5. Sınıf Fen Bilimleri · Maddenin Doğası
Isı ve Sıcaklık
- ısı
- sıcaklık
- termometre
- derece celsius
- joule
- kalori
- ısı alışverişi
Isı ile sıcaklık arasındaki fark nedir?
Isı, sıcaklıkları farklı maddeler arasında aktarılan bir enerji türüdür; sıcaklık ise bir maddenin ne kadar sıcak ya da soğuk olduğunu gösteren ölçüdür. Isının birimi joule (J) ya da kaloridir (cal) ve kalorimetre kabıyla hesaplanır. Sıcaklık termometre ile ölçülür ve birimi derece Celsius'tur (°C). Bir maddenin sıcaklığı artıyorsa madde ısı almış, azalıyorsa ısı vermiştir. Isı her zaman sıcak maddeden soğuk maddeye akar ve sıcaklıklar eşitlenene kadar sürer; sıcaklıkları eşit maddeler arasında ısı alışverişi olmaz. Örneğin 60 °C su ile 20 °C su karıştırılırsa karışımın son sıcaklığı 20 °C ile 60 °C arasında bir değer olur. Sıcak çaya konan kaşığın ısınması ve kışın balkonda kalan sandalyenin soğuması da ısı alışverişine örnektir. “Hava ısısı 25 derece” demek yanlıştır; doğrusu “hava sıcaklığı 25 °C” ifadesidir.
Isı ve Sıcaklık: konu anlatımı ve özeti
Günlük konuşmada ısı ve sıcaklık sık sık karıştırılır, oysa ikisi farklı kavramlardır. Bu konu, aralarındaki farkı ve ısı alışverişinin nasıl gerçekleştiğini açıklar.
- Isı, sıcaklıkları farklı maddeler arasında aktarılan bir enerji türüdür. Birimi joule (J) ya da kaloridir (cal); kalorimetre kabıyla hesaplanır.
- Sıcaklık, bir maddenin ne kadar sıcak ya da soğuk olduğunu gösteren ölçüdür. Termometre ile ölçülür ve birimi derece Celsius'tur (°C).
- Bir maddenin sıcaklığı artıyorsa ısı almış, azalıyorsa ısı vermiştir.
- Isı her zaman sıcak maddeden soğuk maddeye akar ve sıcaklıklar eşitlenene kadar sürer. Sıcaklıkları eşit maddeler arasında ısı alışverişi olmaz.
- Örnek: 60 °C su ile 20 °C su karıştırılırsa karışımın son sıcaklığı 20 °C ile 60 °C arasında bir değer olur.
- Sıcak çaya konan kaşığın ısınması ya da kışın balkonda kalan sandalyenin soğuması ısı alışverişine örnektir.
Unutma: "Hava ısısı 25 derece" demek yanlıştır; doğrusu "hava sıcaklığı 25 °C"dir.
Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme:
Önce temeli pekiştir
Isı ile sıcaklığı ayırmak için bir örnek kullanalım.
- Sıcaklık: Bir maddenin ne kadar sıcak ya da soğuk olduğunun ölçüsüdür. Termometreyle ölçülür, birimi °C'dir. Bir bardak çay da bir tencere çay da 70 °C olabilir.
- Isı: Sıcaklıkları farklı iki madde arasında aktarılan enerjidir. Sıcak çay soğuk bir kaşığa ısı verir; kaşık ısınır, çay biraz soğur.
Isı alışverişini şöyle izleyebilirsin:
- Hangi madde daha sıcak? Isı ondan çıkar.
- Hangi madde daha soğuk? Isı ona gider.
- Sıcaklıklar eşitlenince ısı akışı durur.
Günlük hayattan: Buzdolabından çıkardığın soğuk süt masada bir süre bekleyince oda sıcaklığına yaklaşır; çünkü havadan ısı almıştır.
Sık yapılan hata: "Soğuk, sıcak maddeye geçer." Doğrusu: Soğuk diye aktarılan bir şey yoktur; ısı her zaman sıcak maddeden soğuk maddeye akar.
Derinleş
Okuldan eve dönerken içeceğinin soğuk ya da sıcak kalmasını sağlayacak bir "taşınabilir kap" tasarla. Eldeki malzemelerle (kumaş, alüminyum folyo, gazete, plastik şişe) iki farklı tasarım yap ve 30 dakika boyunca sıcaklık değişimini termometreyle ölç. Sonuçları bir tabloda karşılaştır; hangi tasarımın daha iyi çalıştığını ve nedenini ısı alışverişiyle açıkla.
Öğrenme çıktıları
Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.
FB.5.5.2Isı ve sıcaklık kavramlarını karşılaştırabilme
- a) Isı ve sıcaklık kavramlarının özelliklerini belirler.
- c) Isı ve sıcaklık kavramlarının özelliklerine ilişkin farklılıkları listeler.
FB.5.5.3Sıcaklığı farklı olan sıvıların karıştırılması sonucu ısı alışverişi olduğuna yönelik bilimsel çıkarım yapabilme
- a) Sıvılar arasındaki ısı alışverişinin niteliklerini tanımlar.
- b) Sıvıların karıştırılmadan önceki ve sonraki sıcaklıklarına dair verileri toplar ve kaydeder.
- c) Karıştırılan sıvılar arasında ısı alışverişi olduğunu yorumlayarak değerlendirir.
Bu konuda neler var?
- Isı ve Sıcaklığın Karşılaştırılması
- Isı Alışverişi
Sorular
Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.
Kolay
1Hasta olan Arda'nın annesi, ateşinin olup olmadığını anlamak için Arda'nın koltuğunun altına bir alet yerleştiriyor. Birkaç dakika sonra aletin göstergesinde 38,5 yazıyor. Annenin kullandığı ve sıcaklığı ölçen bu alet hangisidir?
- A) Dinamometre
- B) Termometre
- C) Eşit kollu terazi
- D) Mikroskop
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Termometre
Sıcaklığı ölçmek için termometre kullanılır; Arda'nın vücut sıcaklığı 38,5 °C ölçülmüştür. Dinamometre de bir gösterge üzerinden okunur, ancak sıcaklığı değil kuvveti ölçer.
Kolay
2Hava durumu sunucusu, yarın İstanbul'da havanın 18, Erzurum'da ise 4 derece olacağını söylüyor. Sunucunun kullandığı birim, suyun donma noktasının 0, kaynama noktasının 100 kabul edildiği bir ölçeğe aittir. Sunucunun kullandığı sıcaklık birimi hangisidir?
- A) Derece Celsius (°C)
- B) Joule (J)
- C) Kalori (cal)
- D) Newton (N)
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Derece Celsius (°C)
Hava durumunda kullanılan ve suyun donma noktasını 0, kaynama noktasını 100 kabul eden birim derece Celsius'tur. Joule ve kalori ise sıcaklığın değil ısının, yani aktarılan enerjinin birimleridir.
Kolay
3Kahvaltıda Emre, sıcak çayın içine soğuk bir metal kaşık bırakıyor. Bir süre sonra kaşığın ısındığını, çayın ise biraz soğuduğunu fark ediyor. Sıcaklıkları farklı iki madde birbirine temas ettiğinde ısı hangi yönde aktarılır?
- A) Sıcaklığı yüksek maddeden düşük maddeye
- B) Sıcaklığı düşük maddeden yüksek maddeye
- C) Kütlesi büyük maddeden küçük maddeye
- D) İki maddeye eşit miktarda, aynı anda
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sıcaklığı yüksek maddeden düşük maddeye
Isı her zaman sıcaklığı yüksek olan maddeden düşük olana aktarılır; sıcak çay soğuk kaşığa ısı verir. Kaşığın çaya "soğukluk verdiği" düşüncesi yanlıştır; soğukluk aktarılan bir şey değildir.
Kolay
4Market alışverişinde Elçin, bir bisküvi paketinin üzerinde besinin verdiği enerjinin iki farklı birimle yazıldığını görüyor. Öğretmeni, besinlerin enerjisinin ısının birimleriyle ifade edildiğini söylüyor. Isının birimleri aşağıdakilerin hangisinde birlikte verilmiştir?
- A) Derece Celsius ve joule
- B) Joule ve kalori
- C) Newton ve kalori
- D) Kilogram ve joule
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Joule ve kalori
Isı bir enerji türüdür ve joule ya da kalori ile ifade edilir. Derece Celsius ise sıcaklığın birimidir; ısı ile sıcaklık farklı kavramlar olduğu için birimleri de farklıdır.
Kolay
5Bir ders kitabında “Güneş doğal ısı ve ışık kaynağıdır.” cümlesi yer alıyor. Güneş'ten gelen ısının Dünya'daki etkisi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dünya'daki maddelerin kütlesini artırır.
- B) Dünya'da belirli bir sıcaklık değerinin oluşmasını sağlar.
- C) Dünya'daki tüm maddelerin sıcaklığını eşit tutar.
- D) Dünya'daki maddelerin hacmini sıfırlar.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Dünya'da belirli bir sıcaklık değerinin oluşmasını sağlar.
Güneş'ten gelen ısı, Dünya'da belirli bir sıcaklık değerinin oluşmasını sağlar. Isı maddelerin kütlesini artırmaz ve her yerin sıcaklığını eşit tutmaz.
Kolay
6Defne, fen defterine bir kavramın tanımını yazıyor: “Bir maddenin ne kadar sıcak ya da soğuk olduğunu gösteren ölçüdür.” Defne'nin tanımını yazdığı kavram hangisidir?
- A) Isı
- B) Kütle
- C) Hacim
- D) Sıcaklık
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sıcaklık
Bir maddenin ne kadar sıcak ya da soğuk olduğunu gösteren ölçü sıcaklıktır. Isı ise sıcaklıkları farklı maddeler arasında aktarılan enerjidir; ölçü değildir.
Kolay
7Elif, ısının ölçülmesiyle ilgili araştırma yaparken ısı miktarının bir araç yardımıyla hesaplandığını öğreniyor. Isının hesaplanmasında kullanılan araç hangisidir?
- A) Kalorimetre kabı
- B) Termometre
- C) Dinamometre
- D) Cetvel
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kalorimetre kabı
Isı kalorimetre kabı ile hesaplanır. Termometre sıcaklığı ölçer, dinamometre ise kuvveti ölçer.
Kolay
8Zeynep, sıcak bir bardak süt ile aynı sıcaklıktaki başka bir bardak sütü yan yana koyuyor. İki sütün sıcaklığı da 40 °C ve birbirine dokunuyorlar. Bu iki bardak süt arasında ısı alışverişi olur mu?
- A) Olur, çünkü ikisi de sıcaktır.
- B) Olmaz, çünkü sıcaklıkları eşittir.
- C) Olur, çünkü birbirine dokunuyorlar.
- D) Olmaz, çünkü süt ısı iletmez.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Olmaz, çünkü sıcaklıkları eşittir.
Isı alışverişi yalnızca sıcaklıkları farklı maddeler arasında olur; sıcaklıkları eşit maddeler arasında ısı akmaz. Birbirine dokunmaları tek başına ısı alışverişi için yeterli değildir.
Kolay
9Mehmet sıcak bir yaz gününde limonatasının içine buz küpleri atıyor. Bir süre sonra limonatanın serinlediğini fark ediyor. Limonatanın serinlemesinin nedeni hangisidir?
- A) Buzun limonataya ısı vermesi
- B) Buzun limonataya soğukluk vermesi
- C) Limonatanın buza ısı vermesi
- D) Limonatanın havadan ısı alması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Limonatanın buza ısı vermesi
Isı sıcak maddeden soğuk maddeye akar; limonata soğuk buza ısı verdiği için sıcaklığı azalır. Buzdan limonataya geçen bir “soğukluk” yoktur.
Kolay
10Emre bir kâse sıcak suya soğuk suyu boşaltıp karıştırıyor. Karıştırmadan sonra suyun ılık olduğunu fark ediyor. Bu karışımda ısı hangi sudan hangisine geçmiştir?
- A) Soğuk sudan sıcak suya
- B) Isı alışverişi olmamıştır
- C) Kâseden iki suya da eşit olarak
- D) Sıcak sudan soğuk suya
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sıcak sudan soğuk suya
Isı her zaman sıcak maddeden soğuk maddeye akar; sıcak su ısı vermiş, soğuk su ısı almıştır. Bu nedenle karışım ılık olmuştur.
Kolay
11Ayşe tencereden tabağa aldığı sıcak çorbayı masada bırakıyor. Yarım saat sonra çorbanın soğuduğunu fark ediyor. Çorbanın soğumasıyla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
- A) Çorba çevresine ısı vermiştir.
- B) Çorba çevresinden ısı almıştır.
- C) Çorbaya çevreden soğukluk geçmiştir.
- D) Çorbanın sıcaklığı artmıştır.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Çorba çevresine ısı vermiştir.
Sıcaklığı azalan madde ısı vermiştir; çorba çevresine ısı verdiği için soğumuştur. Aktarılan şey “soğukluk” değil, ısıdır.
Kolay
12Elif ısı ve sıcaklıkla ilgili birimleri kartlara yazmış: joule, kalori, derece Celsius, metre. Bu kartlardan hangisi sıcaklığın birimidir?
- A) Joule
- B) Kalori
- C) Derece Celsius
- D) Metre
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Derece Celsius
Sıcaklığın birimi derece Celsius'tur (°C). Joule ve kalori ısının birimleridir; metre ise uzunluk birimidir.
Kolay
13Yusuf ısı ve sıcaklığı karşılaştıran bir tablo hazırlıyor. Tabloda “enerji türüdür” ifadesini hangi kavramın sütununa yazmalıdır?
- A) Sıcaklık
- B) Hem ısı hem sıcaklık
- C) Ne ısı ne sıcaklık
- D) Isı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Isı
Isı, sıcaklıkları farklı maddeler arasında aktarılan bir enerji türüdür. Sıcaklık ise bir enerji türü değil, maddenin sıcaklık-soğukluk ölçüsüdür.
Kolay
14Öğretmen tahtaya “Sıcaklıkları farklı maddeler arasında aktarılan bir enerji türüdür.” yazıyor ve bu ifadenin hangi kavrama ait olduğunu soruyor. Doğru cevap hangisidir?
- A) Sıcaklık
- B) Isı
- C) Termometre
- D) Derece Celsius
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Isı
Sıcaklıkları farklı maddeler arasında aktarılan enerji ısıdır. Sıcaklık bir enerji türü değildir; termometre bir ölçme aracı, derece Celsius ise sıcaklığın birimidir.
Kolay
15Kış günü dışarıdan üşüyerek gelen Can, sıcak çay dolu bardağı avuçlarının arasına alıyor ve ellerinin ısındığını hissediyor. Bu sırada ısı hangi yönde aktarılır?
- A) Can'ın ellerinden bardağa
- B) Hem bardaktan ele hem elden bardağa eşit olarak
- C) Bardaktan Can'ın ellerine
- D) Hiçbir yöne aktarılmaz
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Bardaktan Can'ın ellerine
Isı her zaman sıcak maddeden soğuk maddeye akar; bu yüzden ısı sıcak bardaktan soğuk ellere geçer. Sıcaklıklar farklı olduğu için ısı alışverişi gerçekleşir.
Kolay
16Mehmet, buzdolabından çıkardığı soğuk sütü ocakta ısıtıyor. Bir süre sonra sütün sıcaklığının arttığını görüyor. Sütün sıcaklığının artması neyi gösterir?
- A) Sütün ısı aldığını
- B) Sütün ısı verdiğini
- C) Sütün kütlesinin arttığını
- D) Sütün hiç enerji alışverişi yapmadığını
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Sütün ısı aldığını
Bir maddenin sıcaklığı artıyorsa o madde ısı almıştır. Sıcaklığı azalan madde ise ısı vermiştir; sütün kütlesi ısıtmayla artmaz.
Kolay
17Bir hastanede ateşölçer, bir sınıfta duvar termometresi, bir mutfakta da dijital termometre kullanılıyor. Bu üç aracın ortak olarak ölçtüğü büyüklük ve bu büyüklüğün birimi hangisidir?
- A) Isı – joule
- B) Sıcaklık – kalori
- C) Sıcaklık – derece Celsius
- D) Isı – derece Celsius
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sıcaklık – derece Celsius
Ateşölçer, duvar termometresi ve dijital termometre farklı biçimlerde olsa da hepsi termometredir ve sıcaklık ölçer. Sıcaklığın birimi derece Celsius'tur (°C). Joule ve kalori ısının birimleridir; ısı termometreyle ölçülmez, kalorimetre kabıyla hesaplanır.
Kolay
18Kış günü Deniz, sıcaklığı 70 °C olan çorbanın içine oda sıcaklığındaki metal bir kaşık bırakıyor. Bir süre sonra kaşığın sapını tutuyor ve elinin ısındığını hissediyor. Bu sırada ısı hangi yolu izlemiştir?
- A) Deniz'in elinden kaşığa, kaşıktan çorbaya
- B) Çorbadan kaşığa, kaşıktan Deniz'in eline
- C) Kaşıktan hem çorbaya hem Deniz'in eline
- D) Çorbadan Deniz'in eline, elden kaşığa
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Çorbadan kaşığa, kaşıktan Deniz'in eline
Isı her zaman sıcaklığı yüksek olan maddeden sıcaklığı düşük olan maddeye aktarılır. Çorba kaşıktan sıcak olduğu için önce çorbadan kaşığa ısı geçer; ısınan kaşığın sapı Deniz'in elinden sıcak olunca bu kez kaşıktan ele ısı geçer. Elin ısınması, ısının ele kaşık yoluyla ulaştığını gösterir.
Orta
19Soğuk bir kış günü balkonda unutulan tahta sandalye, sabah dokunulduğunda buz gibi oluyor. Akşam ise sandalye odadaki gibi ılıktı. Gece boyunca sandalyenin sıcaklığının düşmesinin sebebi aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Sandalyenin çevresinden soğukluk alması
- B) Sandalyenin çevresinden ısı alması
- C) Sandalyenin kütlesinin azalması
- D) Sandalyenin çevresine ısı vermesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sandalyenin çevresine ısı vermesi
Sandalye soğuk havadan daha sıcak olduğu için çevresine ısı verir ve sıcaklığı düşer. Soğukluk aktarılan bir şey değildir; sandalyenin soğuması ısı kaybetmesinden kaynaklanır.
Orta
20Ali, bir kovaya önce 70 °C sıcak su, ardından 30 °C ılık su dolduruyor. Suları karıştırıp bir süre bekledikten sonra termometreyle ölçüm yapıyor. Isı alışverişi tamamlandığında karışımın sıcaklığı aşağıdakilerden hangisi olabilir?
- A) 20 °C
- B) 50 °C
- C) 80 °C
- D) 100 °C
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 50 °C
Karışımın sıcaklığı iki suyun sıcaklığı arasında, yani 30 °C ile 70 °C arasında bir değer olur. 100 °C bulan kişi sıcaklıkları toplamıştır; oysa karıştırmak sıcaklıkları toplamaz.
Katkıda bulun
Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.