5. Sınıf Türkçe · İletişim ve Sosyal İlişkiler

Gülü İncitme Gönül

şiir
öğüt
nezaket
alçak gönüllülük
gönül
deyim
atasözü
çok anlamlılık

Gülü İncitme Gönül şiirinde hangi öğütler verilir?

Gülü İncitme Gönül, Bestami Yazgan'ın insan ilişkilerinde kırıcı olmamayı, söze ve davranışa dikkat etmeyi öğütleyen şiiridir. Şiirin ana fikri, sevgiyle, nezaketle ve alçak gönüllülükle yaşamanın insanları birbirine bağladığıdır. Şair her dörtlükte gönle seslenir ve incitilmemesi gereken bir şeyi anlatır. Çiçeklerle hoş geçinmek, bir küçük meyve için dalı incitmemek gibi dizeler doğaya ve canlılara özenle davranmayı öğütler. Konuşmanın insana mahsus güzel bir süs olduğu, sözün ya hayır için söylenmesi ya da susulması gerektiği vurgulanır. Seveni kırmamak, yapan olup yıkan olmamak istenir. Baş yüksek olsa da kibirle yürümemek, alçak gönüllü kalmak öğütlenir. Gönül kelimesi atasözlerinde kalp ya da istek, arzu anlamlarında kullanılır. Gönül kırmak deyimi bir şeyi kırmak değil, birini çok üzmek, gücendirmek demektir; gönül almak ise kırılan birini güzel bir davranışla hoşnut etmektir.

Gülü İncitme Gönül: konu anlatımı ve özeti

Bu şiir, insan ilişkilerinde kırıcı olmamamızı, sözlerimize ve davranışlarımıza dikkat etmemizi öğütler. Şiirin ana fikri, sevgiyle, nezaketle ve alçak gönüllülükle yaşamanın insanları birbirine bağladığıdır.

Şair her dörtlükte gönle seslenerek bir öğüt verir ve incitilmemesi gereken bir şeyi anlatır.
Doğaya, çiçeklere ve canlılara özenle davranmak, küçük bir çıkar için zarar vermemek öğütlenir.
Konuşmanın insana özgü güzel bir özellik olduğu, sözün ya iyilik için söylenmesi ya da susulması gerektiği vurgulanır.
Seveni kırmamak, yapıcı olmak ve yıkıcı olmamak istenir.
Makam ya da başarı ne kadar yüksek olursa olsun kibirli olmamak, alçak gönüllü kalmak öğütlenir.
"Gönül" kelimesinin atasözlerinde farklı anlamlarda kullanıldığını görürsün: kalp, istek, arzu.
Gönülle ilgili deyimleri öğrenirsin: gönül kırmak, gönül almak, gönlünde kalmak. Konuşurken açık ifadelerin yanında deyim, atasözü ve mecaz gibi örtük ifadeler de kullanırsın; beden dili duygularını destekler.

Unutma: Deyimlerdeki kelimeler gerçek anlamından uzaklaşır; "gönül kırmak" bir şeyi kırmak değil, birini üzmektir.

Bu özet yapay zekâ ile kitabın ilgili sayfalarından hazırlandı; hata içerebilir. Asıl kaynak MEB ders kitabıdır. İçerikler nasıl hazırlanıyor? · Son güncelleme: 3 Kasım 2026

Önce temeli pekiştir

Bu şiirde deyimler ve örtük anlatım önemli yer tutar.

Bir deyimi gördüğünde kelimeleri tek tek düşünme; sözün bütününe bak.
Deyimin kullanıldığı durumu düşün: "Gönül kırmak" birini üzmek, "gönül almak" üzülen birini sevindirmektir.
Kendi hayatından bir örnekle cümle kur.

Günlük hayattan: Arkadaşın "Bu iş çocuk oyuncağı." dediğinde oyuncaktan değil, işin çok kolay olduğundan söz eder.

Sık yapılan hata: Deyimleri gerçek anlamıyla okumak. Doğrusu: Deyimdeki kelimeler gerçek anlamından uzaklaşmıştır; "gönül kırmak" hiçbir şeyi kırmak değildir. Ayrıca "gönül" kelimesi farklı sözlerde kalp, istek ya da arzu anlamına gelebilir.

Derinleş

Şair, sözün ya iyilik için söylenmesini ya da susulmasını öğütler. İnternette bir arkadaşının paylaşımına yazılmış kırıcı bir yorum gördüğünü düşün. Bu duruma üç farklı tepki yaz ve her birinin yorumu yazan kişiyi, paylaşımı yapanı ve seni nasıl etkileyeceğini karşılaştır. Hangisini seçerdin, neden?

Öğrenme çıktıları

Bu konunun soruları MEB öğretim programındaki şu öğrenme çıktılarını ölçer.

T.K.5.4İletişimi sürdürmek amacıyla soru sorabilme
T.O.5.2Sesli ve sessiz okurken akıcı okuma unsurlarını yönetebilme
T.O.5.5Metinde geçen anlamını bilmediği söz varlığı unsurlarının anlamını tahmin edebilme
T.O.5.6Metnin yüzey anlamını belirleyebilme
T.O.5.8Basit çıkarımlar yoluyla metnin derin anlamını belirleyebilme
T.O.5.9Üst düzey çıkarımlar yoluyla metnin derin anlamını belirleyebilme
T.O.5.17Şiirin biçim özelliklerini belirlemeye yönelik çözümleme yapabilme
T.O.5.20Metinden hareketle söz varlığını geliştirmeye yönelik çözümleme yapabilme
T.O.5.22Okuma sürecini değerlendirebilme
T.Y.5.11Yazılı üretiminde ve yazılı etkileşiminde tartışabilme

Sorular

Soru bankasından bu konunun soruları, kolaydan zora.

Kolaydan Zora: 3 adımda çalış Konu testini çöz

Kolay
1Bir öğüt şiirinden bir bölüm: “Sözün tatlıysa söyle, Acıysa sakla dilde; Bir kötü söz yerine Susmak iyidir, gönül.” Bu bölümde verilen öğüt hangisidir?
- A) Her soruya düşünmeden kısa bir cevap verilmelidir.
- B) Hiçbir zaman hiçbir konuda konuşulmamalıdır.
- C) İyi bir söz söylenemeyecekse susmak daha doğrudur.
- D) Haklı olduğumuz konularda herkesle tartışmalıyız.
Cevabı göster
Doğru cevap: C) İyi bir söz söylenemeyecekse susmak daha doğrudur.
Şair tatlı sözün söylenmesini, acı sözün ise dilde saklanmasını öğütler. Hiç konuşmamak gerektiği yorumu yanlıştır; çünkü ilk dize tatlı sözün söylenmesini açıkça ister.
Kolay
2Kardeşinin oyuncak arabasını yanlışlıkla kıran Zehra, ertesi gün harçlığıyla ona yeni bir araba aldı ve özür diledi. Kardeşi arabayı alınca hemen gülümsedi, ablasına sarıldı. Zehra'nın davranışını en iyi anlatan deyim hangisidir?
- A) gönül kırmak
- B) gönül almak
- C) gönlünde kalmak
- D) gönlünden geçirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: B) gönül almak
Kırılan birini güzel bir davranışla hoşnut etmek “gönül almak”tır; Zehra da kardeşinin üzüntüsünü hediyeyle gidermiştir. “Gönül kırmak” olayın başındaki durumla ilgilidir; ama Zehra'nın sonraki davranışı kırmak değil onarmaktır.
Kolay
3Teneffüste Burak, resmini beğenmediği arkadaşına “Bu ne biçim çizim!” deyip güldü. Arkadaşı başını önüne eğip sustu ve resmini çantasına koydu. Öğretmen “Burak, arkadaşının gönlünü kırdın.” dedi. Öğretmenin sözündeki “gönül kırmak” deyiminin anlamı hangisidir?
- A) Kırılan birini güzel bir sözle sevindirmek
- B) Bir şeyi çok istediği hâlde elde edememek
- C) Birini üzecek bir davranışta bulunmak
- D) Bir şeyin olmasını içinden geçirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Birini üzecek bir davranışta bulunmak
Burak'ın alaycı sözü arkadaşını üzmüştür; gönül kırmak birini incitmek, gücendirmek demektir. “Kırılan birini sevindirmek” bunun tam tersi olan “gönül almak” deyiminin anlamıdır.
Kolay
4Bir öğüt şiirinden iki bölüm: “Bir avuç kiraz için Dalı bükme, koparma; Meyve yine gelir de Kırılan dal kalkmaz, gönül.” “Sözün tatlıysa söyle, Acıysa sakla dilde; Bir kötü söz yerine Susmak iyidir, gönül.” Şair her bölümün sonunda kime seslenmektedir?
- A) dala
- B) dile
- C) gönle
- D) meyveye
Cevabı göster
Doğru cevap: C) gönle
Her bölüm “gönül” sözcüğüyle biter; şair öğütlerini kendi gönlüne seslenerek verir. Dal ve dil de bölümlerde geçer; ama bunlar öğüdün konusudur, seslenilen değildir.
Kolay
5“Gülü İncitme Gönül” şiirinde her dörtlüğün son dizesi aynı söz grubuyla biter. Her dörtlüğün sonunda tekrarlanan söz grubu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) incitme gönül
- B) yahut sus
- C) hoş geçin
- D) geri kalma
Cevabı göster
Doğru cevap: A) incitme gönül
“Balı incitme gönül, Dalı incitme gönül, Dili incitme gönül” gibi dizeler her dörtlükte “incitme gönül” sözleriyle biter. “Geri kalma” ise yalnızca bir dizede geçer.
Kolay
6“Gülü İncitme Gönül” şiirinde şair, her dörtlüğün sonunda aynı varlığa seslenerek öğüt verir. Şair öğütlerini kime ya da neye seslenerek vermektedir?
- A) Yola
- B) Gönle
- C) Arılara
- D) Çiçeklere
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Gönle
Her dörtlük “incitme gönül” diye biter; şair öğütlerini gönle, yani insanın kalbine seslenerek verir. Çiçek ve yol ise incitilmemesi istenen varlıklar arasında geçer, seslenilen değildir.
Kolay
7Defne, Türk kültüründe komşulukla ilgili araştırması için dedesiyle görüşme yapacak. Görüşme sırasında aşağıdakilerden hangisini yapması uygun olur?
- A) Sorularını sorup cevapları beklemeden kalkmak
- B) Dedesinin sözünü sık sık keserek konuşmak
- C) Dedesi konuşurken telefonuyla oyun oynamak
- D) Dedesiyle göz teması kurup önemli yerleri not almak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Dedesiyle göz teması kurup önemli yerleri not almak
Görüşmede göz teması kurmak ve not almak, karşıdakini dinlediğini gösterir ve bilgilerin kaybolmasını önler. Söz kesmek ise iletişimi zayıflatan, saygısız bir davranıştır.
Kolay
8Şiirin ikinci dörtlüğünde şair, konuşmanın insana özgü bir özellik olduğunu söyler ve onu bir şeye benzetir. Şiire göre konuşmak insan için nasıl bir özelliktir?
- A) Güzel bir süs
- B) Kolay bir oyun
- C) Ağır bir yük
- D) Gereksiz bir alışkanlık
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Güzel bir süs
Şair “Olsa da bir güzel süs” dizesiyle konuşmayı insana yakışan güzel bir süs olarak niteler. Ağır bir yük benzetmesi şiirde geçmez.
Kolay
9Mert, “Okuma Becerisi Akran Değerlendirme Ölçeği”ni kullanarak arkadaşının şiir okumasını değerlendirecek. Aşağıdakilerden hangisi Mert'in değerlendirmede dikkate alması gereken bir ölçüttür?
- A) Arkadaşının okuduğu kitabın kaç sayfa olduğu
- B) Arkadaşının okurken hangi kıyafeti giydiği
- C) Arkadaşının okumayı kaç yaşında öğrendiği
- D) Arkadaşının vurgu ve tonlamaya dikkat edip etmediği
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Arkadaşının vurgu ve tonlamaya dikkat edip etmediği
Okuma becerisi değerlendirilirken vurgu, tonlama, akıcılık ve sesin işitilebilirliği gibi ölçütlere bakılır. Kitabın sayfa sayısı ya da giyilen kıyafet okuma becerisiyle ilgili değildir.
Kolay
10Öğretmen, “Gülü İncitme Gönül” şiirinin biçim özelliklerini incelemelerini istedi. Şiirin bölümleri kaç dizeden oluşur ve bu bölümlere ne ad verilir?
- A) Dört dizeden oluşur, paragraf denir.
- B) Dört dizeden oluşur, dörtlük denir.
- C) Üç dizeden oluşur, paragraf denir.
- D) İki dizeden oluşur, beyit denir.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Dört dizeden oluşur, dörtlük denir.
Şiirin her bölümü dört dizeden oluşur ve bu bölümlere dörtlük denir. Paragraf ise düz yazıların bölümlerine verilen addır.
Kolay
11Mert, okul gezisine katılmayı çok istiyordu. Ancak gezi günü hastalandığı için evde kalmak zorunda kaldı ve arkadaşlarının fotoğraflarına uzun uzun baktı. Mert'in durumunu en iyi anlatan deyim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gönül almak
- B) Gönül kırmak
- C) Gönlünde kalmak
- D) Gönlünden geçirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Gönlünde kalmak
“Gönlünde kalmak” çok istediği hâlde bir şeye ulaşamamak demektir; Mert çok istediği geziye gidememiştir. “Gönlünden geçirmek” yalnızca istemeyi anlatır, isteğin gerçekleşmediğini bildirmez.
Kolay
12Şiirde bal, dal, dil, gül ve yol gibi incitilmemesi gereken şeyler sayılır. Şiirde ağırlıklı olarak işlenen konu aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Arıların bal yapma sürecini öğrenmek
- B) Canlılara ve insanlara karşı incitici olmamak
- C) Doğadaki çiçeklerin çeşitlerini tanımak
- D) Uzun yolculuklara çıkmanın güzellikleri
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Canlılara ve insanlara karşı incitici olmamak
Şiir, sözlerimizle ve davranışlarımızla kimseyi incitmememizi öğütler. Çiçek ve bal gibi sözcükler geçse de şiir doğayı ya da arıları tanıtmak amacı taşımaz.
Kolay
13Ayşe, arkadaşının “Kentte yaşayan çocukların arkadaşlıkları daha gelişmiştir.” görüşüne katılmadığını yazacak. Aşağıdakilerden hangisi saygılı ve gerekçeli bir karşı görüş örneğidir?
- A) Katılmıyorum; çünkü köyde çocuklar her gün birlikte oynayıp güçlü bağlar kurar.
- B) Bu konuyu seninle hiç konuşmak istemiyorum.
- C) Senin düşüncen tamamen saçma, hiç düşünmeden yazmışsın.
- D) Katılmıyorum, çünkü ben öyle olmasını istemiyorum.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Katılmıyorum; çünkü köyde çocuklar her gün birlikte oynayıp güçlü bağlar kurar.
Doğru seçenekte Ayşe karşı görüşünü kırıcı olmadan ve bir gerekçeyle ortaya koyar. “Ben öyle olmasını istemiyorum” demek ise görüşü destekleyen bir gerekçe değildir.
Kolay
14Şiirde şair, insanlara ve canlılara karşı nasıl davranılması gerektiğiyle ilgili öğütler verir. Aşağıdakilerden hangisi şiirde verilen öğütler arasında yer almaz?
- A) Alçak gönüllü olmak
- B) Sözlerimize dikkat etmek
- C) Doğaya ve canlılara özen göstermek
- D) Çok çalışıp zengin olmak
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çok çalışıp zengin olmak
Şiirde doğaya özen, sözlere dikkat ve alçak gönüllülük öğütlenir; zengin olmakla ilgili bir öğüt yoktur. Alçak gönüllülük, kibirle yürümemeyi anlatan dörtlükte verilir.
Kolay
15Öğretmen, şiiri önce sessiz okumalarını, ardından tür özelliklerini dikkate alarak sesli okumalarını istedi. Şiiri sınıfa sesli okuyacak Zeynep'in yapması gereken aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Dinleyenlerin duyamayacağı kadar alçak sesle okumak
- B) Anlamadığı dizeleri atlayarak okumak
- C) Dizeleri anlamı yansıtan vurgu ve tonlamayla okumak
- D) Şiiri düz yazı gibi hiç durmadan okumak
Cevabı göster
Doğru cevap: C) Dizeleri anlamı yansıtan vurgu ve tonlamayla okumak
Şiir, dize sonlarında uygun duraklar verilerek ve anlamı yansıtan vurgu ve tonlamayla okunur. Düz yazı gibi hiç durmadan okumak şiirin ahengini bozar.
Kolay
16Elif, yaz tatilinde dedesinin köyüne gitmeyi çok istiyordu ama bunu kimseye söylemedi; yalnızca içinden geçirdi. Elif'in bu durumunu en iyi anlatan deyim aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Gönül almak
- B) Gönül kırmak
- C) Gönlünde kalmak
- D) Gönlünden geçirmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Gönlünden geçirmek
“Gönlünden geçirmek” bir şeyin olmasını ya da bir şey yapmayı istemek demektir. “Gönlünde kalmak” ise çok isteyip de ulaşamamayı anlatır; Elif'in isteği henüz sonuçlanmamıştır.
Kolay
17Emre, uzun uzun düşündükten sonra sorunun çözümünü buldu ve havalara uçtu. Hemen telefonu alıp arkadaşlarına haber verdi. Bu cümlede geçen “havalara uçmak” deyiminin anlamı aşağıdakilerden hangisidir?
- A) Çok korkmak
- B) Çok şaşırmak
- C) Çok yorulmak
- D) Çok sevinmek
Cevabı göster
Doğru cevap: D) Çok sevinmek
“Havalara uçmak” deyimi çok sevinmek anlamındadır. Emre sorunun çözümünü bulduğu için sevinmiş ve bunu hemen arkadaşlarıyla paylaşmak istemiştir. Deyimdeki sözcükler gerçek anlamından uzaklaşır; Emre'nin gerçekten havaya uçtuğu düşünülmez.
Kolay
18Kitaptaki bir etkinlikte Emre'nin hâli şöyle anlatılıyor: Emre kapıdan girdiğinde çok kızgındır. Sonra sakince düşünmeye karar verir ve uzun uzun düşünür. Bir çözüm bulunca yüzü güler, neşeli görünür. Bu anlatıma göre Emre'nin duyguları hangi sırayla değişmiştir?
- A) Sevinç – öfke – düşünceli sakinlik
- B) Öfke – düşünceli sakinlik – sevinç
- C) Düşünceli sakinlik – sevinç – öfke
- D) Öfke – sevinç – düşünceli sakinlik
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Öfke – düşünceli sakinlik – sevinç
Emre önce kızgındır (öfke), ardından sakince düşünür (düşünceli sakinlik), en sonunda çözümü bulunca neşelenir (sevinç). Öteki seçeneklerde duyguların sırası metindekiyle uyuşmaz.
Orta
19Bir öğüt şiirinden bir bölüm: “Başın göğe erse de Gözün engine baksın; Kibirle basma yola, Yol bile incinir, gönül.” Bu bölümde verilen öğüt hangisidir?
- A) Yolda yürürken önümüze dikkatle bakmalıyız.
- B) Makamımız ne kadar yüksek olsa da alçak gönüllü olmalıyız.
- C) Başımızı dik tutup kimseye bakmamalıyız.
- D) Yüksek yerlere çıkmaktan kaçınmalıyız.
Cevabı göster
Doğru cevap: B) Makamımız ne kadar yüksek olsa da alçak gönüllü olmalıyız.
“Başın göğe erse de” yüksek bir yere ulaşmayı, “kibirle basma yola” da büyüklenmemeyi anlatır; öğüt alçak gönüllülüktür. Yolda dikkatli yürümek dizelerin gerçek anlamına bakan birini yanıltır; şair mecaz yoluyla insanın tavrından söz eder.
Orta
20Bir öğüt şiirinden bir bölüm: “Bir avuç kiraz için Dalı bükme, koparma; Meyve yine gelir de Kırılan dal kalkmaz, gönül.” Bu bölümde verilen öğüt hangisidir?
- A) Küçük bir çıkar için başkasına kalıcı zarar vermemeliyiz.
- B) Ağaçlardaki meyveleri hiç toplamamalıyız.
- C) Ağaçların dallarını her yıl budamalıyız.
- D) Kirazı dalından değil pazardan almalıyız.
Cevabı göster
Doğru cevap: A) Küçük bir çıkar için başkasına kalıcı zarar vermemeliyiz.
Bir avuç kiraz küçük bir kazançtır; kırılan dalın bir daha düzelmemesi ise kalıcı zarardır. Meyve toplamamak gerektiği yorumu dizelerin gerçek anlamında kalır; şair asıl olarak insanlara zarar vermemeyi öğütler.

Katkıda bulun

Özette bir hata mı gördün, eklenmesi gereken bir bilgi ya da güzel bir soru mu var? Öner; yönetici onaylarsa sitede yayımlanır ve sana bildirim gelir.