5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Evimiz Dünya

Doğal ve Beşerî Çevremizdeki Değişim

doğal çevre
beşerî çevre
değişim
göç
nüfus artışı
sözlü tarih

Doğal ve beşerî çevre nedir, neden değişir?

Doğal çevre insanlar tarafından yapılmamış unsurlardan, beşerî çevre ise insanların yaptığı yapılardan oluşur ve her ikisi de nüfus artışı, göç ve sanayileşme gibi nedenlerle zamanla değişir. Dağ, ova, vadi, akarsu, göl, deniz ve orman doğal çevrenin unsurlarıdır ve su, oksijen ve besin ihtiyacını karşılar. Ev, yol, köprü, okul, hastane ve park ile medrese, bedesten ve şifahane gibi tarihî yapılar beşerî çevreye dâhildir. İnsanlar yerleşim yerlerini genellikle su kaynaklarına ve verimli topraklara yakın kurmuştur. Nüfus artışı, sanayileşme, köyden kente göç, teknolojik gelişmeler, küresel ısınma ve çevre kirliliği çevreyi değiştirir. Fabrikalar çoğalınca göç artar, şehir büyür ve yollar genişler; ancak trafik ve kirlilik de artabilir. Batman'da petrolün bulunması bir şehrin ekonomisini ve görünümünü kısa sürede değiştirmiştir. Eski fotoğraflar, haritalar ve aile büyükleriyle yapılan sözlü tarih görüşmeleri değişimi incelemek için önemli kaynaklardır. Değişimin olumlu ve olumsuz sonuçları bir arada görülebilir.

Doğal ve Beşerî Çevremizdeki Değişim: konu anlatımı ve özeti

Yaşadığın çevre hem doğanın hem de insanların oluşturduğu unsurlardan meydana gelir ve zamanla değişir. Bu konu, bu değişimlerin nedenlerini ve sonuçlarını fark etmeni sağlar.

Doğal çevre; dağ, ova, vadi, akarsu, göl, deniz ve orman gibi insanlar tarafından yapılmamış unsurlardan oluşur. Bunlar su, oksijen ve besin ihtiyacımızı karşılar.
Beşerî çevre; ev, yol, köprü, okul, hastane, park gibi insanların yaptığı yapılardır. Medrese, bedesten ve şifahane gibi tarihî yapılar da beşerî çevreye dâhildir.
İnsanlar yerleşim yerlerini genellikle su kaynaklarına ve verimli topraklara yakın yerlere kurmuştur.
Nüfus artışı, sanayileşme, köyden kente göç, teknolojik gelişmeler, küresel ısınma ve çevre kirliliği çevremizi değiştirir.
Örneğin bir şehirde fabrikalar çoğalınca göç artar, şehir büyür, yollar genişler; ancak trafik ve kirlilik de artabilir.
Neden-sonuç zinciri: fabrikalar çoğalır, göç artar, şehir büyür ve yollar genişler; trafik ve kirlilik de artabilir
Batman'da petrolün bulunması gibi gelişmeler bir şehrin ekonomisini ve görünümünü kısa sürede değiştirebilir.
Eski fotoğraflar, haritalar ve aile büyükleriyle yapılan sözlü tarih görüşmeleri, değişimi incelemek için önemli kaynaklardır.

Unutma: Değişimin olumlu ve olumsuz sonuçları birlikte olabilir; tarihî ve doğal varlıkları korumak hepimizin görevidir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Çevrendeki unsurları ayırmak için tek bir soru sor: "Bunu insanlar mı yaptı?"

Cevap "hayır" ise doğal çevre unsurudur: dağ, dere, orman, göl.
Cevap "evet" ise beşerî çevre unsurudur: ev, yol, köprü, baraj, park.
Bir barajın arkasında oluşan göl de insanların yaptığı bir yapı sayesinde ortaya çıkmıştır; bu yüzden baraj gölü beşerî bir unsurdur.

Değişimi görmek için önce ve sonra karşılaştırması yap: eski bir fotoğraftaki tarla bugün bir site, eski toprak yol bugün asfalt bir cadde olabilir.

Günlük hayattan: Büyüklerine "Siz çocukken mahallemiz nasıldı?" diye sorduğunda çevrenin nasıl değiştiğini dinlersin.

Sık yapılan hata: "Her değişim iyidir" ya da "her değişim kötüdür" demek. Doğrusu: Yeni bir yol ulaşımı kolaylaştırırken ağaçların kesilmesine de yol açabilir; değişimin hem olumlu hem olumsuz sonuçlarını birlikte değerlendirmelisin.

Derinleş

Bir aile büyüğünle sözlü tarih görüşmesi yap ve yaşadığın yerin otuz kırk yıl önceki hâlini sor. Mümkünse eski bir fotoğrafla bugünkü görüntüyü karşılaştır. Değişen üç unsuru belirle ve her birinin insanlara ve doğaya etkisini tablo hâlinde yaz. Yaşadığın yerin gelecekte nasıl değişmesini isterdin? Doğal ve tarihî varlıkları koruyan bir değişim önerisi hazırla.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

SB.5.2.2Yaşadığı ilde doğal ve beşerî çevredeki değişimi neden ve sonuçlarıyla yorumlayabilme
- a) Yaşadığı ilde doğal ve beşerî çevrenin değişimine neden olan unsurları inceler.
- b) Yaşadığı ilde doğal ve beşerî çevrenin değişiminden etkilenen unsurları inceler.
- c) Yaşadığı ilde doğal ve beşerî çevrede meydana gelen değişimin etkilerini sorgular.
- ç) Yaşadığı ilde doğal ve beşerî çevrede meydana gelen değişimin neden ve sonuçlarını elde ettiği bilgilere dayanarak ifade eder.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Ödev için Selin, babaannesine çocukluğundaki köyü soruyor. Babaannesi evlerin kerpiçten yapıldığını, suyun çeşmeden taşındığını ve köye yalnızca haftada bir otobüs geldiğini anlatıyor; Selin de bunları kaydediyor. Selin'in geçmişle ilgili bilgi toplarken kullandığı yöntem hangisidir?
- A) Deney
- B) Sözlü tarih
- C) Harita çizimi
- D) Tatbikat
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Sözlü tarih
Geçmişi yaşayan kişilerle konuşarak bilgi toplamak sözlü tarih yöntemidir. Deney, bir olayı kontrollü koşullarda tekrarlayarak gözlemektir; geçmişte yaşananları anlamak için kullanılmaz.
Kolay
2Bursa gezisinde Ahmet şunları defterine yazıyor: Uludağ'daki ormanlar, bir şelale, dağın eteği ve şehir merkezindeki eski bir bedesten. Öğretmen bunlardan hangisinin insan eliyle yapıldığını soruyor. Ahmet'in listesindeki beşerî çevre unsuru hangisidir?
- A) Orman
- B) Bedesten
- C) Dağ
- D) Şelale
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bedesten
Bedesten, insanların ticaret için yaptığı bir çarşı yapısıdır ve beşerî çevre unsurudur. Orman, dağ ve şelale ise doğada kendiliğinden oluştuğu için doğal çevre unsurlarıdır.
Kolay
3Okul gezisinde öğrenciler bir listedeki yerleri sınıflandırıyor: köprü, hastane, okul, göl. Öğretmen, insanların yapmadığı, doğada kendiliğinden oluşan unsurun hangisi olduğunu soruyor. Öğretmenin aradığı doğal çevre unsuru hangisidir?
- A) Köprü
- B) Hastane
- C) Okul
- D) Göl
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Göl
Göl doğada kendiliğinden oluşmuş bir doğal çevre unsurudur. Köprü, hastane ve okul ise insanlar tarafından yapıldığı için beşerî çevre unsurlarıdır.
Kolay
4Arkeologlar Anadolu'daki ilk köylerin kalıntılarını haritaya işaretliyor. İşaretlerin çoğunun bir dere, göl ya da ırmak kenarında ve tarıma elverişli ovalarda toplandığı görülüyor. Bu haritaya göre ilk yerleşik insanlar yerleşim yerlerini seçerken en çok neye dikkat etmiştir?
- A) Çöllerin ortasında rüzgârdan korunmaya
- B) Su kaynaklarına ve verimli topraklara yakınlığa
- C) Karlı dağların zirvesinde bulunmaya
- D) Sudan uzak, kuru yerlerde yaşamaya
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Su kaynaklarına ve verimli topraklara yakınlığa
Haritadaki yerleşimlerin çoğu su kenarında ve verimli ovalarda olduğu için ilk insanların su ve tarım toprağı aradığı anlaşılır. Sudan uzak yerler tercih edilmemiştir; çünkü hem içme suyu hem de tarım için suya ihtiyaç vardır.
Kolay
5Aşağıdakilerden hangisi beşerî çevre unsuru olan tarihî bir yapıdır?
- A) Şifahane
- B) Şelale
- C) Vadi
- D) Orman
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Şifahane
Şifahane, eskiden hastaların tedavi edildiği ve insan eliyle yapılmış tarihî bir yapıdır. Şelale, vadi ve orman doğal çevre unsurlarıdır.
Kolay
6Dağ, ova, akarsu, göl ve orman gibi insanlar tarafından yapılmamış unsurların oluşturduğu çevreye ne ad verilir?
- A) Beşerî çevre
- B) Sanayi alanı
- C) Doğal çevre
- D) Yerleşim alanı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Doğal çevre
İnsan eliyle yapılmamış dağ, ova, göl, orman gibi unsurlar doğal çevreyi oluşturur. Beşerî çevre ise insanların yaptığı yapılardan oluşur.
Kolay
7Ev, yol, köprü, okul ve hastane gibi insanların ihtiyaçlarını karşılamak için yaptığı yapıların oluşturduğu çevreye ne ad verilir?
- A) Doğal çevre
- B) Beşerî çevre
- C) Bitki örtüsü
- D) Yer şekilleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Beşerî çevre
İnsanların yaptığı eski ve yeni yapıların tamamı beşerî çevreyi oluşturur. Bitki örtüsü ve yer şekilleri doğal çevrenin parçalarıdır.
Kolay
8Bazı yerleşim yerleri hangi nedenle zemini daha sağlam olan dağlık alanlara kurulmaktadır?
- A) Deprem riski nedeniyle
- B) Deniz kenarına yakın olmak için
- C) Verimli ovalarda tarım yapmak için
- D) Akarsulardan daha kolay su almak için
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Deprem riski nedeniyle
Deprem riskine karşı bazı yerleşim yerleri zemini sağlam dağlık alanlara kurulmaktadır. Ova ve akarsu kenarları ise su ve tarım için tercih edilen yerlerdir.
Kolay
9Yaşadığı şehrin geçmişini incelemek isteyen bir öğrenci için aşağıdakilerden hangisi uygun bir kaynak değildir?
- A) Şehrin eski fotoğrafları
- B) Gelecek yıl yapılacak bir binanın reklam broşürü
- C) Eski şehir haritaları
- D) Aile büyükleriyle yapılan görüşmeler
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gelecek yıl yapılacak bir binanın reklam broşürü
Gelecekte yapılacak bir binanın broşürü geçmişe ait bilgi vermez. Eski fotoğraflar, haritalar ve sözlü tarih görüşmeleri değişimi incelemek için önemli kaynaklardır.
Kolay
10Konya'daki Meke Gölü'nün 2003 ve 2024 yıllarında çekilmiş fotoğrafları karşılaştırıldığında gölün sularının büyük ölçüde çekildiği görülüyor. Bu karşılaştırma hangi tür değişime örnektir?
- A) Beşerî çevrede yaşanan değişime
- B) Nüfusun azalmasına
- C) Yeni yolların yapılmasına
- D) Doğal çevrede yaşanan değişime
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Doğal çevrede yaşanan değişime
Bir gölün sularının çekilmesi doğal çevrede yaşanan bir değişimdir. Yol yapımı ya da bina inşası ise beşerî çevredeki değişimlerdir.
Kolay
11Aşağıdakilerden hangisi beşerî çevrede meydana gelen bir değişime örnektir?
- A) Tek katlı evlerin yerine yüksek katlı sitelerin yapılması
- B) Bir gölün su seviyesinin düşmesi
- C) Bir ormanın kuraklıktan zarar görmesi
- D) Dağlardaki karların ilkbaharda erimesi
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Tek katlı evlerin yerine yüksek katlı sitelerin yapılması
Evlerin yerine siteler yapılması insan eliyle yapılan yapılarda gerçekleşen bir değişimdir. Göl, orman ve dağlardaki değişimler doğal çevreyle ilgilidir.
Kolay
12Bir öğrenci yaşadığı mahallenin eskiden nasıl olduğunu öğrenmek için dedesiyle konuşup anlattıklarını not ediyor. Öğrencinin kullandığı bu bilgi toplama yöntemine ne ad verilir?
- A) Deney
- B) Anket
- C) Sözlü tarih
- D) Gözlem
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sözlü tarih
Aile büyükleriyle konuşarak geçmişe ait bilgileri kaydetmek sözlü tarih çalışmasıdır. Gözlem ise kişinin bugünkü durumu kendisinin izlemesidir.
Kolay
13Doğal çevre unsurlarının insanlar ve diğer canlılar için önemi aşağıdakilerden hangisinde doğru verilmiştir?
- A) Yalnızca insanların eğlenmesini sağlarlar.
- B) Sadece fabrikaların ihtiyacını karşılarlar.
- C) Oksijen, su ve besin gibi ihtiyaçları karşılarlar.
- D) Canlıların yaşamıyla hiçbir ilgileri yoktur.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Oksijen, su ve besin gibi ihtiyaçları karşılarlar.
Dağ, göl, orman gibi doğal unsurlar canlıların oksijen, su ve besin ihtiyaçlarını karşılar. Yalnızca eğlence sağladıklarını söylemek önemlerini eksik görmektir.
Kolay
14Batman ilinin değişim zaman çizelgesinde “1946 – Petrol bulundu.” bilgisi yer almaktadır. Bu bilgi Batman'daki değişimle ilgili neyi gösterir?
- A) Değişimin hiç yaşanmadığını
- B) Batman'ın il olduğu yılı
- C) Batman Üniversitesi'nin kuruluşunu
- D) Değişimi başlatan önemli bir nedeni
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Değişimi başlatan önemli bir nedeni
Petrolün bulunması Batman'da göç, sanayi ve şehirleşme gibi değişimleri başlatan bir nedendir. Batman 1990'da il olmuş, üniversite ise 2007'de kurulmuştur.
Kolay
15Aşağıdakilerden hangisi doğal çevrede değişime neden olan unsurlardan biri değildir?
- A) Küresel ısınmanın etkisiyle sıcaklıkların artması
- B) Tarihî bir caminin korunması
- C) Ormanların bilinçsizce yok edilmesi
- D) Akarsulara atık bırakılarak oluşan kirlilik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Tarihî bir caminin korunması
Tarihî bir caminin ayakta kalması değişime değil korunmaya örnektir. Küresel ısınma, ormanların yok edilmesi ve çevre kirliliği doğal çevreyi değiştirir.
Kolay
16Bir öğretmen tahtaya şu kelimeleri yazıyor: medrese, bedesten, türbe. Bu kelimelerin ortak özelliği hangisidir?
- A) Beşerî çevrede yer alan tarihî yapılar olmaları
- B) Doğal çevreyi oluşturan yer şekilleri olmaları
- C) Günümüzde yapılan alışveriş merkezleri olmaları
- D) Akarsuların oluşturduğu doğal güzellikler olmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Beşerî çevrede yer alan tarihî yapılar olmaları
Medrese, bedesten ve türbe insanların geçmişte yaptığı tarihî yapılardır ve beşerî çevreye dâhildir. Yer şekilleri ise doğal çevrenin parçasıdır.
Kolay
17Öğretmen, günümüz şehirlerinde okul, hastane, köprü, alışveriş merkezi gibi pek çok yapı bulunduğunu, tarihteki ilk yerleşim yerlerinde ise beşerî çevrenin çok daha sade olduğunu anlatıyor. Tarihteki ilk yerleşim yerlerinde insanlar yaşam alanlarına genellikle hangi yapıları yapmıştır?
- A) Okul ve hastane
- B) Köprü ve liman
- C) Ev ve ibadethane
- D) Çarşı ve fabrika
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ev ve ibadethane
Tarihteki ilk yerleşim yerlerinde insanlar yaşam alanlarına genellikle ev ve ibadethaneler yapmıştır. Nüfusun artması, ihtiyaçların çeşitlenmesi ve teknolojinin gelişmesiyle okul, hastane, köprü, fabrika gibi yapılar sonradan ortaya çıkmış; beşerî çevre zamanla değişip genişlemiştir.
Kolay
18Zehra, yaşadığı şehrin yerleşim alanının son elli yılda ne kadar genişlediğini bir sunumla göstermek istiyor. Zehra'nın bu amaçla kullanabileceği en uygun kaynak aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Şehrin elli yıl önce ve bu yıl çekilmiş hava fotoğrafları
- B) Şehrin sokaklarını gösteren bu yıl basılmış turist haritası
- C) Şehirdeki fabrikaların adreslerini içeren güncel bir liste
- D) Şehrin bu yılki nüfusunu mahallelere göre gösteren tablo
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Şehrin elli yıl önce ve bu yıl çekilmiş hava fotoğrafları
Bir değişimi gösterebilmek için aynı yerin eski ve yeni durumunu karşılaştırmak gerekir. Elli yıl önce ve bu yıl çekilmiş hava fotoğrafları yan yana konduğunda şehrin ne kadar yayıldığı görülür. Turist haritası, fabrika listesi ve nüfus tablosu yalnız bugünkü durumu gösterir; geçmişle karşılaştırma yapmaya yetmez.
Orta
19Artvin'de Çoruh Nehri üzerine Yusufeli Barajı yapıldı. Baraj gölü dolarken eski ilçe merkezi ve bazı köyler su altında kaldı; buralarda yaşayanlar daha yüksek bir yere kurulan yeni yerleşim alanlarına taşındı. Bu durum aşağıdakilerden hangisine örnektir?
- A) Depremin yerleşim yerlerini yıkmasına
- B) Erozyonun verimli toprakları taşımasına
- C) Çevrenin zamanla hiç değişmemesine
- D) İnsanın doğal ve beşerî çevreyi değiştirmesine
Cevabı göster
Doğru cevap: D) İnsanın doğal ve beşerî çevreyi değiştirmesine
Barajı insanlar yapmış; böylece hem vadi (doğal çevre) hem de yerleşim yerleri (beşerî çevre) değişmiştir. Deprem doğal bir olaydır; burada değişime yol açan doğa değil insandır.
Orta
20Bir akarsu üzerine baraj yapılıyor. Baraj gölü sayesinde çevredeki kurak tarlalar sulanmaya başlıyor; ancak göl suları yükselirken vadi tabanındaki bazı köyler ve ormanlık alanlar su altında kalıyor. Bu barajın çevreye olumlu ve olumsuz etkisi hangi seçenekte doğru verilmiştir?
- A) Olumlu: Ormanlık alanların genişlemesi / Olumsuz: Tarım alanlarının artması
- B) Olumlu: Kurak toprakların sulanması / Olumsuz: Bazı köy ve ormanların sular altında kalması
- C) Olumlu: Bölgede yağışların artması / Olumsuz: Sulama imkânının doğması
- D) Olumlu: Çevredeki göllerin kuruması / Olumsuz: Elektrik üretilmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Olumlu: Kurak toprakların sulanması / Olumsuz: Bazı köy ve ormanların sular altında kalması
Baraj kurak toprakların sulanmasını sağlamış ama bazı köy ve ormanları sular altında bırakmıştır. Sulama imkânının doğması olumsuz değil olumlu bir etkidir; bu şık etkilerin yönünü karıştırmaktadır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.