5. Sınıf Fen Bilimleri · Maddenin Doğası

Maddenin Hâl Değişimi

erime
donma
buharlaşma
kaynama
yoğuşma
süblimleşme
kırağılaşma

Maddenin hâl değişimi nasıl gerçekleşir?

Maddenin hâl değişimi, maddenin ısı alarak ya da vererek katı, sıvı ve gaz hâlleri arasında geçiş yapmasıdır. Isı alarak gerçekleşen değişimler erime (katıdan sıvıya), buharlaşma (sıvıdan gaza) ve süblimleşmedir (katıdan doğrudan gaza); naftalin ve kuru buz süblimleşir. Isı vererek gerçekleşenler ise donma (sıvıdan katıya), yoğuşma (gazdan sıvıya) ve kırağılaşmadır (gazdan doğrudan katıya); yapraklardaki kırağı buna örnektir. Kaynama, buharlaşmanın sıvının her yerinde gerçekleşmesidir. Isı alan maddede tanecikler hızlanır ve aralarındaki boşluk artar; ısı veren maddede tanecikler yavaşlar ve birbirine yaklaşır. Saf maddelerin sıcaklığı erime, donma ve kaynama süresince değişmeden sabit kalır. Yağmur ve sabah çimenlerinde görülen çiğ damlaları yoğuşmayla oluşur. Buzun erimesi, çamaşırın kuruması ve soğuk bardağın dışının terlemesi de günlük hayattaki hâl değişimi örnekleridir.

Maddenin Hâl Değişimi: konu anlatımı ve özeti

Buzun erimesi, çamaşırın kuruması ya da soğuk bardağın dışının terlemesi hâl değişimine örnektir. Bu konu, maddelerin ısı alıp vererek bir hâlden başka bir hâle nasıl geçtiğini anlatır.

Hâl değişimi, maddenin ısı alarak ya da vererek katı, sıvı veya gaz hâlleri arasında geçiş yapmasıdır.
Isı alarak gerçekleşenler: erime (katı → sıvı), buharlaşma (sıvı → gaz) ve süblimleşme (katı → doğrudan gaz; naftalin, kuru buz).
Isı vererek gerçekleşenler: donma (sıvı → katı), yoğuşma (gaz → sıvı) ve kırağılaşma (gaz → doğrudan katı; yapraklardaki kırağı).
Katı, sıvı ve gaz arasındaki altı hâl değişimi: turuncu oklar ısı alarak, turkuaz oklar ısı vererek
Kaynama, buharlaşmanın sıvının her yerinde gerçekleşmesidir; çaydanlıkta kaynayan su buna örnektir.
Isı alan maddede tanecikler hızlanır ve aralarındaki boşluk artar; ısı veren maddede tanecikler yavaşlar ve birbirine yaklaşır.
Saf maddelerin sıcaklığı erime, donma ve kaynama süresince değişmeden sabit kalır.
Yağmur ve sabah çimenlerdeki çiğ damlaları yoğuşmayla oluşur.

Unutma: Kaynayan suyla ve sıcak buharla çalışırken çok dikkatli ol; buhar ciltte ciddi yanıklara yol açabilir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Hâl değişimlerini iki yöne ayırırsan karıştırmazsın.

Isı alınca (katı → sıvı → gaz yönüne doğru): erime, buharlaşma, kaynama, süblimleşme.
Isı verince (gaz → sıvı → katı yönüne doğru): yoğuşma, donma, kırağılaşma.

Bir olay gördüğünde şu adımları izle:

Madde önce hangi hâldeydi?
Sonra hangi hâle geçti?
Bu geçiş için ısı mı aldı, ısı mı verdi? Sonra adını koy.

Günlük hayattan: Soğuk bir içecek bardağının dışında su damlacıkları birikir. Bu su bardağın içinden sızmaz; havadaki su buharı soğuk bardağa ısı verir ve yoğuşarak sıvıya dönüşür.

Sık yapılan hata: "Buharlaşma yalnızca su kaynarken olur." Doğrusu: Buharlaşma her sıcaklıkta olur; ıslak çamaşırlar kaynamadan da kurur. Kaynama ise buharlaşmanın sıvının her yerinde ve hızla gerçekleşmesidir.

Derinleş

Doğadaki su döngüsünü bir kavanozda canlandıran bir düzenek tasarla: Kavanozun içine biraz ılık su koy, ağzını streç filmle kapat ve üzerine buz yerleştir. Gözlediğin her olayı hâl değişiminin adıyla eşleştir. Ardından yaşadığın bölgede yağışların azaldığı bir yıl olduğunu düşün: su döngüsü bilgisini kullanarak evde ve okulda suyu nasıl daha akıllıca kullanabileceğinizi tartış.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

FB.5.5.4Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğini bilimsel gözleme dayalı tahmin edebilme
- a) Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğine ilişkin ön bilgi ve deneyimlerine dayalı önerme oluşturur.
- c) Maddenin ısı etkisiyle hâl değiştirebileceğini temellendirebilmek için gözlem verilerinden sonuç çıkarır.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Annesiyle balkona çamaşır asan Furkan, öğleden sonra ıslak çamaşırların kuruduğunu fark ediyor. Çamaşırlardaki su kaynamamış, yine de kaybolmuştur. Islak çamaşırların ipte kuruması hangi hâl değişimine örnektir?
- A) Buharlaşma
- B) Kaynama
- C) Yoğuşma
- D) Donma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Buharlaşma
Çamaşırlardaki su, kaynama sıcaklığına ulaşmadan yüzeyden yavaş yavaş gaza dönüşür; bu buharlaşmadır. Kaynama ise suyun her yerinde ve belirli bir sıcaklıkta gerçekleşir.
Kolay
2Duş aldıktan sonra Selim, banyo aynasının buğulandığını ve üzerinde küçük su damlacıkları oluştuğunu görüyor. Damlacıklar, havadaki su buharının soğuk aynaya ısı vermesiyle oluşuyor. Gaz hâldeki bir maddenin ısı vererek sıvı hâle geçmesine ne ad verilir?
- A) Buharlaşma
- B) Kırağılaşma
- C) Yoğuşma
- D) Erime
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yoğuşma
Gazın ısı vererek sıvıya dönüşmesine yoğuşma denir; aynadaki damlacıklar böyle oluşur. Kırağılaşma da gazın ısı vermesiyle gerçekleşir, ama gaz sıvı olmadan doğrudan katıya dönüşür.
Kolay
3Ninesi, kışlık kıyafetlerin arasına küçük beyaz naftalin topları koyuyor. Aylar sonra dolabı açtığında topların küçüldüğünü, ama dolapta hiç ıslaklık ya da sıvı izi olmadığını görüyor. Naftalinin bu şekilde zamanla kaybolması hangi hâl değişimine örnektir?
- A) Erime
- B) Buharlaşma
- C) Kırağılaşma
- D) Süblimleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Süblimleşme
Naftalin sıvı hâle geçmeden doğrudan gaz hâline geçtiği için bu olay süblimleşmedir. Erime olsaydı dolapta sıvı izi görülürdü; ıslaklık olmaması erimeyi dışarıda bırakır.
Kolay
4Yaz günü Ceyda'nın elindeki dondurma, külahın kenarlarından damlamaya başlıyor. Dondurma güneşten ve sıcak havadan ısı aldıkça katı hâlden akışkan hâle geçiyor. Katı bir maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesine ne ad verilir?
- A) Donma
- B) Erime
- C) Yoğuşma
- D) Süblimleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Erime
Katı bir maddenin ısı alarak sıvı hâle geçmesine erime denir. Süblimleşme de ısı alarak gerçekleşir, ancak katı madde sıvı olmadan doğrudan gaza dönüşür.
Kolay
5Kış güneşinin çıktığı bir öğle vakti Yusuf, çatının kenarındaki buz sarkıtlarından su damlaları düştüğünü görüyor. Buz sarkıtlarının su damlalarına dönüşmesinde etkili olan durum hangisidir?
- A) Buzun çevresine ısı vermesi
- B) Havadaki su buharının buza dönüşmesi
- C) Buzun tanecikleri arasındaki boşluğun azalması
- D) Buzun güneşten ve havadan ısı alması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Buzun güneşten ve havadan ısı alması
Buz sarkıtları güneşten ve havadan ısı alarak erir ve su damlaları oluşur. Isı alan maddede tanecikler arası boşluk azalmaz, artar.
Kolay
6Kar topu oynayan Gökçe, eve girdikten sonra kartopunu bir süre elinde tutuyor. Elinin üşüdüğünü ve ıslandığını fark ediyor. Kartopu suya dönüşürken ısı alışverişi nasıl gerçekleşmiştir?
- A) Kartopu ısı vermiştir.
- B) Kartopu ısı alışverişi yapmamıştır.
- C) Kartopu ısı almıştır.
- D) Kartopu ele soğukluk vermiştir.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kartopu ısı almıştır.
Kartopu elden ve evin havasından ısı alarak erimiş, katıdan sıvıya geçmiştir. Gökçe'nin elinin üşümesi, elinden kartopuna ısı geçmesindendir; aktarılan şey soğukluk değildir.
Kolay
7Ayşe bulutlardaki su buharının nasıl yağmura dönüştüğünü araştırıyor. Su buharının su damlalarına dönüşerek yağmur olarak yağması hangi hâl değişimiyle gerçekleşir?
- A) Erime
- B) Süblimleşme
- C) Yoğuşma
- D) Buharlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Yoğuşma
Yağmur, gaz hâlindeki su buharının ısı vererek sıvı damlalara dönüşmesiyle, yani yoğuşmayla oluşur. Buharlaşma sıvının gaza dönüşmesidir; yağmurun oluşumunu açıklamaz.
Kolay
8Bir maddeye ısı verildiğinde taneciklerinin hareketi ve aralarındaki boşluk nasıl değişir?
- A) Tanecikler hızlanır, aralarındaki boşluk artar.
- B) Tanecikler yavaşlar, aralarındaki boşluk azalır.
- C) Tanecikler hızlanır, aralarındaki boşluk azalır.
- D) Tanecikler durur, aralarındaki boşluk değişmez.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tanecikler hızlanır, aralarındaki boşluk artar.
Isı alan maddenin tanecikleri hızlanır ve aralarındaki boşluk artar. Tanecikler yavaşlayıp birbirine yaklaştığında ise madde ısı vermiştir.
Kolay
9Zeynep ocakta kaynayan sudan yükselen buharın yanına elini götürmek istiyor. Annesi onu uyarıyor. Annesinin uyarısının nedeni aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Buhar ele değince hemen donup buz olur.
- B) Sıcak buhar ciltte ciddi yanıklara yol açabilir.
- C) Buhar ele değince elin sıcaklığı düşer.
- D) Buhar ele değince hiçbir etki yapmaz.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sıcak buhar ciltte ciddi yanıklara yol açabilir.
Kaynayan su ve sıcak buhar ciltte ciddi yanıklara yol açabileceği için dikkatli olunmalıdır. Buhar ele değdiğinde donmaz; sıcaklığı yüksek olduğu için ele ısı verir.
Kolay
10Can tavaya koyduğu katı tereyağının ocak açıldıktan sonra kısa sürede sıvı hâle geçtiğini görüyor. Tereyağının bu değişimi hangi hâl değişimidir?
- A) Erime
- B) Donma
- C) Kırağılaşma
- D) Yoğuşma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Erime
Katı tereyağının ısı alarak sıvı hâle geçmesi erimedir. Donma, kırağılaşma ve yoğuşma ısı vererek gerçekleşen değişimlerdir.
Kolay
11Mehmet ocakta pişen yemeğin kapağını kaldırınca kapağın iç yüzeyinde su damlaları görüyor. Bu damlalar, yemekten yükselen su buharının kapakta sıvıya dönüşmesiyle oluşmuştur. Bu hâl değişiminin adı nedir?
- A) Buharlaşma
- B) Yoğuşma
- C) Erime
- D) Süblimleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Yoğuşma
Gaz hâlindeki su buharının ısı vererek sıvı hâle geçmesi yoğuşmadır. Buharlaşma bunun tersi olan sıvıdan gaza geçiştir.
Kolay
12Gökçe, eriyen kartopundan oluşan suyu tabağa koyup dondurucuya bırakıyor. Akşam baktığında tabaktaki suyun buz hâline geldiğini görüyor. Suyun buz hâline geçmesine ne ad verilir?
- A) Donma
- B) Erime
- C) Buharlaşma
- D) Yoğuşma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Donma
Sıvı bir maddenin ısı vererek katı hâle geçmesi donmadır. Erime ise bunun tersi olan katıdan sıvıya geçiştir.
Kolay
13Elif hâl değişimlerini “ısı alarak” ve “ısı vererek” gerçekleşenler diye iki gruba ayırıyor. Aşağıdakilerden hangisini “ısı vererek” grubuna yazmalıdır?
- A) Erime
- B) Donma
- C) Buharlaşma
- D) Süblimleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Donma
Donma, sıvının ısı vererek katıya dönüşmesidir. Erime, buharlaşma ve süblimleşme ise ısı alarak gerçekleşir.
Kolay
14Gökçe ıslak eldivenini kaloriferin üzerine bırakıyor. Akşam eldivenin kuruduğunu görüyor. Eldivendeki suyun kaybolması hangi hâl değişimiyle gerçekleşmiştir?
- A) Donma
- B) Yoğuşma
- C) Erime
- D) Buharlaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Buharlaşma
Eldivendeki sıvı su kaloriferden ısı alarak gaz hâline geçmiştir; bu buharlaşmadır. Yoğuşma ise gazın ısı vererek sıvıya dönüşmesidir.
Kolay
15Emre makarna haşlamak için tencerede su ısıtıyor. Bir süre sonra suyun her yerinde kabarcıklar oluştuğunu ve suyun fokurdadığını görüyor. Buharlaşmanın sıvının her yerinde gerçekleştiği bu olaya ne ad verilir?
- A) Yoğuşma
- B) Donma
- C) Kaynama
- D) Kırağılaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kaynama
Buharlaşmanın sıvının her yerinde gerçekleşmesine kaynama denir. Yoğuşma, donma ve kırağılaşma ısı vererek gerçekleşen olaylardır.
Kolay
16Fen dersinde öğretmen hâl değişimlerini anlatırken “Gaz hâlindeki maddenin sıvı hâle geçmeden doğrudan katı hâle geçmesi” tanımını yapıyor. Bu tanım hangi hâl değişimine aittir?
- A) Süblimleşme
- B) Donma
- C) Yoğuşma
- D) Kırağılaşma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kırağılaşma
Gazın sıvı olmadan doğrudan katıya geçmesi kırağılaşmadır. Süblimleşme ise katının sıvı olmadan doğrudan gaza geçmesidir.
Kolay
17Ocakta ısıtılan suda kaynama başlayınca suyun içinde kabarcıklar oluşup yüzeye çıkıyor. Kaynama, buharlaşmanın sıvının her yerinde gerçekleşmesidir. Bu kabarcıkların içinde çoğunlukla ne bulunur?
- A) Tencerenin tabanından kopan küçük katı parçacıklar
- B) Suyun içinde donmaya başlayan küçük buz kristalleri
- C) Tencerenin dışından suya karışan oda havası
- D) Sıvı hâlden gaz hâline geçmiş su, yani su buharı
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Sıvı hâlden gaz hâline geçmiş su, yani su buharı
Kaynamada buharlaşma yalnızca yüzeyde değil sıvının her yerinde olur. Suyun içinde gaz hâline geçen su, kabarcıklar oluşturarak yüzeye çıkar; bu yüzden kabarcıkların içinde çoğunlukla su buharı bulunur. Isı alan suda donma gerçekleşmez; kabarcıklar tencereden kopan parçalardan ya da dışarıdan giren havadan oluşmaz.
Kolay
18Bir beherglastaki su dondurucuya konuyor ve sıcaklığı her 2 dakikada bir ölçülüyor: 0. dakika: 20 °C 2. dakika: 10 °C 4. dakika: 0 °C 6. dakika: 0 °C 8. dakika: 0 °C 10. dakika: −5 °C Ölçümler sırasında suyun tamamen donduğu gözleniyor. Su saf sudur. Su kaç °C'ta donmuştur?
- A) −5 °C
- B) 0 °C
- C) 10 °C
- D) 20 °C
Cevabı göster
Doğru cevap: B) 0 °C
Saf maddelerin sıcaklığı donma süresince değişmeden sabit kalır. Su dondurucuda ısı verdiği hâlde 4. ve 8. dakikalar arasında sıcaklık 0 °C'ta sabit kalmıştır; bu sürede su donmaktadır. 20 °C ve 10 °C suyun soğuduğu, −5 °C ise donma bittikten sonra buzun soğumaya devam ettiği değerlerdir.
Orta
19Soğuk bir kış sabahı araba camlarında ince, beyaz bir buz tabakası oluşuyor. Gece camda hiç su damlası yoktu; havadaki su buharı sıvı hâle geçmeden doğrudan buz kristallerine dönüşmüştür. Bu olaya ne ad verilir?
- A) Donma
- B) Yoğuşma
- C) Kırağılaşma
- D) Süblimleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kırağılaşma
Gaz hâldeki su buharının sıvı olmadan doğrudan katıya dönüşmesine kırağılaşma denir. Donma da buz oluşturur, ancak donmada sıvı su katıya dönüşür; camda önceden su damlası olmadığı için bu olay donma değildir.
Orta
20Gözlem defterine hâl değişimlerini yazan Duygu, bazı olaylarda maddenin çevreden ısı aldığını, bazılarında ise çevreye ısı verdiğini not ediyor. Şimdi ikisi de ısı alarak gerçekleşen bir çift olay bulmak istiyor. Aşağıdakilerin hangisinde verilen hâl değişimlerinin ikisi de ısı alarak gerçekleşir?
- A) Erime ve buharlaşma
- B) Donma ve yoğuşma
- C) Erime ve donma
- D) Yoğuşma ve süblimleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Erime ve buharlaşma
Erime ve buharlaşmada madde ısı alır. Erime ve donma çiftinde ise donma ısı vererek gerçekleşir; birbirinin tersi olan bu iki olay aynı yönde ısı alışverişi yapmaz.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.