Demokrat Parti Döneminde Türkiye’de Meydana Gelen Siyasi, Sosyokültürel ve Ekonomik Gelişmeler

Dörtlü Takrir
Demokrat Parti
çok partili hayat
1950 seçimleri
Gümüş Motor
27 Mayıs 1960 Darbesi
1961 Anayasası

Demokrat Parti döneminde Türkiye'de neler değişti?

Demokrat Parti dönemi, 14 Mayıs 1950 seçimleriyle 27 yıllık tek parti iktidarının barışçıl yolla sona ermesiyle başlayan ve 27 Mayıs 1960 darbesiyle biten on yıllık dönemdir. Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan Dörtlü Takrir'i verdikten sonra 7 Ocak 1946'da partiyi kurdu. 1946 seçimleri "açık oy, gizli sayım" ile yapıldı; 1950 seçim kanunu gizli oy, açık sayım ve yargı denetimi getirdi. DP döneminde tarımda makineleşme ve kara yolu yatırımları arttı, köyden kente göç ve gecekondulaşma başladı, Köy Enstitüleri kapatıldı. Necmettin Erbakan'ın öncülüğünde 1956'da ilk yerli motor fabrikası Gümüş Motor kuruldu. 1955 sonrasında ekonomik sıkıntılar ve gerginlik arttı; darbenin ardından Yassıada yargılamalarıyla Menderes, Zorlu ve Polatkan idam edildi. 1961 Anayasası Anayasa Mahkemesi ve Cumhuriyet Senatosu gibi kurumlar getirdi.

Demokrat Parti Döneminde Türkiye’de Meydana Gelen Siyasi, Sosyokültürel ve Ekonomik Gelişmeler: konu anlatımı ve özeti

Bu konu, tek parti döneminden çok partili hayata geçişi, Demokrat Partinin kuruluşunu ve on yıllık iktidarını, 27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi'ni anlatır.

1945'te Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışmaları CHP içindeki muhalefeti güçlendirdi; Celal Bayar, Adnan Menderes, Fuat Köprülü ve Refik Koraltan Dörtlü Takrir'i verdi ve 7 Ocak 1946'da Demokrat Partiyi kurdu.
1946 seçimleri ilk kez tek dereceli yapıldı ama "açık oy, gizli sayım" uygulandı. 1950'de çıkarılan seçim kanunu gizli oy, açık sayım ve yargı denetimi getirdi.
14 Mayıs 1950 seçimlerini DP kazandı ve 27 yıllık tek parti iktidarı barışçıl yolla sona erdi.
DP döneminde tarımda makineleşme ve kara yolu yatırımları arttı, köyden kente göç ve gecekondulaşma başladı; ezan yeniden Arapça okunmaya başlandı, Köy Enstitüleri kapatıldı.
Necmettin Erbakan'ın öncülüğünde 1956'da kurulan Gümüş Motor ilk yerli motor fabrikasıdır; 1961'de ilk yerli otomobil Devrim üretildi.
1955 sonrasında ekonomik sıkıntılar ve iktidar-muhalefet gerginliği arttı. 27 Mayıs 1960'ta bir grup subay darbe yaptı; Yassıada yargılamaları sonunda Menderes, Zorlu ve Polatkan idam edildi.
1961 Anayasası Anayasa Mahkemesi ve Cumhuriyet Senatosu gibi yeni kurumlar getirdi, planlı karma ekonomiyi benimsedi; ardından koalisyonlar dönemi başladı.
Demokrat Partinin kuruluşundan 1961 Anayasası’na zaman çizelgesi

Unutma: 1946 seçimi "açık oy-gizli sayım", 1950 seçimi "gizli oy-açık sayım" ile yapılmıştır; ikisini karıştırmak sık yapılan bir hatadır.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Çok partili hayata geçişte seçim kurallarının nasıl değiştiğini iki seçimi karşılaştırarak gör.

1946 seçimi: Oylar açık verildi, sayım ise kapalı yapıldı ("açık oy, gizli sayım"). Seçmen baskı altında kalabiliyor, sonuç denetlenemiyordu.
1950 seçimi: Yeni kanunla oylar gizli verildi, sayım herkesin önünde yapıldı ve yargı denetimi geldi.

Bu değişiklikten sonra yapılan 14 Mayıs 1950 seçimini Demokrat Parti kazandı ve iktidar seçimle, barışçıl yoldan el değiştirdi.

Ekonomik yönü de bir zincirle bağla: Tarımda makineleşme → köyde iş gücü fazlası → kente göç → gecekondu.

Günlük hayattan: Okulda sınıf başkanı seçerken oylar kapalı kâğıtlara yazılır ama sayım tahtada herkesin önünde yapılır. Böylece hem seçmen özgürce oy verir hem de sonuç herkesçe kabul görür.

Sık yapılan hata: 1946 ve 1950 seçim kurallarını karıştırmak. Gizli oy ve açık sayım 1950 seçimiyle gelmiştir.

Derinleş

Okulunun öğrenci meclisi ya da sınıf başkanlığı seçimi için bir "seçim güvenliği yönergesi" hazırla: Oy pusulası, sandık, sayım, itiraz ve gözlemci kurallarını belirle. Hazırladığın kuralları 1946 ve 1950 seçimleri arasındaki farkla ilişkilendir. Ardından 27 Mayıs 1960'tan başlayarak demokrasiye yapılan müdahalelerin siyasi hayata uzun vadeli etkilerini tartış.

Bu konuda neler var?

Toprak Reformu ve Demokrat Partinin Kurulma Süreci
Türk Demokrasi Tarihinde 1946-1950 Seçimleri
Demokrat Parti Döneminde Ekonomik ve Sosyokültürel Gelişmeler
Gümüş Motor
27 Mayıs 1960 Askerî Darbesi
Türkiye’nin İlk Otomobili Devrim

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir öğrencinin seçim notları: 1946 – İlk çok partili seçimde CHP iktidarda kaldı, Demokrat Parti muhalefete geçti. 1950 – Demokrat Parti meclisteki sandalyelerin büyük çoğunluğunu kazandı; İsmet İnönü sonuçları kabul etti, Celal Bayar cumhurbaşkanı seçildi. Notlara göre 14 Mayıs 1950 seçimlerinin Türk siyasi tarihindeki önemi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İktidarın ilk kez seçim yoluyla barışçıl biçimde el değiştirmesi
- B) Türkiye'de ilk kez iki dereceli seçim yapılması
- C) Kadınlara ilk kez milletvekili seçme hakkının tanınması
- D) Cumhuriyet Senatosunun kurularak meclisin iki kanatlı olması
- E) Türkiye'de ilk kez birden çok partinin seçime katılması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İktidarın ilk kez seçim yoluyla barışçıl biçimde el değiştirmesi
1950'de CHP seçimi kaybedip iktidarı DP'ye bırakmış, iktidar ilk kez sandık yoluyla barışçıl biçimde el değiştirmiştir. İlk çok partili seçim ise 1946'da yapılmıştır; 1950'nin farkı iktidar değişikliğidir.
Kolay
2Bir makine mühendisi, 1956'da Konya'da arkadaşlarıyla birlikte bir şirket kurdu. Şirketin amacı tarım ve sanayide kullanılan dizel motorları yurt içinde üretmekti; fabrika birkaç yıl sonra seri üretime geçti. Bu mühendis ilerleyen yıllarda siyasete atılıp başbakanlık görevine de geldi. Metinde anlatılan kuruluş aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Devrim Otomobil
- B) Ereğli Demir Çelik
- C) Türkiye Şeker Fabrikaları
- D) Makine ve Kimya Endüstrisi
- E) Gümüş Motor
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Gümüş Motor
Necmettin Erbakan'ın öncülüğünde 1956'da Konya'da kurulan Gümüş Motor, Türkiye'nin ilk yerli motor fabrikasıdır. Devrim Otomobil de yerli üretim örneğidir; ancak 1961'de Eskişehir'de devlet demir yolu fabrikalarında üretilmiştir.
Kolay
3Bir öğrencinin hazırladığı not: "1945'te meclise verdikleri dörtlü önergenin ardından CHP'den ayrılan Celal Bayar, Adnan Menderes, Refik Koraltan ve Fuat Köprülü yeni bir parti kurdu. Parti kısa sürede örgütlenerek ilk çok partili seçime katıldı." Notta kuruluşu anlatılan partinin kuruluş tarihi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) 18 Temmuz 1945
- B) 21 Temmuz 1946
- C) 14 Mayıs 1950
- D) 7 Ocak 1946
- E) 27 Mayıs 1960
Cevabı göster
Doğru cevap: D) 7 Ocak 1946
Demokrat Parti 7 Ocak 1946'da kurulmuştur. 21 Temmuz 1946 ise partinin katıldığı ilk çok partili genel seçimin tarihidir; kuruluşla karıştırılır.
Kolay
41961'de Cumhurbaşkanı Cemal Gürsel'in isteği üzerine Eskişehir'deki demir yolu fabrikalarında çalışan mühendis ve işçiler, yaklaşık dört ay içinde ilk yerli otomobili tasarlayıp üretti. Araç, Cumhuriyet Bayramı'nda Ankara'ya getirildi. Bu otomobilin adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Devrim
- B) Anadol
- C) Altay
- D) Hürkuş
- E) Anka
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Devrim
1961'de Eskişehir'de üretilen ilk yerli otomobil Devrim'dir. Anadol da yerli bir otomobildir; ancak 1966'da seri üretime geçen ve özel sektörce üretilen ilk Türk otomobilidir.
Kolay
5Millî Şef İsmet İnönü, 1 Kasım 1945'te Meclisi açış konuşmasında Türk siyasal sisteminin demokratik niteliğini vurguladı. İnönü bu konuşmasında muhalefetle ilgili hangi yönde demeç vermiştir?
- A) Muhalefetin tamamen yasaklanması yönünde
- B) Muhalefetin CHP içinde kalması zorunluluğu yönünde
- C) Seçimlerin süresiz ertelenmesi yönünde
- D) Meclisin feshedilmesi yönünde
- E) Muhalefetin ayrı bir parti olarak örgütlenmesi yönünde
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Muhalefetin ayrı bir parti olarak örgütlenmesi yönünde
Kitapta İnönü'nün bu konuşmada muhalefetin ayrı bir parti şeklinde örgütlenmesi yönünde demeç verdiği belirtilir. Muhalefetin yasaklanması, vurgulanan demokratik nitelikle çelişir.
Kolay
6Demokrat Partinin kurulmasından sonra CHP iktidarı bazı düzenlemeler yaptı. Bunlardan birine göre gazete kapatma yetkisi hükûmetten alınarak başka bir kuruma verildi. Gazete kapatma yetkisi hangi kuruma verilmiştir?
- A) Mahkemelere
- B) Valiliklere
- C) Belediyelere
- D) Genelkurmaya
- E) Üniversitelere
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Mahkemelere
Kitapta gazete kapatma yetkisinin hükûmetten alınarak mahkemelere verildiği belirtilir. Üniversitelere ise bu dönemde özerklik verilmiştir; gazete kapatma yetkisi verilmemiştir.
Kolay
7Tek partili sistem, 18 Temmuz 1945'te kurulan bir partiyle sona erdi; ancak bu parti kamuoyundan destek bulamadı. Sözü edilen parti aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Demokrat Parti
- B) Terakkiperver Cumhuriyet Fırkası
- C) Serbest Cumhuriyet Fırkası
- D) Cumhuriyet Halk Partisi
- E) Millî Kalkınma Partisi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Millî Kalkınma Partisi
Kitapta tek partili sistemin 18 Temmuz 1945'te Millî Kalkınma Partisinin kurulmasıyla sona erdiği belirtilir. Demokrat Parti ise 7 Ocak 1946'da kurulmuştur.
Kolay
827 Mayıs 1960'tan sonra hazırlanan 1961 Anayasası ekonomik alanda yeni bir model benimsedi. 1961 Anayasası'nın benimsediği ekonomik model aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tamamen serbest piyasa ekonomisi
- B) Merkezî planlı komünist ekonomi
- C) Kapalı tarım ekonomisi
- D) Planlı karma ekonomi
- E) Savaş ekonomisi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Planlı karma ekonomi
1961 Anayasası planlı karma ekonomiyi benimsemiştir. Merkezî planlı komünist ekonomi ise Doğu Bloku ülkelerinin modelidir.
Kolay
927 Mayıs 1960 Askerî Darbesi'nden sonra Demokrat Parti yöneticileri bir adada kurulan mahkemede yargılandı. Yargılamalar sonunda Adnan Menderes, Fatin Rüştü Zorlu ve Hasan Polatkan idam edildi. Bu yargılamaların yapıldığı yer aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Büyükada
- B) Bozcaada
- C) Gökçeada
- D) Yassıada
- E) Heybeliada
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Yassıada
DP yöneticileri Yassıada'da yargılanmıştır. Büyükada ve Heybeliada da İstanbul'daki adalardır ancak yargılamalar orada yapılmamıştır.
Kolay
10Atatürk 1937'de Meclisi açarken şöyle dedi: “Bir defa, memlekette topraksız çiftçi bırakılmamalıdır. Bundan daha önemlisi de bir çiftçi ailesini geçindirebilen toprağın hiçbir sebep ve suretle bölünmemesidir.” Atatürk'ün bu sözleri aşağıdaki konulardan hangisiyle ilgilidir?
- A) Harf İnkılabı
- B) Kabotaj hakkı
- C) Soyadı Kanunu
- D) Toprak reformu
- E) Kapitülasyonlar
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Toprak reformu
Topraksız çiftçi bırakılmaması ve çiftçinin toprağının bölünmemesi toprak reformunun konusudur. Kabotaj hakkı ise kıyılarda deniz taşımacılığı hakkıyla ilgilidir.
Kolay
11Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu görüşmelerinde CHP yönetiminin toprak reformu uygulamasına en sert eleştiriyi yapan milletvekili, yasa tasarısının Nazi Almanyası'ndan etkilenilerek hazırlandığını söyledi. Bu eleştiriyi yapan milletvekili aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Adnan Menderes
- B) İsmet İnönü
- C) Raşit Hatipoğlu
- D) Şükrü Saraçoğlu
- E) Hasan Saka
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Adnan Menderes
Kitapta tasarının Nazi Almanyası'ndan etkilenilerek hazırlandığını söyleyen milletvekilinin Adnan Menderes olduğu belirtilir. Raşit Hatipoğlu ise yasayı savunan Tarım Bakanıydı.
Kolay
12Demokrat Parti iktidara geldikten kısa süre sonra din alanında önemli bir düzenleme yaptı ve bu düzenleme halkın büyük bölümünce memnuniyetle karşılandı. Bu düzenleme aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Halifeliğin yeniden kurulması
- B) Ezanın yeniden Arapça okunmaya başlanması
- C) Medreselerin yeniden açılması
- D) Şeriye Vekâletinin kurulması
- E) Tekke ve zaviyelerin açılması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Ezanın yeniden Arapça okunmaya başlanması
DP döneminde ezan yeniden Arapça okunmaya başlanmıştır. Halifelik ise 1924'te kaldırılmış ve bir daha kurulmamıştır.
Kolay
13Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu 14 Mayıs 1945'te Mecliste görüşülmeye başlandı. Görüşmelerde dönemin Tarım Bakanı yasayı, Cumhuriyet rejimiyle köye yönelen hareketin bir aşaması olarak değerlendirdi. Yasayı bu sözlerle savunan Tarım Bakanı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Adnan Menderes
- B) Raşit Hatipoğlu
- C) Refik Koraltan
- D) Emin Sazak
- E) Fuat Köprülü
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Raşit Hatipoğlu
Kitapta yasayı savunan Tarım Bakanının Raşit Hatipoğlu olduğu belirtilir. Menderes, Koraltan ve Sazak ise yasaya muhalif olan gruptadır.
Kolay
14Demokrat Partinin kurulmasından sonra CHP iktidarı, savaş yıllarında köylüyü çok zorlayan bir vergiyi kaldırdı. Kitaba göre bu verginin kaldırılmasının amacı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Büyük toprak sahiplerinin gelirini artırmak
- B) Köylü ve işçilerin desteğini kazanmak
- C) Ordunun ihtiyaçlarını karşılamak
- D) Yabancı yatırımcıları ülkeye çekmek
- E) Dış borçları ödemek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Köylü ve işçilerin desteğini kazanmak
Kitapta köylü ve işçilerin desteğini kazanmak için Toprak Mahsulleri Vergisi'nin kaldırıldığı belirtilir. Verginin kaldırılması devletin gelirini azaltacağı için dış borç ödemek amacıyla yapılmış olamaz.
Kolay
15Demokrat Parti döneminde köyden kente göç hızlandı. Şehirlere gelen ailelerin çoğu, şehrin kenarlarında izinsiz ve kısa sürede yaptıkları basit evlerde yaşamaya başladı. Bu dönemde ortaya çıkan konut sorununa ne ad verilir?
- A) Banliyöleşme
- B) Gecekondulaşma
- C) Toprak reformu
- D) Kamulaştırma
- E) Sanayileşme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gecekondulaşma
Kentlerin kenarlarında izinsiz ve hızla yapılan evlerle ortaya çıkan yapılaşmaya gecekondulaşma denir; DP döneminde başlamıştır. Banliyöleşme ise varlıklı kesimlerin şehir dışındaki müstakil evlere taşınmasıdır.
Kolay
161940'ta öğretmen yetiştirmek amacıyla kurulan bir eğitim kurumu, Demokrat Parti döneminde kapatıldı. Kapatılan kurum aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Halkevleri
- B) Darülfünun
- C) Köy Enstitüleri
- D) Ankara Hukuk Mektebi
- E) Türk Tarih Kurumu
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Köy Enstitüleri
Kitapta DP döneminde Köy Enstitülerinin kapatıldığı belirtilir. Türk Tarih Kurumu ise 1931'de kurulmuş bir bilim kuruluşudur ve kapatılmamıştır.
Kolay
17Temsilî bir anı: “Dedem, gençliğinde seçmenlerin önce ikinci seçmenleri seçtiğini, milletvekillerini onların belirlediğini anlatırdı. 1946'dan itibaren ise seçmenler milletvekillerine doğrudan oy verdi.” Anıda anlatılan değişiklik aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gizli oy ve açık sayım ilkesinin getirilmesi
- B) Seçimlere yargı denetiminin getirilmesi
- C) Tek dereceli seçim sistemine geçilmesi
- D) Anayasa Mahkemesinin kurulması
- E) Kadınlara seçme hakkı tanınması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Tek dereceli seçim sistemine geçilmesi
Seçmenin milletvekiline doğrudan oy vermesi tek dereceli seçimdir; CHP iktidarı bu sistemi Demokrat Partinin kurulmasından sonra kabul etmiş, 1946 seçimleri böyle yapılmıştır. Gizli oy, açık sayım ve yargı denetimi 1950 seçim kanununun, Anayasa Mahkemesi ise 1961 Anayasası'nın ürünüdür.
Kolay
181950'li yıllarda ve 1960'ların başında Türkiye'de şu iki girişim dikkat çekti: 1956: Necmettin Erbakan'ın öncülüğünde Gümüş Motor kuruldu. 1961: Devrim otomobili üretildi. Bu iki girişimin ortak yönü aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Yerli üretim yapma hedefi taşımaları
- B) Yalnız askerî araç üretmeye yönelmeleri
- C) Tarımsal üretimi durdurmayı amaçlamaları
- D) Yabancı markaların montajına dayanmaları
- E) Demokrat Partinin kuruluşuna yol açmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yerli üretim yapma hedefi taşımaları
Gümüş Motor ilk yerli motor fabrikası, Devrim ilk yerli otomobildir; ortak yönleri yerli üretimdir. Girişimler askerî üretimle sınırlı değildir, yabancı montajına dayanmaz; Demokrat Parti de 1946'da, bu girişimlerden önce kurulmuştur.
Orta
19Temsilî bir ders notu: "27 Mayıs 1960'tan sonra kurulan Kurucu Meclis yeni bir anayasa hazırladı; anayasa 9 Temmuz 1961'de halkoylamasıyla kabul edildi." Notun altında üç kurum yazılı: I. Anayasa Mahkemesi II. Cumhuriyet Senatosu III. Millî Güvenlik Konseyi Bu kurumlardan hangileri 1961 Anayasası ile oluşturulmuştur?
- A) Yalnız I
- B) Yalnız II
- C) I ve II
- D) II ve III
- E) I, II ve III
Cevabı göster
Doğru cevap: C) I ve II
1961 Anayasası Anayasa Mahkemesi'ni ve meclisin ikinci kanadı olan Cumhuriyet Senatosu'nu kurmuştur. Millî Güvenlik Konseyi ise 12 Eylül 1980 darbesini yapan komutanların oluşturduğu yönetim organıdır.
Orta
20Temsilî bir meclis tutanağı özeti (1945): "Topraksız köylüye toprak dağıtılmasını öngören tasarının görüşmelerinde, büyük arazi sahibi bazı milletvekilleri kamulaştırma maddesine sert biçimde itiraz etti. Kısa süre sonra dört milletvekili, parti grubuna demokratik hakların genişletilmesini isteyen bir önerge verdi." Tutanakta anlatılan tartışmaların Türk siyasi hayatına etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tasarının hiç tartışılmadan oybirliğiyle yasalaşması
- B) Toprak reformu tartışmalarının tümüyle sona ermesi
- C) Tek parti yönetiminin muhalefetsiz biçimde güçlenmesi
- D) Köy Enstitülerinin bu tartışmalar sonucunda kurulması
- E) CHP içindeki muhalefetin güçlenip yeni bir partiye zemin hazırlaması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) CHP içindeki muhalefetin güçlenip yeni bir partiye zemin hazırlaması
Çiftçiyi Topraklandırma Kanunu tartışmaları CHP içindeki muhalefeti görünür kılmış, Dörtlü Takrir ve ardından Demokrat Partinin kuruluşu gelmiştir. Köy Enstitüleri ise 1940'ta kurulmuştur; bu tartışmaların sonucu değildir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.