5. Sınıf Türkçe · Geleneklerimiz

Çömlekçilik

zanaat
sıralı-kronolojik metin
bilgileri organize etme
tanıtma paragrafı
kültürel miras
büyük harf

Çömlek nedir, nasıl yapılır?

Çömlek, kil ve toprak karışımından yapılan ve ateşte pişirilerek sağlamlaştırılan kaptır; bu işi yapan kişiye çömlekçi denir. Çömlekçilik insanlığın en eski mesleklerindendir ve kazılarda çıkarılan eski eserlerin çoğunu çömlekler oluşturur. Çömlek yapımında sırasıyla hamur hazırlanır, biçim verilir, kurutulur ve fırında pişirilir. Hamura elle oyma, kalıplama ve dönen çarkta çekme olmak üzere üç yolla biçim verilir. Çark, bir mile takılmış iki yatay tekerlekten oluşur; alttaki tekerlek çömlekçinin ayağıyla döndürülür. Çömlekler önce güneşte, sonra gölgede kurutulur ve 800 dereceden 1200 dereceye kadar sıcaklıkta pişirilir. Sırlı çömlekler hem ateşe dayanıklı hem de su geçirmezdir. Eskiden su küpü, turşu küpü, yağ küpü olmayan ev yoktu; modern kapların yaygınlaşması ise bu zanaatı zayıflatmıştır. Çömlekçilik metni, kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel zanaatların korunması gerektiğini hissettirir.

Çömlekçilik: konu anlatımı ve özeti

Bu bilgilendirici metin, insanlığın en eski mesleklerinden biri olan çömlekçiliği, çömleğin yapılış aşamalarını ve bu zanaatın bugünkü durumunu anlatır. Metin, kaybolmaya yüz tutmuş geleneksel zanaatları korumamız gerektiğini hissettirir.

Çömlek, kil ve toprak karışımından yapılan, ateşte pişirilerek sağlamlaştırılan kaptır.
Çömlek yapımında sırasıyla şu aşamalar vardır: hamur hazırlanır, biçim verilir, kurutulur ve fırında pişirilir.
Hamura elle oyma, kalıplama ve dönen çarkta çekme yöntemleriyle biçim verilir.
Sırlı çömlekler hem ateşe dayanıklı hem de su geçirmezdir.
Anadolu'da çömlekçiliğin geçmişi binlerce yıl öncesine uzanır; modern kapların yaygınlaşması bu mesleği zayıflatmıştır.
Bilgileri organize etme stratejisinde önemli bilgileri şema, tablo ya da merdiven gibi araçlara yerleştirirsin.
Tanıtma paragrafı bir kişiyi, nesneyi ya da kavramı tanıtır. Bir kavramı tanımlarken önce tanım verilir, sonra örneklerle açıklanır. Büyük harf kurallarını uygular, ismin yerine kullanılan kelimeleri (ona, buraya) fark edersin.

Unutma: İşlem basamaklarını anlatırken "önce, sonra, ardından, son olarak" gibi sıralama ifadeleri kullan.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bilgilendirici bir metindeki aşamaları akılda tutmak için onları bir şemaya yerleştirebilirsin.

Kâğıda dört kutu çiz ve okla birbirine bağla.
Kutulara sırasıyla yaz: hamur hazırlanır → biçim verilir → kurutulur → fırında pişirilir.
Her kutunun altına bir ayrıntı ekle; örneğin biçim verme için oyma, kalıplama ya da çarkta çekme.

Günlük hayattan: Ekmek yapımında da aşamalar vardır: hamur yoğrulur, mayalanır, şekil verilir, fırına verilir. Sırayı değiştirirsen ekmek olmaz.

Sık yapılan hata: Aşamaları anlatırken sıralama ifadesi kullanmamak. Doğrusu: "Önce, sonra, ardından, son olarak" ifadeleriyle okurun sırayı kolayca izlemesini sağlamak.

Derinleş

Yaşadığın yerde ya da çevrende yok olmaya yüz tutmuş bir el sanatını araştır (örneğin bakırcılık, keçecilik, dokumacılık). Bu zanaatın yapım aşamalarını bir şemayla göster ve neden azaldığına dair iki neden yaz. Bu zanaatı yaşatmak için okulunun yapabileceği bir etkinlik öner.

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

T.O.5.3Okumada strateji, yöntem ve teknik seçimlerini yönetebilme
T.O.5.5Metinde geçen anlamını bilmediği söz varlığı unsurlarının anlamını tahmin edebilme
T.O.5.6Metnin yüzey anlamını belirleyebilme
T.O.5.8Basit çıkarımlar yoluyla metnin derin anlamını belirleyebilme
T.O.5.20Metinden hareketle söz varlığını geliştirmeye yönelik çözümleme yapabilme
T.Y.5.12Düşünceyi geliştirme yollarını kullanarak metni yapılandırabilme
T.Y.5.16Yazım ve noktalama işaretleriyle ilgili kuralları uygulayabilme

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Müzedeki bir vitrinde testi, güveç, küp ve kiremit yan yana duruyor. Rehber, hepsinin aynı hamurdan yapılıp fırında pişirildiğini, bu yüzden hepsine “çömlek” denebileceğini söylüyor. Yanlarındaki bakır tencere ile ahşap kaşık ise başka bir vitrine taşınacak. Rehberin açıklamasına göre bir eşyanın çömlek sayılması için ne gerekir?
- A) Su ya da yağ taşımaya yarayan bir kap olması
- B) Ocakta yemek pişirmek için kullanılması
- C) Ustanın elinde dövülerek biçimlendirilmesi
- D) Kilden yoğrulup fırında pişirilmiş olması
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Kilden yoğrulup fırında pişirilmiş olması
Rehber, ürünlerin ortak hamurdan yapılıp pişirildiği için çömlek sayıldığını söyler; bu hamur kille karışık topraktır. Bakır tencere de yemek pişirmeye yarar; ama metalden yapıldığı için çömlek değildir, demek ki kabın işlevi değil malzemesi ve yapılışı belirleyicidir.
Kolay
2Kütahya'da bir çömlekçi ustası, kendisini ziyaret eden öğrencilere şöyle diyor: “Sabahtan akşama kadar işlikteyim. Çarkım, rafım, fırınım hep burada; çıraklarım da yanımda çalışır.” Ustanın sözündeki “işlik” kelimesi hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) hamura biçim verilen dönen tabla
- B) çömleklerin yapıldığı çalışma yeri
- C) çömleklerin pişirildiği büyük fırın
- D) çömleklerin satıldığı küçük dükkân
Cevabı göster
Doğru cevap: B) çömleklerin yapıldığı çalışma yeri
Ustanın çarkının, rafının, fırınının ve çıraklarının aynı yerde olması işliğin bir çalışma yeri, yani atölye olduğunu gösterir. Çark da ustanın sözünde geçer; ama işliğin içindeki araçlardan biridir, işliğin kendisi değildir.
Kolay
3Selim, çömlekçilik hakkında okul bloguna yazdığı yazıyı yayımlamadan önce kontrol ediyor. Öğretmeni, dört cümleden yalnızca birinde büyük harflerin doğru kullanıldığını söylüyor. Büyük harflerin doğru kullanıldığı cümle hangisidir?
- A) Geçen yaz avanos'ta bir atölye gezdik.
- B) ahmet Usta bize çarkı nasıl çevirdiğini gösterdi.
- C) Çömlekçilik, Kütahya'da hâlâ yaşatılıyor.
- D) Ürünler kızılırmak kıyısındaki tezgâhlarda satılıyor.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çömlekçilik, Kütahya'da hâlâ yaşatılıyor.
Cümleler büyük harfle başlar, yer adları da büyük harfle yazılır; “Çömlekçilik” ve “Kütahya” bu kurala uyar. Öbür cümlelerde Avanos, Ahmet ve Kızılırmak özel isim olduğu hâlde küçük harfle yazılmıştır.
Kolay
4Bir atölyede iki usta çalışıyor. Biri çarkın başında tek tek testi ve ibrik biçimlendiriyor. Öteki, hamuru tahta bir kalıba bastırıp aynı biçimde yüzlerce parça çıkarıyor; bu parçalar kurutulup pişirildikten sonra evlerin çatılarına diziliyor. İkinci ustanın ürettiği çömlek ürünü hangisidir?
- A) testi
- B) kiremit
- C) ibrik
- D) küp
Cevabı göster
Doğru cevap: B) kiremit
Kalıpla aynı biçimde çok sayıda üretilen ve çatıya dizilen ürün kiremittir. Testi de bir çömlek ürünüdür; ancak metinde testinin çarkta tek tek biçimlendirildiği söylenir, kalıplama ise kiremit gibi ürünlerde kullanılır.
Kolay
5Çömlekçi Ayten Hanım, hamur topağını eliyle oyup tahta bir tokaçla vurarak ona kase biçimini veriyor. Metinde anlatılan biçim verme yöntemlerinden hangisini kullanmaktadır?
- A) Sırlama
- B) Kalıplama
- C) Çekme
- D) Oyma
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Oyma
Hamur topağının oyularak el ya da tokaçla biçimlendirilmesi, metinde anlatılan ilk yöntemdir. Çekme yönteminde ise hamur dönen bir çarkın üzerinde biçimlendirilir.
Kolay
6Metinde şöyle bir cümle geçiyor: “Çömlekçilik bir zamanlar ülkemizdeki en revaçta olan zanaatlardan biriydi.” Bu cümlede “revaçta olmak” ne anlama gelir?
- A) Çok zor öğrenilmek
- B) Unutulmaya yüz tutmak
- C) Çok tutulmak, rağbet görmek
- D) Yalnızca köylerde yapılmak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Çok tutulmak, rağbet görmek
“Revaçta olmak”, çok tutulan ve rağbet gören bir şey için kullanılır; cümledeki “bir zamanlar” sözü de çömlekçiliğin eskiden çok yaygın olduğunu gösterir. “Unutulmaya yüz tutmak” ise bu sözün tam tersidir.
Kolay
7Metinde, kazılarda çıkarılan eski eserler arasında en çok çömleklerin bulunduğu belirtiliyor. Metne göre bunun nedeni nedir?
- A) Çömleklerin toprağın çok derinine gömülmesi
- B) Pişmiş toprak kapların doğanın yıpratıcı etkisine dayanması
- C) Çömleklerin altın gibi değerli madenlerden yapılması
- D) Eski insanların yalnızca çömlek kullanması
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Pişmiş toprak kapların doğanın yıpratıcı etkisine dayanması
Metne göre doğanın yıpratıcı etkisine en iyi dayanan, ateşte pişirilerek sağlamlaştırılan toprak kaplardır; bu yüzden kazılarda en çok onlar bulunur. Çömlekler topraktan yapıldığı için “değerli maden” seçeneği yanlıştır.
Kolay
8Metinde çömlek çarkının bir mile takılmış iki yatay tekerlekten oluştuğu anlatılıyor. Metne göre çömlekçi, alttaki tekerleği nasıl döndürür?
- A) Elleriyle iterek
- B) Düzenli bacak hareketiyle
- C) Rüzgârın gücüyle
- D) Bir motorun yardımıyla
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Düzenli bacak hareketiyle
Metinde alttaki tekerleğin çömlekçinin düzenli bacak hareketiyle döndürüldüğü söylenir; çarka ayakla döndürülen tezgâh da denir. Çömlekçinin elleri ise hamura biçim vermek için serbest kalır.
Kolay
9“Bundan sonra bütün iş, çömlekçi ustasının maharetli ellerine kalmıştır.” cümlesinde “maharetli” sözcüğünün anlamı hangisidir?
- A) Aceleci, sabırsız
- B) Kirli, çamurlu
- C) Yorgun, bitkin
- D) Usta, becerikli
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Usta, becerikli
“Maharet” ustalık, beceri demektir; “maharetli eller” de işini iyi bilen becerikli elleri anlatır. Ustanın ellerinin çamurlu olması mümkün olsa da sözcüğün anlamı bu değildir.
Kolay
10Bir müze rehberi, raflardaki parlak yüzeyli çömlekleri göstererek bunların sırlı olduğunu söyledi. Metne göre sırlı (cilalı) çömleklerin özelliği nedir?
- A) Pişirilmeden kullanılmaları
- B) Yalnızca süs eşyası olarak yapılmaları
- C) Ateşe dayanıklı ve su geçirmez olmaları
- D) Kolayca çizilip kırılmaları
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Ateşe dayanıklı ve su geçirmez olmaları
Metinde cilalı çömleklerin hem ateşe dayanıklı hem de su geçirmez olduğu belirtilir. Kolay çizilmek ise ilkel fırınlarda pişirilen yumuşak çömleklerin özelliğidir.
Kolay
11Öğretmen, çömlekçilik, demircilik ve bakırcılık gibi işlerin birer “zanaat” olduğunu söyledi. Bu bağlamda “zanaat” ne anlama gelir?
- A) Yalnızca bilgisayarla yapılan iş
- B) Okulda okutulan bir ders
- C) Bir yarışmada kazanılan ödül
- D) El becerisine dayanan, ustalık isteyen meslek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) El becerisine dayanan, ustalık isteyen meslek
Çömlekçilik, demircilik ve bakırcılık el becerisi ve ustalık gerektiren mesleklerdir; zanaat da böyle meslekleri anlatır. Bu işler bilgisayarla değil, elle yapıldığı için ikinci seçenek yanlıştır.
Kolay
12Metinde “Daha çeyrek asır öncesine kadar mutfağında su küpü, turşu küpü, yağ küpü olmayan ev yoktu.” deniyor. Bu cümledeki “çeyrek asır” kaç yıllık bir süreyi anlatır?
- A) 25 yıl
- B) 50 yıl
- C) 100 yıl
- D) 4 yıl
Cevabı göster
Doğru cevap: A) 25 yıl
Asır yüz yıl, çeyrek ise dörtte bir demektir; çeyrek asır yüz yılın dörtte biri olan 25 yıldır. 100 yıl ise bir asrın tamamıdır.
Kolay
13Ali, “Çömlekçilik” metnindeki çömlek yapım aşamalarını unutmamak için bunları basamak basamak bir merdiven çizimine yerleştirdi. Ali'nin kullandığı okuma stratejisi hangisidir?
- A) Bilgileri organize etme
- B) Metni ezberleme
- C) Sesli okuma
- D) Başlıktan tahmin yürütme
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Bilgileri organize etme
Önemli bilgileri şema, tablo ya da merdiven gibi araçlara yerleştirmek bilgileri organize etme stratejisidir. Başlıktan tahmin yürütme ise okumadan önce yapılan bir çalışmadır.
Kolay
14Defne, “Çömlekçilik” metnini sessiz okuduktan sonra bazı bölümleri tam anlayamadığını fark etti. Okuma sürecini yönetme açısından Defne'nin yapması en uygun davranış hangisidir?
- A) Anlamadığı bölümleri atlayıp unutmak
- B) Bir sonraki okumada farklı bir yöntem, örneğin sesli okuma denemek
- C) Aynı yöntemle hızlıca bir kez daha göz gezdirmek
- D) Metni bir daha hiç okumamak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Bir sonraki okumada farklı bir yöntem, örneğin sesli okuma denemek
Seçilen yöntem metni anlamak için yeterli olmadıysa bir sonraki okumada farklı bir yöntem denenir. Aynı yöntemle hızlıca göz gezdirmek, anlaşılmayan bölümleri yine anlaşılmaz bırakabilir.
Kolay
15Metinde, çömlek hamurunda kullanılan kilin yağının bir madde katılarak alındığı anlatılıyor. Metne göre kilin yağını almak için hangi madde kullanılır?
- A) Kum
- B) Şeker
- C) Un
- D) Tuz
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Kum
Metinde çömlek hamurunda kullanılan kilin yağının kum kullanılarak alındığı belirtilir. Diğer maddelerden metinde söz edilmez.
Kolay
16Metnin son bölümünde, çömlekçilik mesleğinin günümüzde dar bir kapsamda da olsa bazı illerimizde sürdüğü anlatılıyor ve bu iller sayılıyor. Aşağıdakilerden hangisi metinde sayılan illerden biridir?
- A) Sinop
- B) Artvin
- C) Kütahya
- D) Rize
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Kütahya
Metinde çömlekçiliğin sürdüğü iller arasında Kütahya, İzmir, Gaziantep, Diyarbakır, Erzurum ve Nevşehir sayılır. Rize, Artvin ve Sinop metinde anılmamaktadır.
Kolay
17Köydeki ninesinin evine giden Elif, ellerini yıkamak isteyince ninesi ona kulplu ve emzikli (suyu akıtan uzun ağızlı) bir kap uzattı. Ninesinin uzattığı kap aşağıdakilerden hangisidir?
- A) İbrik
- B) Küp
- C) Saksı
- D) Kiremit
Cevabı göster
Doğru cevap: A) İbrik
"Çömlekçilik" metninde de geçen "ibrik", su koymaya yarayan kulplu, emzikli kaptır; elleri yıkamak için de kullanılır. Küp, sıvı ve tahıl saklamaya yarayan geniş karınlı, dibi dar toprak kaptır. Saksı çiçek dikmek için, kiremit ise çatıyı örtmek için kullanılır.
Kolay
18"Çömlekçilik" metninde çömlek çarkı şöyle tanıtılır: "Bir mile takılmış iki yatay tekerlekten meydana gelir." Bu cümlede "mil" sözcüğü hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) Bir uzunluk ölçüsü birimi
- B) Akarsuyun taşıdığı ince çamur
- C) İnce ve uzun metal çubuk
- D) Tekerleğin dış yüzündeki lastik
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İnce ve uzun metal çubuk
Bu cümlede "mil", türlü işlerde kullanılmak için yapılan ince ve uzun metal çubuk anlamındadır; iki tekerlek bu çubuğa takılı olduğu için birlikte döner. "Mil" sözcüğünün uzunluk ölçüsü ve akarsuyun taşıdığı ince çamur anlamları da vardır, ancak çarkın yapısını anlatan bu cümleye uymaz. Tekerleğin lastiği ise milin anlamı değildir.
Orta
19Anneannesi, eski evin kilerindeki boş küpleri Ela'ya gösterip şöyle dedi: “Eskiden suyumuz testide serinler, peynirimiz küpte saklanırdı. Termosun, buzdolabının yaygınlaşması testilerin de küplerin de pabucunu dama attı.” Anneannenin sözündeki “pabucu dama atılmak” deyimi hangi anlamda kullanılmıştır?
- A) çok sevilip aranır olmak
- B) eski değerini ve önemini yitirmek
- C) kırılıp kullanılamaz hâle gelmek
- D) yeniden moda olmak
Cevabı göster
Doğru cevap: B) eski değerini ve önemini yitirmek
Termos ve buzdolabı yaygınlaşınca testi ve küp eski önemini kaybetmiştir; deyim bu anlamı taşır. Küplerin boş durması onların kırıldığını düşündürebilir; ama anneanne kırılmadan değil, artık kullanılmamalarından söz eder.
Orta
20Kübra “Çömlekçilik” konulu tanıtıcı bir metin yazacak ve metnin girişi için dört cümle taslağı hazırladı. Öğretmeni, okurun konuyu ilk cümleden kavrayabileceği girişi seçmesini istiyor. Tanıtıcı bir metin için en uygun giriş cümlesi hangisidir?
- A) Geçen yaz dedemle bir atölyeye gittiğimde çok eğlenmiştim.
- B) Sonuç olarak bu güzel sanatı hepimiz birlikte yaşatmalıyız.
- C) Bazıları çömleği camla karıştırır; oysa ikisi çok farklıdır.
- D) Çömlekçilik, kilden kaplar yapıp bunları fırında pişirme sanatıdır.
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çömlekçilik, kilden kaplar yapıp bunları fırında pişirme sanatıdır.
Bir kavramı tanıtan metin, çoğunlukla kavramın ne olduğunu açıklayan bir tanımla başlar. Anıyla başlayan cümle ilgi çekici olabilir; ancak okura çömlekçiliğin ne olduğunu söylemez, bu yüzden tanıtıcı metnin girişine uygun değildir.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.