5. Sınıf Sosyal Bilgiler · Evimiz Dünya

İlimizde Yaşanabilecek Afetler ve Etkileri

afet
doğa olayı
deprem
sel
erozyon
heyelan
AFAD
risk

Afet nedir ve Türkiye'de hangi afetler görülür?

Afet, insanlar için maddi ve manevi kayıplara neden olan, yaşamı olumsuz etkileyen doğa ya da insan kaynaklı olaydır. Yağmur, rüzgâr ve kar gibi doğa olayları yaşam için gereklidir; ancak şiddetleri fazla olduğunda ya da yeterli önlem alınmadığında afet riski ortaya çıkar. Deprem, yer kabuğunun derin katmanlarının kırılıp yer değiştirmesiyle oluşan sarsıntıdır. Türkiye'nin büyük bölümü birinci derece deprem kuşağında olduğu için en fazla can ve mal kaybına neden olan afet depremdir. Sel, heyelan, çığ, orman yangını, erozyon, hortum, kuraklık ve obruk da Türkiye'de görülebilen afetlerdir. Erozyon, verimli toprağın su ve rüzgârla taşınmasıdır ve bitki örtüsü yok edildiğinde artar. Fay hattı üzerine dayanıksız bina yapmak ve evdeki eşyaları sabitlememek riski artırır. 17 Ağustos 1999 depreminden sonra bilim insanları "Deprem değil, ihmal öldürür." demiştir. AFAD, belediyeler ve sivil toplum kuruluşları afet öncesinde eğitim ve tatbikat yapar.

İlimizde Yaşanabilecek Afetler ve Etkileri: konu anlatımı ve özeti

Bazı doğa olayları şiddetli olduğunda ya da önlem alınmadığında afete dönüşebilir. Bu konu, ülkemizde görülen afetleri, nedenlerini ve korunma yollarını öğrenmeni sağlar.

Yağmur, rüzgâr ve kar gibi doğa olayları yaşam için gereklidir. Ancak şiddetleri artar ve önlem alınmazsa afet riski ortaya çıkar.
Afet; can ve mal kaybına yol açan, yaşamı olumsuz etkileyen doğa ya da insan kaynaklı olaylardır.
Deprem, yer kabuğundaki kırılmalarla oluşan sarsıntıdır. Ülkemizin büyük bölümü deprem kuşağında olduğu için en çok kayba neden olan afet depremdir.
Sel, heyelan, çığ, orman yangını, erozyon, hortum, kuraklık ve obruk ülkemizde görülebilen diğer afetlerdir.
Erozyon, verimli toprağın su ve rüzgârla taşınmasıdır. Bitki örtüsü yok edildiğinde erozyon artar.
Riski artıran davranışlara örnek: fay hattı üzerine dayanıksız bina yapmak ya da evdeki dolapları sabitlememek.
AFAD, belediyeler ve sivil toplum kuruluşları afet öncesinde eğitim ve tatbikat yapar; afet sonrasında arama kurtarma ve barınma gibi ihtiyaçları karşılar.

Unutma: Afetlerin zararını azaltmanın yolu önceden hazırlıktır; evdeki eşyaları sabitle ve ailenle bir afet planı yap.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Doğa olayı ile afeti ayırmak için sonuca bak.

Yağmur yağması bir doğa olayıdır; topraklar sular, barajları doldurur.
Çok şiddetli yağmur dere yatağına yapılmış evleri su basarsa ve insanlar zarar görürse bu olay afete dönüşür.
Afetin büyüklüğünü çoğu zaman insanların aldığı önlemler belirler: sağlam binalar, dere yataklarından uzak yerleşim, ağaçlandırma.

Günlük hayattan: Okulda yapılan deprem tatbikatında "çök, kapan, tutun" hareketini öğrenmek, deprem anında doğru davranmana yardım eder.

Sık yapılan hata: "Afetleri önlemek için yapılacak hiçbir şey yoktur." Doğrusu: Depremin olmasını engelleyemeyiz, ama sağlam binalar, sabitlenmiş eşyalar ve hazır bir afet planı zararı büyük ölçüde azaltır.

Derinleş

AFAD'ın ya da belediyenin yayımladığı kaynaklardan ilinde görülebilecek afetleri araştır. Ailenle birlikte bir afet planı hazırla: toplanma alanı neresi, deprem çantasında neler olmalı, aile üyeleri birbirine nasıl ulaşacak? Planı evdeki bir yaşlı ya da küçük çocuğun ihtiyaçlarını da düşünerek gözden geçir. Hangi maddeleri eklemen gerekti?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

SB.5.2.3Yaşadığı ilde meydana gelebilecek afetlerin etkilerini azaltmaya yönelik farkındalık etkinliği fikrini eyleme dönüştürebilme
- a) Yaşadığı ilde meydana gelebilecek afetlerin etkilerini azaltmaya yönelik farkındalık etkinliği planı yapar.

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Sınıfta afet farkındalığı afişi hazırlayan öğrenciler, ülkemizde yaşanan afetlerle ilgili verilere bakıyor. Ülkemizin büyük bölümünün fay hatları üzerinde bulunduğunu ve geçmişte en çok can ve mal kaybının hep aynı afet türünde yaşandığını görüyorlar. Öğrencilerin afişlerinde en çok yer vermesi gereken afet hangisidir?
- A) Çığ
- B) Deprem
- C) Hortum
- D) Dolu
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Deprem
Ülkemiz büyük fay hatları üzerinde bulunduğu için en fazla can ve mal kaybına yol açan afet depremdir. Çığ ve hortum da tehlikelidir ama yalnızca belirli yerlerde ve daha seyrek görülür.
Kolay
2Bir çiftçi, yağmurlu bir günün ardından eğimli tarlasının alt kenarında çamurlu bir birikinti oluştuğunu, tarlanın üst kısmındaki koyu renkli verimli toprağın ise inceldiğini fark ediyor. Çiftçinin tarlasında yaşanan olay hangisidir?
- A) Heyelan
- B) Sel
- C) Erozyon
- D) Obruk
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Erozyon
Verimli üst toprağın su ya da rüzgârla taşınmasına erozyon denir; çiftçinin tarlasındaki toprak yağmur suyuyla aşağı taşınmıştır. Heyelanda ise toprak kütlesi bir bütün hâlinde kayar; burada yalnızca üstteki ince toprak taşınmıştır.
Kolay
3Bir haber bülteninde üç olay okunuyor: Bir ilde sel evleri ve tarlaları bastı, bir ilçede deprem binaları yıktı, bir orman yangınında köyler boşaltıldı. Spiker, bu olayların hepsinin can ve mal kaybına yol açtığını, insanların günlük yaşamını durdurduğunu söylüyor. Bu olayların ortak adı nedir?
- A) Afet
- B) İklim
- C) Mevsim
- D) Hava durumu
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Afet
Can ve mal kaybına yol açan, yaşamı olumsuz etkileyen doğa ya da insan kaynaklı olaylara afet denir. Hava durumu ise kısa süreli atmosfer olaylarıdır; her yağmur ya da rüzgâr bir afet değildir.
Kolay
4Kış tatilinde ailesiyle dağ köyüne giden Ozan, yolda "Dikkat! Bu yamaçta kar kütlesi kayabilir." yazan bir tabela görüyor. Babası bu tehlikenin dik ve karla kaplı yamaçlarda, özellikle bol kar yağışından sonra arttığını söylüyor. Tabelada uyarısı yapılan afet hangisidir?
- A) Sel
- B) Hortum
- C) Orman yangını
- D) Çığ
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çığ
Dik yamaçlarda tutunamayan kar kütlelerinin hızla aşağı kaymasına çığ denir. Sel de hızla akan bir kütledir ama su taşkınıdır; kar kütlesinin kayması değildir.
Kolay
5Uzun süre yağış düşmemesi sonucunda su kaynaklarının azalması ve tarım ürünlerinin zarar görmesiyle ortaya çıkan afet hangisidir?
- A) Kuraklık
- B) Deprem
- C) Kaya düşmesi
- D) Hortum
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kuraklık
Yağışın uzun süre az olması kuraklığa yol açar ve su kaynaklarıyla tarımı olumsuz etkiler. Deprem ve kaya düşmesi yeryüzü hareketleriyle ilgilidir.
Kolay
6Aşağıdakilerden hangisi insan kaynaklı olarak da çıkabilen afetlerden biridir?
- A) Deprem
- B) Dolu
- C) Don
- D) Orman yangını
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Orman yangını
Orman yangınları dikkatsizlikle bırakılan ateş gibi insan davranışlarıyla da çıkabilir. Deprem, dolu ve don ise doğal süreçlerle oluşur.
Kolay
7Afetlere karşı alınan önlemler bireysel ve toplumsal olarak ikiye ayrılabilir. Aşağıdakilerden hangisi bireysel bir önlemdir?
- A) Şehirde yeni toplanma alanları belirlemek
- B) Köprüleri depreme dayanıklı hâle getirmek
- C) Evde ailece afet çantası hazırlamak
- D) İl genelinde afet risk haritası çıkarmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Evde ailece afet çantası hazırlamak
Afet çantası hazırlamak bir ailenin kendi yapabileceği bireysel önlemdir. Toplanma alanı belirlemek ve köprüleri güçlendirmek kurumların yaptığı toplumsal önlemlerdir.
Kolay
8Afet öncesinde eğitim ve tatbikat yapan, afet sonrasında arama kurtarma ve barınma çalışmalarını yürüten kamu kurumu hangisidir?
- A) Türk Kızılay
- B) Belediye kütüphanesi
- C) Okul aile birliği
- D) AFAD
Cevabı göster
Doğru cevap: D) AFAD
AFAD, afet öncesi eğitim ve tatbikatları, afet sonrası arama kurtarma ve barınma çalışmalarını yürüten kamu kurumudur. Türk Kızılay ise bir sivil toplum kuruluşudur.
Kolay
9Aşağıdakilerden hangisi deprem riskini artıran bir davranıştır?
- A) Binayı sağlam zemine kurallara uygun yapmak
- B) Ailece bir toplanma alanı belirlemek
- C) Evdeki kitaplık ve dolapları duvara sabitlememek
- D) Afet çantasını hazır bulundurmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Evdeki kitaplık ve dolapları duvara sabitlememek
Sabitlenmemiş dolaplar deprem sırasında devrilerek zarar verebilir; bu, riski artırır. Sağlam bina yapmak ve toplanma alanı belirlemek riski azaltır.
Kolay
10Ülkemizin büyük bir kısmı birinci derece deprem kuşağında yer alır. Bu nedenle okullarda en sık yapılması gereken tatbikat hangisidir?
- A) Çığ tatbikatı
- B) Hortum tatbikatı
- C) Deprem tatbikatı
- D) Kuraklık tatbikatı
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Deprem tatbikatı
Ülkemizin büyük bölümü deprem kuşağında olduğu için okullarda deprem tatbikatı önemlidir. Çığ yalnızca karlı dağlık alanlarda görülür.
Kolay
11Rüzgârın doğadaki yararlarından biri hangisidir?
- A) Bitkilerin çoğalmasına katkı sağlaması
- B) Ağaçları kökünden sökmesi
- C) Çatıları uçurması
- D) Toprağı kurutup çatlatması
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bitkilerin çoğalmasına katkı sağlaması
Rüzgâr bitkilerin çoğalmasında önemli bir yere sahiptir. Ağaç sökmek ve çatı uçurmak ise rüzgârın çok şiddetli olduğunda doğurduğu zararlardır.
Kolay
12Aşağıdakilerden hangisi hava durumu ve iklim kaynaklı bir doğa olayıdır?
- A) Deprem
- B) Kaya düşmesi
- C) Yer kabuğunun kırılması
- D) Şiddetli yağış
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Şiddetli yağış
Şiddetli yağış hava durumuna bağlı bir doğa olayıdır. Deprem ve kaya düşmesi yeryüzü hareketleriyle ilgilidir.
Kolay
13Yer kabuğunun derin katmanlarının kırılıp yer değiştirmesiyle oluşan sarsıntılara ne ad verilir?
- A) Sel
- B) Hortum
- C) Deprem
- D) Kuraklık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Deprem
Yer kabuğundaki kırılmalarla oluşan sarsıntılar depremdir. Sel ve hortum ise hava olaylarına bağlı olarak ortaya çıkar.
Kolay
14Kar yağışının doğadaki yararlarından biri aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Toprağın verimli kısmını taşıması
- B) Binaların yıkılmasına neden olması
- C) Göllerin ve barajların dolmasını sağlaması
- D) Yolların kapanmasına yol açması
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Göllerin ve barajların dolmasını sağlaması
Kar yağışı erirken göllerin ve barajların dolmasını sağlar, yer altı sularını artırır. Yolların kapanması ise karın şiddetli olduğunda ortaya çıkan olumsuz bir sonuçtur.
Kolay
15Aşağıdaki doğa olaylarından hangisi yeryüzü hareketlerine bağlı olarak ortaya çıkar?
- A) Dolu
- B) Don
- C) Fırtına
- D) Kaya düşmesi
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kaya düşmesi
Kaya düşmesi ve deprem yeryüzü hareketlerine bağlıdır. Dolu, don ve fırtına ise hava durumu ve iklim kaynaklı olaylardır.
Kolay
16Doğa olaylarıyla ilgili aşağıdaki ifadelerden hangisi doğrudur?
- A) Doğa olayları her zaman afete dönüşür.
- B) Doğa olayları yalnızca ülkemizde görülür.
- C) Yağmur ve rüzgâr canlılara hiçbir yarar sağlamaz.
- D) Doğa olayları yaşamın bir parçasıdır ve çoğu yaşam için gereklidir.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Doğa olayları yaşamın bir parçasıdır ve çoğu yaşam için gereklidir.
Yağmur, rüzgâr ve kar gibi doğa olayları yaşamın devamı için gereklidir. Ancak her doğa olayı afete dönüşmez; şiddet ve alınan önlemler belirleyicidir.
Kolay
17Bir haber bülteninde şu bilgi veriliyor: “Kıyı ilçesinde hava aniden değişti. Deniz üzerinde oluşan, kendi çevresinde hızla dönen şiddetli rüzgâr karaya ulaşınca seraların örtülerini söktü, ağaçları devirdi.” Haberde anlatılan afet aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Hortum
- B) Heyelan
- C) Erozyon
- D) Sel
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Hortum
Hortum, ani hava değişimlerine bağlı olarak oluşan şiddetli rüzgârdır; kara ya da deniz üzerinde oluşabilir, kendi ekseni çevresinde yüksek hızla dönerek yıkıcı bir güce ulaşır. Heyelan toprağın yamaçtan kayması, erozyon verimli toprağın su ve rüzgârla taşınması, sel ise aşırı yağış ya da hızlı kar erimesiyle oluşan su baskınıdır.
Kolay
18İlkbaharda hava sıcaklığı birden yükselince bir ilçenin çevresindeki dağlarda bulunan kalın kar tabakası birkaç gün içinde eriyor. Eriyen kar suları dereye doluyor; dere yatağından taşan sular köprüyü ve tarlaları basıyor. Bu ilçede yaşanan afet aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çığ
- B) Heyelan
- C) Sel
- D) Kuraklık
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Sel
Sel, aşırı yağışlar ya da karın hızla erimesi sonucu ani, büyük ve düzensiz su akıntılarının oluşmasıdır. Burada kar hızla erimiş ve dere taşmıştır. Çığda kar erimez; kar kütlesi yamaçtan aşağı kayar. Heyelanda toprak ya da kayaçlar yamaçtan aşağı hareket eder. Kuraklık ise suyun fazlalığından değil azlığından kaynaklanır.
Orta
19Bir okulun afet kulübü "Depreme hazır mıyız?" başlıklı bir anket hazırlıyor. Ankette ailelerin dolapları duvara sabitleyip sabitlemediği, afet çantası olup olmadığı ve tatbikata katılıp katılmadığı soruluyor. Aşağıdakilerden hangisi kulübün anketine göre deprem riskini artıran bir davranıştır?
- A) Fay hattı üzerine dayanıksız bina yapmak
- B) Evdeki dolapları duvara sabitlemek
- C) Okuldaki deprem tatbikatlarına katılmak
- D) Ailece afet ve acil durum çantası hazırlamak
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Fay hattı üzerine dayanıksız bina yapmak
Fay hattı üzerine dayanıksız bina yapmak depremde yıkılma tehlikesini artırır. Dolapları sabitlemek, tatbikata katılmak ve afet çantası hazırlamak ise riski azaltan hazırlıklardır.
Orta
20Doğu Karadeniz'de dik yamaçlara kurulmuş bir köyde günlerce süren yağmurdan sonra evlerin bulunduğu yamaçta büyük bir toprak kütlesi bir anda aşağı doğru kaydı. Bazı evler hasar gördü, köy yolu kapandı. Bu köyde yaşanan afet hangisidir?
- A) Heyelan
- B) Kuraklık
- C) Hortum
- D) Çölleşme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Heyelan
Yağışla ağırlaşan toprak kütlesinin eğimli yamaçtan kaymasına heyelan denir. Kuraklık ve çölleşme uzun süre yağış almamakla ilgilidir; burada ise sorun aşırı yağıştır.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.