Dört uygarlığı başkentleriyle eşleştir: Hitit-Hattuşa, Frig-Gordion, Lidya-Sardes, Urartu-Tuşpa.
Her uygarlığın sanatta öne çıkan bir özelliğini yaz.
Haritada hangi uygarlığın Anadolu'nun hangi bölgesinde olduğunu işaretle.

Günlük hayattan: Cebindeki madenî paranın atası, Lidyalıların elektron denen altın-gümüş alaşımından bastığı paradır. Takas yerine para kullanmak alışverişi çok kolaylaştırmıştır.

Sık yapılan hata: Frig ile Lidya tümülüslerini karıştırmak ve Friglerin Anadolu'ya çok erken geldiğini sanmak. Kitapta Friglerin MÖ 1900'lerde geldiği yazıyor; Frigler Anadolu'ya Hitit Devleti'nin yıkıldığı MÖ 1200 dolaylarında gelmiştir.

İpucu: Uygarlıkları batıdan doğuya sırala: Lidya (Ege), Frig (Orta-Batı), Hitit (Orta), Urartu (Doğu). Coğrafi sıra ezberi kolaylaştırır.

Derinleş

Kitaptaki Hattuşa Aslanlı Kapı ve Midas Tümülüsü görsellerini karşılaştır. Biri yaşayanlar için yapılmış bir savunma yapısı, diğeri ölü için yapılmış bir mezar. Her yapının o uygarlığın inançları ve önceliği hakkında ne söylediğini birer paragrafla yaz. Düşün: Bir uygarlık hakkında mezarlarından mı, şehir surlarından mı daha çok şey öğreniriz?

Bu konuda neler var?

Hitit Sanatı
Frigya Sanatı
Lidya Sanatı
Urartu Sanatı

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Konu testini çöz

Kolay
1Bir müze görevlisi, Lidya bölgesindeki altın ve gümüş yataklarının zenginliği sayesinde ileri düzeyde yapılmış mücevherlerin bir kentimizdeki müzede sergilendiğini anlatıyor. Karun Hazinesi olarak bilinen bu eserlerin sergilendiği müze aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Van Müzesi
- B) Çorum Müzesi
- C) Uşak Müzesi
- D) Ankara Anadolu Medeniyetleri Müzesi
- E) Kayseri Arkeoloji Müzesi
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Uşak Müzesi
Ders kitabına göre Karun Hazineleri olarak bilinen Lidya mücevherleri Uşak Müzesi'nde sergilenmektedir.
Kolay
2Çorum'da bir ören yerini gezen öğrenciler, Aslanlı Kapı, Sfenksli Kapı ve Kral Kapısı adlı kapıların bulunduğu güçlü surları inceliyor. Öğrencilerin gezdiği bu başkent hangi uygarlığa aittir?
- A) Frigler
- B) Lidyalılar
- C) Hititler
- D) Urartular
- E) Sümerler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Hititler
Aslanlı Kapı, Sfenksli Kapı ve Kral Kapısı Hitit başkenti Hattuşa'nın (Boğazköy) surları üzerindeki kapılardır.
Kolay
3Bir arkeolog, şehrin surlarının altından geçen ve şehre giriş çıkışı sağlayan yer altı tünellerini inceliyor. Hititlerin yaptığı bu yer altı geçitlerine verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Apadana
- B) Potern
- C) Tümülüs
- D) Ziggurat
- E) Ortostat
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Potern
Hititlerin surlarda yaptığı, giriş çıkışı sağlayan yer altı geçitlerine potern denir. Apadana Urartu sütunlu salonu, ziggurat Sümer tapınağıdır.
Kolay
4Polatlı yakınlarındaki bir ören yerinde, üzeri toprak yığınıyla örtülü ve altında bir mezar odası bulunan büyük tepeler görülüyor. Bu tür mezarlara verilen ad ve bu ören yerinin ait olduğu uygarlık aşağıdakilerden hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) Ziggurat – Sümerler
- B) Tümülüs – Urartular
- C) Tümülüs – Frigler
- D) Potern – Hititler
- E) Apadana – Lidyalılar
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tümülüs – Frigler
Üzeri toprak yığınıyla örtülü, yer altında mezar odası bulunan yığma mezarlara tümülüs denir; Polatlı yakınlarındaki Gordion Frig başkentidir.
Kolay
5Bir ekonomi öğretmeni ders sırasında "Parayı ilk icat edip kullanan toplum Batı Anadolu'da yaşamıştır; ilk paraya elektron adı verilir." diyor. Öğretmenin sözünü ettiği uygarlık aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Frigler
- B) Hititler
- C) Urartular
- D) Lidyalılar
- E) Sümerler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Lidyalılar
Ders kitabına göre parayı ilk icat eden ve kullanan toplum Lidyalılardır; ilk paraya elektron adı verilir.
Kolay
6Van'daki bir kale kalıntısında çok sütunlu büyük bir salon bulunuyor. Rehber, bu uygarlığın saraylarında bu tür salonların bulunduğunu ve başkentlerinin Tuşpa olduğunu söylüyor. Rehberin tanıttığı uygarlık ve bu salonun adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Urartular – apadana
- B) Hititler – potern
- C) Frigler – megaron
- D) Lidyalılar – tümülüs
- E) Sümerler – ziggurat
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Urartular – apadana
Başkenti Tuşpa (Van) olan Urartuların saraylarında apadana denen çok sütunlu salonlar bulunur.
Kolay
7Bir müzede, Hitit tapınaklarının dış yüzeylerini kaplayan, üzerinde kabartmalar bulunan taş levhalar sergileniyor. Bu taş levhalara verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ortostat
- B) Fibula
- C) Tapates
- D) Elektron
- E) Sfenks
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Ortostat
Hitit tapınaklarında dış yüzeyleri kaplayan kabartmalı taşlara ortostat denir. Fibula Frig çengelli iğnesi, tapates Frig dokumasıdır.
Kolay
8Bir müze vitrininde Frig dönemine ait, giysileri tutturmaya yarayan maden iğneler sergileniyor. Çengelli iğne işlevi gören bu eserlere verilen ad aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Ortostat
- B) Fibula
- C) Potern
- D) Elektron
- E) Apadana
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Fibula
Friglerin maden işçiliğinde yaptığı çengelli iğnelere fibula denir.
Orta
9Hititler döneminde Anadolu için "bin tanrı ili" ifadesi kullanılmıştır. Hattuşa'da da irili ufaklı çok sayıda tapınak bulunmaktadır. Bu iki bilgi arasındaki ilişki en iyi hangi yargıyla açıklanır?
- A) Tapınakların çokluğu Hititlerin tek tanrılı bir inanca sahip olduğunu gösterir.
- B) Tapınaklar dinî amaç taşımadığı için çok sayıda yapılmıştır.
- C) Tapınak sayısı yalnız şehrin nüfusuyla ilgilidir, inançla değil.
- D) Hititler tapınaklarını yalnız başka uygarlıklar için yapmıştır.
- E) Çok tanrılı inanç, tapınak sayısının fazla olmasında büyük etkendir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Çok tanrılı inanç, tapınak sayısının fazla olmasında büyük etkendir.
Kitapta Hattuşa'daki tapınak sayısının çokluğunda Hititlerin çok tanrılı olmasının büyük etkisi olduğu ve bu yüzden Anadolu'ya bin tanrı ili dendiği belirtilir.
Orta
10Boğazköy ve Alacahöyük'te insan başlı, aslan gövdeli heykeller bulunmuştur; Yazılıkaya'da da kayalara işlenmiş tanrı kabartmaları vardır. Bu buluntular Anadolu sanatı açısından hangi yargıyı destekler?
- A) Anadolu'da anıtsal heykel sanatı Hititlerle başlamıştır.
- B) Anadolu'da heykel sanatı Lidyalılarla sona ermiştir.
- C) Hititler heykel yerine yalnız resim sanatına önem vermiştir.
- D) Hitit heykelleri yalnız günlük yaşam sahnelerini işler.
- E) Hititler taş yerine yalnız ahşaptan heykel yapmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Anadolu'da anıtsal heykel sanatı Hititlerle başlamıştır.
Kitaba göre Anadolu'da anıtsal heykel sanatı Hititlerle başlar; Boğazköy ve Alacahöyük sfenksleri ile Yazılıkaya kabartmaları bunun örnekleridir.
Orta
11Frigler hakkında yazılmış bir rapora göre tümülüslerde bulunan masa ve sandalye parçaları, ahşap evler ve kilim dokumaları bu uygarlığın el sanatlarındaki ustalığını göstermektedir. Bu rapordan Frigler hakkında hangi sonuca ulaşılabilir?
- A) Anıtsal taş heykelde Hititleri geride bırakıp yeni bir üslup kurdukları
- B) Parayı ilk kullanan toplum oldukları
- C) Tapınaklarını çok sütunlu salonlarla yaptıkları
- D) Ağaç işçiliği ve dokumacılıkta üstün eserler verdikleri
- E) Mezar yapımını hiç önemsemedikleri
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Ağaç işçiliği ve dokumacılıkta üstün eserler verdikleri
Kitaba göre Frigler maden, ağaç işçiliği ve dokumacılıkta üstün eserler yaratmıştır; tümülüslerdeki mobilya parçaları bunu gösterir. Heykelde çok ileri gidemedikleri belirtilir.
Orta
12Bir halı uzmanı, Anadolu halıcılığının köklerini araştırırken Frig dönemine ait kilim dokumalarına ulaşıyor. Ders kitabına göre Anadolu halıcılığına temel oluşturan bu Frig dokumalarının adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Fibula
- B) Elektron
- C) Ortostat
- D) Potern
- E) Tapates
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Tapates
Friglerin tapates adı verilen kilim dokumaları Anadolu halıcılığına temel oluşturur.
Orta
13Manisa'nın Salihli ilçesi yakınlarında çok sayıda büyük toprak tepenin bulunduğu bir bölge vardır ve bu bölgeye tepelerin çokluğu nedeniyle özel bir ad verilmiştir. Bu bölgenin adı ve tepelerin ait olduğu uygarlık aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yazılıkaya – Hititler
- B) Gordion – Frigler
- C) Çavuştepe – Urartular
- D) Bintepeler – Lidyalılar
- E) Bintepeler – Frigler
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Bintepeler – Lidyalılar
Lidya bölgesinde çok sayıda tümülüs bulunduğu için bu bölgeye Bintepeler denmiştir; başkent Sardes (Salihli) yakınındadır.
Orta
14Bir kalenin içinde hem tapınak hem de atölye gibi bölümler bulunuyor; yani kale hem dinî hem de dünyevî amaçlara hizmet ediyor. Ders kitabında bu özellikleriyle anılan yapı ve ait olduğu uygarlık aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hattuşa Surları – Hititler
- B) Gordion Kalesi – Frigler
- C) Çavuştepe Kalesi – Urartular
- D) Sardes Kalesi – Lidyalılar
- E) Yazılıkaya Tapınağı – Hititler
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çavuştepe Kalesi – Urartular
Kitapta Çavuştepe Kalesi'nin Urartu mimarisinin en önemli örneklerinden biri olduğu ve içinde dinî ve dünyevî amaçlı bölümler bulunduğu belirtilir.
Orta
15Bir öğrenci dört uygarlığın başkentlerini eşleştiriyor: I. Hititler – Hattuşa II. Frigler – Gordion III. Lidyalılar – Tuşpa IV. Urartular – Sardes Öğrencinin eşleştirmelerinden hangileri doğrudur?
- A) I ve III
- B) I ve II
- C) II ve IV
- D) III ve IV
- E) I, II ve IV
Cevabı göster
Doğru cevap: B) I ve II
Hititlerin başkenti Hattuşa, Friglerin Gordion'dur. Lidya'nın başkenti Sardes, Urartuların Tuşpa'dır; III ve IV'te başkentler yer değiştirmiştir.
Orta
16Hitit saraylarının kapılarında aslan heykelleri bulunur ve bu heykellerin koruyuculuğuna inanılır. Bu bilgi Hitit sanatıyla ilgili aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?
- A) Hitit sanatında hayvan figürlerine hiç yer verilmemiştir.
- B) Saray kapıları yalnız ticari amaçla kullanılmıştır.
- C) Hititler heykelleri yalnız mezarların içine koymuştur.
- D) Aslan heykelleri yalnız süs amacıyla yapılmıştır.
- E) Mimari süslemeler inançla bağlantılı bir işlev de taşımıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Mimari süslemeler inançla bağlantılı bir işlev de taşımıştır.
Kitapta saray kapılarındaki aslan heykellerinin koruyuculuğuna inanıldığı belirtilir; bu, süslemenin inançla bağlantılı bir işlevi olduğunu gösterir.
Zor
17Bir sanat tarihçisi Anadolu uygarlıklarını ölü gömme gelenekleri bakımından karşılaştırırken "Bu iki uygarlıkta da ölüler, üzeri toprak yığınıyla örtülü yığma mezarlara gömülmüştür." diyor. Tarihçinin sözünü ettiği iki uygarlık aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hititler ve Urartular
- B) Frigler ve Lidyalılar
- C) Frigler ve Sümerler
- D) Lidyalılar ve Hititler
- E) Urartular ve Sümerler
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Frigler ve Lidyalılar
Tümülüs denen yığma mezarlar Frig (Gordion) ve Lidya (Bintepeler) uygarlıklarının özelliğidir.
Zor
18Bir müze rehberi şu bilgileri veriyor: - Bu uygarlık Doğu Anadolu'da hüküm sürmüştür. - Maden işçiliğinde çok ileri düzeydedir; tunçtan kazanlar yapmıştır. - En önemli tapınağı Ağrı il sınırları içindedir. Rehberin anlattığı uygarlığın en önemli tapınağı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yazılıkaya Açık Hava Tapınağı
- B) Midas Anıtı
- C) Ur Zigguratı
- D) Patnos-Aznavurtepe Tapınağı
- E) Artemis Tapınağı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Patnos-Aznavurtepe Tapınağı
Doğu Anadolu'da hüküm süren, maden işçiliğinde ileri Urartuların en önemli tapınağı Ağrı'daki Patnos-Aznavurtepe Tapınağı'dır.
Zor
19Lidya bölgesinin önemli bir ticaret yolunun başlangıcında bulunduğu ve bölgede altın ile gümüş yataklarının bol olduğu bilinmektedir. Bu iki bilgi birlikte düşünüldüğünde Lidyalıların hangi yeniliğiyle en çok ilişkilendirilebilir?
- A) Parayı icat edip kullanmaları
- B) Tümülüs mezarlarını ilk kez yapmaları
- C) Kerpiçten kule tapınaklar yapmaları
- D) Çivi yazısını ilk kez bulmaları
- E) Anıtsal heykel sanatını başlatmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Parayı icat edip kullanmaları
Ticaret yollarının başlangıcında yer alan ve değerli maden yatakları bol olan Lidya'da alışverişi kolaylaştıran para icat edilmiştir. Çivi yazısı Sümerlerin, anıtsal heykel Hititlerin yeniliğidir.
Zor
20Bir öğrenci şu çıkarımı yapıyor: "Friglerin heykel sanatında çok ileri gidemediği bilindiğine göre, Friglerin sanatsal açıdan önemli bir eser bırakmadığı söylenebilir." Ders kitabındaki bilgilere göre bu çıkarımın hatası aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Frigler parayı ilk kullanan uygarlık olduğu için heykele ihtiyaç duymamıştır.
- B) Frigler Anadolu'da anıtsal heykel sanatını başlatan uygarlıktır.
- C) Friglerin bütün eserleri yalnız kayalara oyulmuş tapınaklardan oluşur.
- D) Frigler ortostatlı tapınaklarıyla Anadolu'nun en büyük yapılarını yapmıştır.
- E) Frigler mobilya, dokuma ve maden işçiliği gibi alanlarda üstün eserler vermiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Frigler mobilya, dokuma ve maden işçiliği gibi alanlarda üstün eserler vermiştir.
Kitaba göre Frigler heykelde ileri gitmemiş olsa da ahşap mobilya, tapates dokumaları, fibulalar ve süslemeli vazolarla önemli eserler bırakmıştır; tek alandaki zayıflıktan genel yargıya varılamaz.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.