12. Sınıf Türk Dili ve Edebiyatı · Roman
Elveda Gülsarı
- Türk dünyası romanı
- Cengiz Aytmatov
- Cengiz Dağcı
- kolhoz
- geriye dönüş tekniği
- ilahi bakış açısı
- tema
Cengiz Aytmatov'un Elveda Gülsarı romanında ne anlatılır?
Elveda Gülsarı, Kırgız yazar Cengiz Aytmatov'un yaşlı Tanabay ile emektar atı Gülsarı'nın ortak kaderini anlattığı romandır. Tanabay atıyla eve dönerken Gülsarı yolda güçten düşer ve Tanabay bu sırada bütün geçmişini hatırlar. Romanın teması yeni rejime inanmış bir kuşağın hayal kırıklığı ve geleneksel değerlerin kaybıdır. Olay örgüsü geriye dönüşlerle kurulur: kolhozun kuruluşu, Gülsarı'nın yarışlardaki ünü, atın elinden alınması ve Tanabay'ın partiden atılması anlatılır. Anlatım üçüncü kişili ilahi bakış açısıyla yapılır, iç konuşmalara da yer verilir. Kırgız göçebe kültürü ve atın bozkır hayatındaki yeri işlenir; yöneticilerin vurdumduymazlığı Tanabay'ın ağzından eleştirilir. Roman, ortak kültürden beslenen Türk dünyası edebiyatının örneğidir; Aytmatov'un öteki eserleri arasında Cemile, Toprak Ana ve Beyaz Gemi bulunur. Aytmatov Kırgız, Kırım Türklerinin acılarını anlatan Cengiz Dağcı ise Kırım Türküdür.
Elveda Gülsarı: konu anlatımı ve özeti
Elveda Gülsarı, Kırgız yazar Cengiz Aytmatov'un bir atla sahibinin ortak kaderini anlattığı romandır. Türk dünyası edebiyatının dünya çapında tanınan örneklerinden biri olduğu için önemlidir.
- Konu: Yaşlı Tanabay, emektar atı Gülsarı ile eve dönerken at yolda güçten düşer; Tanabay bu sırada bütün geçmişini hatırlar. Tema: yeni rejime inanmış bir kuşağın hayal kırıklığı ve geleneksel değerlerin kaybı.
- Olay örgüsü geriye dönüşlerle kurulur: kolhozun kuruluşu, Tanabay'ın at çobanlığı, Gülsarı'nın yarışlardaki ünü, atın elinden alınması, Tanabay'ın partiden atılması.
- Kişiler: önce idealist, sonra bocalayan Tanabay; dostu Çoro; eşsiz at Gülsarı. Anlatım üçüncü kişili ilahi bakış açısıyla yapılır, iç konuşmalara da yer verilir.
- Kırgız göçebe kültürü, atın bozkır hayatındaki yeri, keçe çadırların yerini bez çadırların alması gibi değişimler işlenir; yöneticilerin vurdumduymazlığı Tanabay'ın ağzından eleştirilir.
- Türk dünyası romanı ortak kültürden beslenir; birçok sanatçı baskıcı siyasi ortamda yazmıştır. Cengiz Dağcı, "O Topraklar Bizimdi" ve "Yurdunu Kaybeden Adam" gibi romanlarında Kırım Türklerinin acılarını anlatır; Ayaz İshaki Kazan Türk edebiyatının önemli adıdır.
- Aytmatov'un öteki eserleri: Cemile, Toprak Ana, Beyaz Gemi, Gün Olur Asra Bedel.
Unutma: Aytmatov Kırgız, Cengiz Dağcı Kırım Türküdür; ikisini eser adlarıyla karıştırmamak sınavda puan kazandırır.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Bu romanın yapısını kavramanın anahtarı, iki zaman çizgisini ayırmaktır.
- Şimdiki zaman: Yaşlı Tanabay ile yaşlı atı Gülsarı'nın eve dönüş yolculuğu.
- Geçmiş: Yolculuk sırasında Tanabay'ın hatırladıkları. Bunları kronolojik sıraya diz.
- Her geriye dönüşün şimdiki ana nasıl bağlandığını bul; yoldaki bir an, bir ses ya da bir görüntü geçmişe açılan kapı olur.
- Tanabay'ın inançlarının zamanla nasıl değiştiğini izle: önce idealist, sonra hayal kırıklığına uğramış biri.
Günlük hayattan: Uzun süre birlikte yaşanan bir evcil hayvanın kaybı, insana o hayvanla geçen yılları hatırlatır; romandaki bağ da böyle bir ortak geçmişe dayanır.
Sık yapılan hata: Romanı yalnızca bir at hikâyesi saymak. Doğrusu: Gülsarı'nın kaderi, Tanabay'ın ve bir kuşağın yaşadığı hayal kırıklığını simgeler.
Derinleş
Romanda insan ile hayvan arasındaki bağın nasıl anlatıldığını, Türk kültüründe atın yeri hakkında bulduğun bilgilerle (destanlar, atasözleri) karşılaştır. Ardından şu soruyu tartış: Bir topluluk için çalışan bir hayvanın emeğine karşı insanların sorumlulukları nelerdir? Görüşünü romandan bir sahneyle destekle.
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Elveda Gülsarı'nın anlatımını örnekleyen şu parçayı okuyunuz: “Tanabay dizgini çekti. İçinden, yıllar önce kolhoza ilk geldiği günü düşündü; o gün herkese ne çok inanmıştı! Aynı saatlerde köyde karısı, kocasının neden hâlâ dönmediğini merak ederek kapıya çıkıp çıkıp bakıyordu.” Bu parçada hangi bakış açısı kullanılmıştır?
- A) Kahraman anlatıcı bakış açısı
- B) İlahi (hâkim) bakış açısı
- C) Gözlemci bakış açısı
- D) Mektup tekniğiyle anlatım
- E) Çoğul anlatıcı bakış açısı
Cevabı göster
Doğru cevap: B) İlahi (hâkim) bakış açısı
Anlatıcı, Tanabay'ın içinden geçenleri bilmekte ve aynı anda başka bir yerdeki karısının duygularını da aktarmaktadır; her şeyi bilen üçüncü kişili anlatıcı ilahi bakış açısına sahiptir. Gözlemci bakış açısı da üçüncü kişili olduğu için çekicidir; ancak gözlemci anlatıcı kişilerin iç dünyasına giremez.
Kolay
2Bir öğrenci “Sürgündeki Kalemler” başlıklı bir sunum hazırlıyor. Sunumda, Kırım Türklerinin İkinci Dünya Savaşı yıllarında ve sonrasında yaşadığı acıları romanlarında anlatan, hayatının büyük bölümünü yurdundan uzakta, Londra'da geçiren bir yazarı tanıtacak. Öğrencinin sunumunda tanıtacağı yazara ait eser aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gün Olur Asra Bedel
- B) O Topraklar Bizimdi
- C) Toprak Ana
- D) Beyaz Gemi
- E) Cemile
Cevabı göster
Doğru cevap: B) O Topraklar Bizimdi
Kırım Türklerinin acılarını anlatan ve Londra'da yaşayan yazar Cengiz Dağcı'dır; O Topraklar Bizimdi onun romanıdır. Toprak Ana da savaş yıllarının acısını anlattığı için çekicidir; ancak o eser, Gün Olur Asra Bedel, Beyaz Gemi ve Cemile gibi, Kırgız yazar Cengiz Aytmatov'a aittir.
Kolay
3Bir kitap kulübü Türk dünyası edebiyatından bir roman okuyor. Romanda kolhozda çalışmış yaşlı Tanabay, bir gece yolda güçten düşen emektar atının başında beklerken bütün geçmişini hatırlıyor; bozkır, at yetiştiriciliği ve yeni düzenin haksızlıkları romanın merkezinde yer alıyor. Kulübün okuduğu romanın yazarı ve yazarın mensup olduğu Türk topluluğu hangisidir?
- A) Cengiz Dağcı – Kırım Türkü
- B) Ayaz İshaki – Kazan Türkü
- C) Cengiz Aytmatov – Kırgız Türkü
- D) Cengiz Aytmatov – Kırım Türkü
- E) Cengiz Aytmatov – Kazak Türkü
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Cengiz Aytmatov – Kırgız Türkü
Tanabay ile atını anlatan roman, Kırgız yazar Cengiz Aytmatov'un Elveda Gülsarı'sıdır. Cengiz Dağcı da adı ve Türk dünyası romanı yazması nedeniyle çekicidir; ancak Dağcı Kırım Türküdür ve romanlarında Kırım Türklerinin acılarını anlatır.
Kolay
4Kitap kulübünde Elveda Gülsarı'yı okumuş olan Ece, kitabı henüz okumamış arkadaşlarına şöyle diyor: “Romanın adı bir veda; ama vedalaşılan, bir insan değil. Tanabay'ın en zor yıllarında yanında olan, onunla birlikte yaşlanan bir yol arkadaşı.” Ece'nin sözünü açıklayan bilgi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gülsarı, Tanabay'ın köyde bıraktığı evidir.
- B) Gülsarı, kolhozun kıyısındaki ırmağın adıdır.
- C) Gülsarı, Tanabay'ın yetiştirdiği bir kartaldır.
- D) Gülsarı, Tanabay'ın emektar atıdır.
- E) Gülsarı, Tanabay'ın çobanlık yaptığı yayladır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Gülsarı, Tanabay'ın emektar atıdır.
Gülsarı, yaşlı Tanabay'ın emektar yorga atıdır; roman, atla sahibinin birlikte yaşlanan ve iç içe geçen kaderini anlatır. Kartal da bozkır kültüründe insanın yol arkadaşı olabileceği için çekici görünebilir; ancak romanda adı esere verilen ve Tanabay'la birlikte yaşlanan varlık attır.
Kolay
5Ders kitabındaki özete göre köyde kolhozu kuran ve bunun için canla başla çalışan kişiler aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Tanabay ve yakın arkadaşı Çoro
- B) Seyisler ve yılkıcılar
- C) Tanabay ve ilçe yetkilileri
- D) Tanabay ve oğlu
- E) Çoro ve yeni başkan
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tanabay ve yakın arkadaşı Çoro
Kitapta yeni rejimin ateşli savunucularından Tanabay ile yakın arkadaşı Çoro'nun köyde kolhozu kurdukları belirtilir. Yeni başkan, Çoro hastalanınca görevi devralan kişidir.
Kolay
6Ders kitabında Elveda Gülsarı'nın özetinde geçen “kolhoz” kelimesi parantez içinde açıklanmıştır. Bu açıklamaya göre kolhoz aşağıdakilerden hangisidir?
- A) At yarışlarının yapıldığı geniş bozkır alanı
- B) Atların bakıldığı küçük aile ahırı
- C) Rusya'da köylülerin ortak olarak çalıştıkları tarım işletmesi
- D) Kırgız göçebelerinin kışın kaldığı keçe çadır
- E) İlçe merkezindeki parti binası
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Rusya'da köylülerin ortak olarak çalıştıkları tarım işletmesi
Kitapta kolhoz, Rusya'da köylülerin ortak olarak çalıştıkları tarım işletmesi diye açıklanır. Keçe çadır göçebe kültürüne ait bir barınaktır, kolhoz değildir.
Kolay
7Ders kitabında Türk dünyası romanından söz edilirken Ayaz İshaki'nin adı da anılır. Ayaz İshaki hangi Türk edebiyatının önemli adlarındandır?
- A) Azerbaycan edebiyatı
- B) Kırgız edebiyatı
- C) Türkmen edebiyatı
- D) Kazan Türk edebiyatı
- E) Kırım Türk edebiyatı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kazan Türk edebiyatı
Kitapta Ayaz İshaki Kazan Türk edebiyatının önemli adı olarak anılır. Kırım Türklerinin acılarını anlatan yazar ise Cengiz Dağcı'dır.
Kolay
8Ders kitabındaki özete göre Gülsarı'nın namının yörede duyulmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hiç hastalanmadan uzun yaşaması
- B) Ağır yükleri kolayca taşıması
- C) Çok uysal ve sakin bir at olması
- D) Kolhoz başkanına ait olması
- E) Bütün yarışlarda birinci gelmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Bütün yarışlarda birinci gelmesi
Özette Gülsarı'nın bütün yarışlarda birinci geldiği ve namının yörede duyulduğu belirtilir. Ağır yük taşıması onun ünüyle ilgili bir bilgi değildir.
Kolay
9Ders kitabındaki özete göre Tanabay'ın Gülsarı'yla vakitsizce eve dönmek üzere yola çıkmasının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gülsarı'yı bir yarışa yetiştirmek istemesi
- B) Çoro'nun hastaneye kaldırılması
- C) Kolhoz başkanının onu çağırması
- D) Karısının hastalandığını öğrenmesi
- E) Oğlunu ziyaretinde gelininin hakaretine uğraması
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Oğlunu ziyaretinde gelininin hakaretine uğraması
Özette Tanabay'ın oğlunu ziyaret ettiği, gelini tarafından hakarete uğrayınca orada kalmak istemeyip yola koyulduğu anlatılır. Çoro'nun hastaneye yatması geçmişte kalan, Tanabay'ın hatırladığı bir olaydır.
Kolay
10Okul kütüphanesi Cengiz Aytmatov'un eserlerinden oluşan bir köşe hazırlıyor. Ders kitabına göre aşağıdakilerden hangisi Aytmatov'un eserlerinden biridir?
- A) O Topraklar Bizimdi
- B) Tutunamayanlar
- C) Beyaz Gemi
- D) Sis ve Gece
- E) Simyacı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Beyaz Gemi
Cemile, Toprak Ana, Beyaz Gemi ve Gün Olur Asra Bedel Aytmatov'un eserleri arasında sayılır. “O Topraklar Bizimdi” ise Cengiz Dağcı'nın romanıdır.
Kolay
11Gece yarısına doğru gücü tükenen Gülsarı acı acı inleyerek yere yatınca Tanabay kürkünü çıkarıp hayvanın sırtını örter. Tanabay'ın bu davranışı en çok hangi duyguyu yansıtır?
- A) Oğluna duyduğu özlem
- B) Yolculuğa duyduğu öfke
- C) Atını cezalandırma isteği
- D) Atına duyduğu sevgi ve vefa
- E) Soğuktan korunma telaşı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Atına duyduğu sevgi ve vefa
Kendi kürkünü yaşlı atının üzerine örtmesi, Tanabay'ın ona duyduğu sevgiyi ve emektar atına vefasını gösterir. Bu davranışta öfke ya da cezalandırma isteği yoktur.
Kolay
12Ders kitabındaki özete göre Tanabay, İkinci Dünya Savaşı'ndan döndükten sonra önce hangi mesleğe başlamıştır?
- A) Öğretmenlik
- B) Kolhoz başkanlığı
- C) Arabacılık
- D) Demircilik
- E) Yılkıcılık
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Demircilik
Tanabay savaştan dönünce mesleği olan demirciliğe başlar, ancak Çoro'nun ısrarıyla yılkıcılığa geçer. Yılkıcılık sonraki işidir.
Kolay
13“Gülsarı insan gibi acı acı inleyerek yere yatar.” cümlesinde atın inleyişi bir şeye benzetilmiştir. Bu cümlede kullanılan anlatım sanatı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Soru sorma (istifham)
- B) Benzetme (teşbih)
- C) Karşıtlık (tezat)
- D) Abartma (mübalağa)
- E) Konuşturma (intak)
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Benzetme (teşbih)
“İnsan gibi” ifadesi atın inleyişini insanın inleyişine benzetir; bu bir benzetmedir. Cümlede at konuşturulmadığı için konuşturma sanatı yoktur.
Kolay
14Tanabay, Çoro'nun ısrarıyla yılkıcılığa başlar. Ders kitabındaki açıklamaya göre “yılkıcılık” aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Koyun çobanlığı
- B) At çobanlığı
- C) Arabacılık
- D) Çiftçilik
- E) Demircilik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) At çobanlığı
Kitapta yılkıcılık parantez içinde “at çobanlığı” olarak açıklanır. Demircilik ise Tanabay'ın savaştan dönünce başladığı asıl mesleğidir.
Kolay
15Parçada Gülsarı'nın annesinin ardından koştuğu ilk günden beri bırakmadığı “kendine özgü” yürüyüşünden söz edilir. Bu yürüyüşün adı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Rahvan
- B) Dörtnal
- C) Adeta
- D) Eşkin
- E) Tırıs
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Rahvan
Parçada “doğuştan rahvan attı Gülsarı” denir; Gülsarı yola rahvanla çıkmış ve hep rahvanla sürdürmüştür. Dörtnal ise Tanabay'ın gençliğinde atını yokuşta sürdüğü hızdır.
Kolay
16Parçada atın adının nereden geldiği açıklanır. Buna göre ata “Gülsarı” adının verilmesinin nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Seyrek rastlanan altın sarısı donu
- B) Sırtında sarı bir yara bulunması
- C) Annesinin adının Gül olması
- D) Yarışlarda hep birinci gelmesi
- E) Çiçekli bir çayırda doğması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Seyrek rastlanan altın sarısı donu
Parçada “Seyrek rastlanan altın sarısı donundan dolayı Gülsarı adını alan” denir. Yarışlarda birinci gelmesi ününü açıklar, adını değil.
Kolay
17Parçada yaylaya tırmanan yol şöyle betimlenir: “Yolun iki yanındaki çıplak tepelerde kışın dondurucu bir rüzgâr kol gezer, yazın ise burası cehennem gibi kaynardı.” Bu cümleye göre yol için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Yalnız kış aylarında yolculuğa elverişsizdir.
- B) Yazın serin, kışın ılık bir havası vardır.
- C) Kışın da yazın da zorlu koşullara sahiptir.
- D) Yol boyunca sık ağaçlar rüzgârı keser.
- E) Yazın tepelerden esen rüzgâr sıcağı dindirir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kışın da yazın da zorlu koşullara sahiptir.
Cümlede kışın dondurucu rüzgârdan, yazın kaynayan sıcaktan söz edilir; yol iki mevsimde de zorludur. “Yalnız kış” yazın sıcağını yok sayar; tepeler çıplak olduğu için ağaç yoktur; rüzgâr da yaz için değil kış için anılır.
Kolay
18Ders kitabındaki özette kolhoz idaresinin Gülsarı'yı Tanabay'dan aldığı belirtilir. Bir başka yerde şöyle denir: “[Tanabay,] Gülsarı'yı istemeye istemeye çiftlik ahırına binek atı olarak göndermiş…” Bu bilgilere göre Tanabay için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
- A) Atın çiftlikte daha rahat edeceğini düşünüp sevinmiştir.
- B) Gönlü razı olmasa da idarenin kararına uymuştur.
- C) Atı bir daha görmemek için kendisi öne çıkmıştır.
- D) İdarenin kararına karşı çıkıp atı obada alıkoymuştur.
- E) Atı Çoro'nun isteğiyle kendi eliyle satmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gönlü razı olmasa da idarenin kararına uymuştur.
Atı idare almış, Tanabay da “istemeye istemeye” göndermiştir; yani kararı benimsemese de uymuştur. Sevinmek ya da kendisi öne çıkmak “istemeye istemeye” ifadesiyle çelişir; atı alıkoymamış, satmamıştır.
Orta
19Bir öğretmen; Kırgız yazar Cengiz Aytmatov, Kırım Türkü Cengiz Dağcı ve Kazan Türkü Ayaz İshaki'nin romanlarından seçtiği bölümleri sınıfta okutuyor. Öğrenciler, farklı coğrafyalarda ve farklı dillerde yazılmış bu metinlerde at, bozkır, göç, destan kahramanları ve atasözleri gibi ögelerin tekrar tekrar karşılarına çıktığını fark ediyor. Öğrencilerin bu gözlemi Türk dünyası romanıyla ilgili hangi yargıyı destekler?
- A) Yalnızca Türkiye Türkçesiyle yazılmıştır.
- B) Konusunu yalnızca Batı mitolojisinden alır.
- C) Siyasi baskının olmadığı ortamda doğmuştur.
- D) Yalnızca büyük şehir hayatını konu edinir.
- E) Ortak tarih ve kültür ögelerinden beslenir.
Cevabı göster
Doğru cevap: E) Ortak tarih ve kültür ögelerinden beslenir.
Farklı topluluklardan yazarların eserlerinde aynı ögelerin yinelenmesi, Türk dünyası romanının ortak tarih ve kültürden beslendiğini gösterir. Siyasi baskı seçeneği çekici olabilir; oysa bu romanların birçoğu baskıcı rejimler altında, sürgünde ya da sansür ortamında yazılmıştır.
Orta
20Bir eleştirmen Elveda Gülsarı hakkında şöyle yazıyor: “Romanın başında Tanabay, yeni düzenin herkese adalet getireceğine yürekten inanır. Yıllar geçtikçe bu düzenin yöneticilerinin sözleriyle yaptıkları arasındaki uçurumu görür. Romanın sonunda yaşlı adam, atıyla birlikte gençliğindeki inancını da yitirmiştir.” Eleştirmenin değerlendirmesine göre romanın temasına en yakın ifade hangisidir?
- A) Yeni düzene inanmış bir kuşağın yaşadığı hayal kırıklığı
- B) Bir gencin hazine arayışında kendini bulması
- C) Bir şehirde işlenen cinayetlerin aydınlatılması
- D) Genç bir padişahın bozulan düzeni düzeltme çabası
- E) Bozkırdan kente göç eden bir ailenin uyum sorunları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Yeni düzene inanmış bir kuşağın yaşadığı hayal kırıklığı
Tanabay'ın kolhoz düzenine inanıp zamanla sarsılması, yeni rejime inanmış bir kuşağın hayal kırıklığını ve geleneksel değerlerin kaybını yansıtır. Bozkırdan kente göç seçeneği, romandaki değişen hayat nedeniyle çekici görünebilir; ancak Tanabay kente göç etmez, kırgınlığı inandığı düzene yöneliktir.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.